Chapter 1: Vidura meets Uddhava on the Yamuna

एवमेतत्पुरा पृष्टो मैत्रेयो भगवान् किल ।
क्षत्त्रा वनं प्रविष्टेन त्यक्त्वा स्वगृह ऋद्धिमत्

evametatpurā pṛṣṭo maitreyo bhagavān kila |
kṣattrā vanaṃ praviṣṭena tyaktvā svagṛha ṛddhimat

यद्वा अयं मंत्रकृद्वो भगवान् अखिलेश्वरः ।
पौरवेन्द्रगृहं हित्वा प्रविवेशात्मसात्कृतम्

yadvā ayaṃ maṃtrakṛdvo bhagavān akhileśvaraḥ |
pauravendragṛhaṃ hitvā praviveśātmasātkṛtam

कुत्र क्षत्तुर्भगवता मैत्रेयेणास सङ्गमः ।
कदा वा सहसंवाद एतद् वर्णय नः प्रभो

kutra kṣatturbhagavatā maitreyeṇāsa saṅgamaḥ |
kadā vā sahasaṃvāda etad varṇaya naḥ prabho

न ह्यल्पार्थोदयस्तस्य विदुरस्य अमलात्मनः ।
तस्मिन् वरीयसि प्रश्नः साधुवादोपबृंहितः

na hyalpārthodayastasya vidurasya amalātmanaḥ |
tasmin varīyasi praśnaḥ sādhuvādopabṛṃhitaḥ

स एवं ऋषिवर्योऽयं पृष्टो राज्ञा परीक्षिता ।
प्रत्याह तं सुबहुवित् प्रीतात्मा श्रूयतामिति

sa evaṃ ṛṣivaryo'yaṃ pṛṣṭo rājñā parīkṣitā |
pratyāha taṃ subahuvit prītātmā śrūyatāmiti

यदा तु राजा स्वसुतानसाधून्
पुष्णन् न धर्मेण विनष्टदृष्टिः ।
भ्रातुर्यविष्ठस्य सुतान् विबन्धून्
प्रवेश्य लाक्षाभवने ददाह

yadā tu rājā svasutānasādhūn
puṣṇan na dharmeṇa vinaṣṭadṛṣṭiḥ |
bhrāturyaviṣṭhasya sutān vibandhūn
praveśya lākṣābhavane dadāha

यदा सभायां कुरुदेवदेव्याः
केशाभिमर्शं सुतकर्म गर्ह्यम् ।
न वारयामास नृपः स्नुषायाः
स्वास्रैर्हरन्त्याः कुचकुङ्कुमानि

yadā sabhāyāṃ kurudevadevyāḥ
keśābhimarśaṃ sutakarma garhyam |
na vārayāmāsa nṛpaḥ snuṣāyāḥ
svāsrairharantyāḥ kucakuṅkumāni

द्यूते त्वधर्मेण जितस्य साधोः
सत्यावलंबस्य वनं गतस्य ।
न याचतोऽदात् समयेन दायं
तमोजुषाणो यदजातशत्रोः

dyūte tvadharmeṇa jitasya sādhoḥ
satyāvalaṃbasya vanaṃ gatasya |
na yācato'dāt samayena dāyaṃ
tamojuṣāṇo yadajātaśatroḥ

यदा च पार्थप्रहितः सभायां
जगद्गुरुर्यानि जगाद कृष्णः ।
न तानि पुंसां अमृतायनानि
राजोरु मेने क्षतपुण्यलेशः

yadā ca pārthaprahitaḥ sabhāyāṃ
jagadgururyāni jagāda kṛṣṇaḥ |
na tāni puṃsāṃ amṛtāyanāni
rājoru mene kṣatapuṇyaleśaḥ

यदोपहूतो भवनं प्रविष्टो
मंत्राय पृष्टः किल पूर्वजेन ।
अथाह तन्मंत्रदृशां वरीयान्
यन्मंत्रिणो वैदुरिकं वदन्ति

yadopahūto bhavanaṃ praviṣṭo
maṃtrāya pṛṣṭaḥ kila pūrvajena |
athāha tanmaṃtradṛśāṃ varīyān
yanmaṃtriṇo vaidurikaṃ vadanti

अजातशत्रोः प्रतियच्छ दायं
तितिक्षतो दुर्विषहं तवागः ।
सहानुजो यत्र वृकोदराहिः
श्वसन् रुषा यत्त्वमलं बिभेषि

ajātaśatroḥ pratiyaccha dāyaṃ
titikṣato durviṣahaṃ tavāgaḥ |
sahānujo yatra vṛkodarāhiḥ
śvasan ruṣā yattvamalaṃ bibheṣi

पार्थांस्तु देवो भगवान् मुकुन्दो
गृहीतवान् स क्षितिदेवदेवः ।
आस्ते स्वपुर्यां यदुदेवदेवो
विनिर्जिताशेष नृदेवदेवः

pārthāṃstu devo bhagavān mukundo
gṛhītavān sa kṣitidevadevaḥ |
āste svapuryāṃ yadudevadevo
vinirjitāśeṣa nṛdevadevaḥ

स एष दोषः पुरुषद्विडास्ते
गृहान् प्रविष्टो यमपत्यमत्या ।
पुष्णासि कृष्णाद्विमुखो गतश्रीः
त्यजाश्वशैवं कुलकौशलाय

sa eṣa doṣaḥ puruṣadviḍāste
gṛhān praviṣṭo yamapatyamatyā |
puṣṇāsi kṛṣṇādvimukho gataśrīḥ
tyajāśvaśaivaṃ kulakauśalāya

इति ऊचिवान् तत्र सुयोधनेन
प्रवृद्धकोपस्फुरिताधरेण ।
असत्कृतः सत्स्पृहणीयशीलः
क्षत्ता सकर्णानुजसौबलेन

iti ūcivān tatra suyodhanena
pravṛddhakopasphuritādhareṇa |
asatkṛtaḥ satspṛhaṇīyaśīlaḥ
kṣattā sakarṇānujasaubalena

क एनमत्रोपजुहाव जिह्मं
दास्याः सुतं यद्बलिनैव पुष्टः ।
तस्मिन् प्रतीपः परकृत्य आस्ते
निर्वास्यतामाशु पुराच्छ्वसानः

ka enamatropajuhāva jihmaṃ
dāsyāḥ sutaṃ yadbalinaiva puṣṭaḥ |
tasmin pratīpaḥ parakṛtya āste
nirvāsyatāmāśu purācchvasānaḥ

स इत्थमत्युल्बणकर्णबाणैः
भ्रातुः पुरो मर्मसु ताडितोऽपि ।
स्वयं धनुर्द्वारि निधाय मायां
गतव्यथोऽयादुरु मानयानः

sa itthamatyulbaṇakarṇabāṇaiḥ
bhrātuḥ puro marmasu tāḍito'pi |
svayaṃ dhanurdvāri nidhāya māyāṃ
gatavyatho'yāduru mānayānaḥ

स निर्गतः कौरवपुण्यलब्धो
गजाह्वयात् तीर्थपदः पदानि ।
अन्वाक्रमत्पुण्यचिकीर्षयोर्व्यां
स्वधिष्ठितो यानि सहस्रमूर्तिः

sa nirgataḥ kauravapuṇyalabdho
gajāhvayāt tīrthapadaḥ padāni |
anvākramatpuṇyacikīrṣayorvyāṃ
svadhiṣṭhito yāni sahasramūrtiḥ

पुरेषु पुण्योपवनाद्रिकुञ्जे
ष्वपङ्कतोयेषु सरित्सरःसु ।
अनन्तलिङ्गैः समलङ्कृतेषु
चचार तीर्थायतनेष्वनन्यः

pureṣu puṇyopavanādrikuñje
ṣvapaṅkatoyeṣu saritsaraḥsu |
anantaliṅgaiḥ samalaṅkṛteṣu
cacāra tīrthāyataneṣvananyaḥ

गां पर्यटन् मेध्यविविक्तवृत्तिः
सदाप्लुतोऽधः शयनोऽवधूतः ।
अलक्षितः स्वैरवधूतवेषो
व्रतानि चेरे हरितोषणानि

gāṃ paryaṭan medhyaviviktavṛttiḥ
sadāpluto'dhaḥ śayano'vadhūtaḥ |
alakṣitaḥ svairavadhūtaveṣo
vratāni cere haritoṣaṇāni

इत्थं व्रजन् भारतमेव वर्षं
कालेन यावद्गतवान् प्रभासम् ।
तावच्छशास क्षितिमेक चक्रां
एकातपत्रामजितेन पार्थः

itthaṃ vrajan bhāratameva varṣaṃ
kālena yāvadgatavān prabhāsam |
tāvacchaśāsa kṣitimeka cakrāṃ
ekātapatrāmajitena pārthaḥ

तत्राथ शुश्राव सुहृद्विनष्टिं
वनं यथा वेणुज वह्निसंश्रयम् ।
संस्पर्धया दग्धमथानुशोचन्
सरस्वतीं प्रत्यगियाय तूष्णीम्

tatrātha śuśrāva suhṛdvinaṣṭiṃ
vanaṃ yathā veṇuja vahnisaṃśrayam |
saṃspardhayā dagdhamathānuśocan
sarasvatīṃ pratyagiyāya tūṣṇīm

तस्यां त्रितस्योशनसो मनोश्च
पृथोरथाग्नेरसितस्य वायोः ।
तीर्थं सुदासस्य गवां गुहस्य
यत् श्राद्धदेवस्य स आसिषेवे

tasyāṃ tritasyośanaso manośca
pṛthorathāgnerasitasya vāyoḥ |
tīrthaṃ sudāsasya gavāṃ guhasya
yat śrāddhadevasya sa āsiṣeve

अन्यानि चेह द्विजदेवदेवैः
कृतानि नानायतनानि विष्णोः ।
प्रत्यङ्ग मुख्याङ्कितमन्दिराणि
यद्दर्शनात् कृष्णमनुस्मरन्ति

anyāni ceha dvijadevadevaiḥ
kṛtāni nānāyatanāni viṣṇoḥ |
pratyaṅga mukhyāṅkitamandirāṇi
yaddarśanāt kṛṣṇamanusmaranti

ततस्त्वतिव्रज्य सुराष्ट्रमृद्धं
सौवीरमत्स्यान् कुरुजाङ्गलांश्च ।
कालेन तावद्यमुनामुपेत्य
तत्रोद्धवं भागवतं ददर्श

tatastvativrajya surāṣṭramṛddhaṃ
sauvīramatsyān kurujāṅgalāṃśca |
kālena tāvadyamunāmupetya
tatroddhavaṃ bhāgavataṃ dadarśa

स वासुदेवानुचरं प्रशान्तं
बृहस्पतेः प्राक्तनयं प्रतीतम् ।
आलिङ्ग्य गाढं प्रणयेन भद्रं
स्वानां अपृच्छद् भागवत्प्रजानाम्

sa vāsudevānucaraṃ praśāntaṃ
bṛhaspateḥ prāktanayaṃ pratītam |
āliṅgya gāḍhaṃ praṇayena bhadraṃ
svānāṃ apṛcchad bhāgavatprajānām

कच्चित्पुराणौ पुरुषौ स्वनाभ्य
पाद्मानुवृत्त्येह किलावतीर्णौ ।
आसात उर्व्याः कुशलं विधाय
कृतक्षणौ कुशलं शूरगेहे

kaccitpurāṇau puruṣau svanābhya
pādmānuvṛttyeha kilāvatīrṇau |
āsāta urvyāḥ kuśalaṃ vidhāya
kṛtakṣaṇau kuśalaṃ śūragehe

कच्चित् कुरूणां परमः सुहृन्नो
भामः स आस्ते सुखमङ्ग शौरिः ।
यो वै स्वसॄणां पितृवद् ददाति
वरान् वदान्यो वरतर्पणेन

kaccit kurūṇāṃ paramaḥ suhṛnno
bhāmaḥ sa āste sukhamaṅga śauriḥ |
yo vai svasṝṇāṃ pitṛvad dadāti
varān vadānyo varatarpaṇena

कच्चिद् वरूथाधिपतिर्यदूनां
प्रद्युम्न आस्ते सुखमङ्ग वीरः ।
यं रुक्मिणी भगवतोऽभिलेभे
आराध्य विप्रान् स्मरमादिसर्गे

kaccid varūthādhipatiryadūnāṃ
pradyumna āste sukhamaṅga vīraḥ |
yaṃ rukmiṇī bhagavato'bhilebhe
ārādhya viprān smaramādisarge

कच्चित्सुखं सात्वतवृष्णिभोज
दाशार्हकाणामधिपः स आस्ते ।
यमभ्यषिञ्चत् शतपत्रनेत्रो
नृपासनाशां परिहृत्य दूरात्

kaccitsukhaṃ sātvatavṛṣṇibhoja
dāśārhakāṇāmadhipaḥ sa āste |
yamabhyaṣiñcat śatapatranetro
nṛpāsanāśāṃ parihṛtya dūrāt

कच्चिद् हरेः सौम्य सुतः सदृक्ष
आस्तेऽग्रणी रथिनां साधु साम्बः ।
असूत यं जाम्बवती व्रताढ्या
देवं गुहं योऽम्बिकया धृतोऽग्रे

kaccid hareḥ saumya sutaḥ sadṛkṣa
āste'graṇī rathināṃ sādhu sāmbaḥ |
asūta yaṃ jāmbavatī vratāḍhyā
devaṃ guhaṃ yo'mbikayā dhṛto'gre

क्षेमं स कच्चिद् युयुधान आस्ते
यः फाल्गुनात् लब्धधनूरहस्यः ।
लेभेऽञ्जसाधोक्षजसेवयैव
गतिं तदीयां यतिभिर्दुरापाम्

kṣemaṃ sa kaccid yuyudhāna āste
yaḥ phālgunāt labdhadhanūrahasyaḥ |
lebhe'ñjasādhokṣajasevayaiva
gatiṃ tadīyāṃ yatibhirdurāpām

कच्चिद् बुधः स्वस्त्यनमीव
आस्ते श्वफल्कपुत्रो भगवत्प्रपन्नः ।
यः कृष्णपादाङ्कितमार्गपांसु
ष्वचेष्टत प्रेमविभिन्नधैर्यः

kaccid budhaḥ svastyanamīva
āste śvaphalkaputro bhagavatprapannaḥ |
yaḥ kṛṣṇapādāṅkitamārgapāṃsu
ṣvaceṣṭata premavibhinnadhairyaḥ

कच्चिच्छिवं देवकभोजपुत्र्या
विष्णुप्रजाया इव देवमातुः ।
या वै स्वगर्भेण दधार देवं
त्रयी यथा यज्ञवितानमर्थम्

kaccicchivaṃ devakabhojaputryā
viṣṇuprajāyā iva devamātuḥ |
yā vai svagarbheṇa dadhāra devaṃ
trayī yathā yajñavitānamartham

अपिस्विदास्ते भगवान् सुखं वो
यः सात्वतां कामदुघोऽनिरुद्धः ।
यमामनन्ति स्म हि शब्दयोनिं
मनोमयं सत्त्वतुरीयतत्त्वम्

apisvidāste bhagavān sukhaṃ vo
yaḥ sātvatāṃ kāmadugho'niruddhaḥ |
yamāmananti sma hi śabdayoniṃ
manomayaṃ sattvaturīyatattvam

अपिस्विदन्ये च निजात्मदैवं
अनन्यवृत्त्या समनुव्रता ये ।
हृदीकसत्यात्मज चारुदेष्ण
गदादयः स्वस्ति चरन्ति सौम्य

apisvidanye ca nijātmadaivaṃ
ananyavṛttyā samanuvratā ye |
hṛdīkasatyātmaja cārudeṣṇa
gadādayaḥ svasti caranti saumya

अपि स्वदोर्भ्यां विजयाच्युताभ्यां
धर्मेण धर्मः परिपाति सेतुम् ।
दुर्योधनोऽतप्यत यत्सभायां
साम्राज्यलक्ष्म्या विजयानुवृत्त्या

api svadorbhyāṃ vijayācyutābhyāṃ
dharmeṇa dharmaḥ paripāti setum |
duryodhano'tapyata yatsabhāyāṃ
sāmrājyalakṣmyā vijayānuvṛttyā

किं वा कृताघेष्वघमत्यमर्षी
भीमोऽहिवद्दीर्घतमं व्यमुञ्चत् ।
यस्याङ्घ्रिपातं रणभूर्न सेहे
मार्गं गदायाश्चरतो विचित्रम्

kiṃ vā kṛtāgheṣvaghamatyamarṣī
bhīmo'hivaddīrghatamaṃ vyamuñcat |
yasyāṅghripātaṃ raṇabhūrna sehe
mārgaṃ gadāyāścarato vicitram

कच्चिद् यशोधा रथयूथपानां
गाण्डीव धन्वोपरतारिरास्ते ।
अलक्षितो यच्छरकूटगूढो
मायाकिरातो गिरिशस्तुतोष

kaccid yaśodhā rathayūthapānāṃ
gāṇḍīva dhanvoparatārirāste |
alakṣito yaccharakūṭagūḍho
māyākirāto giriśastutoṣa

यमावुतस्वित्तनयौ पृथायाः
पार्थैर्वृतौ पक्ष्मभिरक्षिणीव ।
रेमात उद्दाय मृधे स्वरिक्थं
परात्सुपर्णाविव वज्रिवक्त्रात्

yamāvutasvittanayau pṛthāyāḥ
pārthairvṛtau pakṣmabhirakṣiṇīva |
remāta uddāya mṛdhe svarikthaṃ
parātsuparṇāviva vajrivaktrāt

अहो पृथापि ध्रियतेऽर्भकार्थे
राजर्षिवर्येण विनापि तेन ।
यस्त्वेकवीरोऽधिरथो विजिग्ये
धनुर्द्वितीयः ककुभश्चतस्रः

aho pṛthāpi dhriyate'rbhakārthe
rājarṣivaryeṇa vināpi tena |
yastvekavīro'dhiratho vijigye
dhanurdvitīyaḥ kakubhaścatasraḥ

सौम्यानुशोचे तमधःपतन्तं
भ्रात्रे परेताय विदुद्रुहे यः ।
निर्यापितो येन सुहृत्स्वपुर्या
अहं स्वपुत्रान् समनुव्रतेन

saumyānuśoce tamadhaḥpatantaṃ
bhrātre paretāya vidudruhe yaḥ |
niryāpito yena suhṛtsvapuryā
ahaṃ svaputrān samanuvratena

सोऽहं हरेर्मर्त्यविडम्बनेन
दृशो नृणां चालयतो विधातुः ।
नान्योपलक्ष्यः पदवीं प्रसादात्
चरामि पश्यन् गतविस्मयोऽत्र

so'haṃ harermartyaviḍambanena
dṛśo nṛṇāṃ cālayato vidhātuḥ |
nānyopalakṣyaḥ padavīṃ prasādāt
carāmi paśyan gatavismayo'tra

नूनं नृपाणां त्रिमदोत्पथानां
महीं मुहुश्चालयतां चमूभिः ।
वधात्प्रपन्नार्तिजिहीर्षयेशोऽपि
उपैक्षताघं भगवान् कुरूणाम्

nūnaṃ nṛpāṇāṃ trimadotpathānāṃ
mahīṃ muhuścālayatāṃ camūbhiḥ |
vadhātprapannārtijihīrṣayeśo'pi
upaikṣatāghaṃ bhagavān kurūṇām

अजस्य जन्मोत्पथनाशनाय
कर्माण्यकर्तुर्ग्रहणाय पुंसाम् ।
नन्वन्यथा कोऽर्हति देहयोगं
परो गुणानामुत कर्मतंत्रम्

ajasya janmotpathanāśanāya
karmāṇyakarturgrahaṇāya puṃsām |
nanvanyathā ko'rhati dehayogaṃ
paro guṇānāmuta karmataṃtram

तस्य प्रपन्नाखिललोकपानां
अवस्थितानां अनुशासने स्वे ।
अर्थाय जातस्य यदुष्वजस्य
वार्तां सखे कीर्तय तीर्थकीर्तेः

tasya prapannākhilalokapānāṃ
avasthitānāṃ anuśāsane sve |
arthāya jātasya yaduṣvajasya
vārtāṃ sakhe kīrtaya tīrthakīrteḥ