Chapter 6: The Virat Purusha and the first yajna

वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातवः ।
हव्यकव्यामृत अन्नानां जिह्वा सर्व रसस्य च

vācāṃ vahnermukhaṃ kṣetraṃ chandasāṃ sapta dhātavaḥ |
havyakavyāmṛta annānāṃ jihvā sarva rasasya ca

सर्वा असूनां च वायोश्च तत् नासे परमायणे ।
अश्विनोः ओषधीनां च घ्राणो मोद प्रमोदयोः

sarvā asūnāṃ ca vāyośca tat nāse paramāyaṇe |
aśvinoḥ oṣadhīnāṃ ca ghrāṇo moda pramodayoḥ

रूपाणां तेजसां चक्षुः दिवः सूर्यस्य चाक्षिणी ।
कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रं आकाश शब्दयोः ।
तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम्

rūpāṇāṃ tejasāṃ cakṣuḥ divaḥ sūryasya cākṣiṇī |
karṇau diśāṃ ca tīrthānāṃ śrotraṃ ākāśa śabdayoḥ |
tadgātraṃ vastusārāṇāṃ saubhagasya ca bhājanam

त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्व मेधस्य चैव हि ।
रोमाणि उद्भिज्ज जातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृतः

tvagasya sparśavāyośca sarva medhasya caiva hi |
romāṇi udbhijja jātīnāṃ yairvā yajñastu sambhṛtaḥ

केश श्मश्रु नखान्यस्य शिलालोहाभ्र विद्युताम् ।
बाहवो लोकपालानां प्रायशः क्षेमकर्मणाम्

keśa śmaśru nakhānyasya śilālohābhra vidyutām |
bāhavo lokapālānāṃ prāyaśaḥ kṣemakarmaṇām

विक्रमो भूर्भुवःस्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च ।
सर्वकाम वरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम्

vikramo bhūrbhuvaḥsvaśca kṣemasya śaraṇasya ca |
sarvakāma varasyāpi hareścaraṇa āspadam

अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापतेः ।
पुंसः शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्द निर्वृतेः

apāṃ vīryasya sargasya parjanyasya prajāpateḥ |
puṃsaḥ śiśna upasthastu prajātyānanda nirvṛteḥ

पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद ।
हिंसाया निर्ऋतेर्मृत्यो निरयस्य गुदः स्मृतः

pāyuryamasya mitrasya parimokṣasya nārada |
hiṃsāyā nirṛtermṛtyo nirayasya gudaḥ smṛtaḥ

पराभूतेः अधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिमः ।
नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणां अस्थिसंहतिः

parābhūteḥ adharmasya tamasaścāpi paścimaḥ |
nāḍyo nadanadīnāṃ ca gotrāṇāṃ asthisaṃhatiḥ

अव्यक्त रससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च ।
उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनसः पदम्

avyakta rasasindhūnāṃ bhūtānāṃ nidhanasya ca |
udaraṃ viditaṃ puṃso hṛdayaṃ manasaḥ padam

धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च ।
विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्याऽऽत्मा परायणम्

dharmasya mama tubhyaṃ ca kumārāṇāṃ bhavasya ca |
vijñānasya ca sattvasya parasyā''tmā parāyaṇam

अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजाः ।
सुरासुरनरा नागाः खगा मृगसरीसृपाः

ahaṃ bhavān bhavaścaiva ta ime munayo'grajāḥ |
surāsuranarā nāgāḥ khagā mṛgasarīsṛpāḥ

गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगाः ।
पशवः पितरः सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमाः

gandharvāpsaraso yakṣā rakṣobhūtagaṇoragāḥ |
paśavaḥ pitaraḥ siddhā vidyādhrāścāraṇā drumāḥ

अन्ये च विविधा जीवाः जल स्थल नभौकसः ।
ग्रह ऋक्ष केतवस्ताराः तडितः स्तनयित्नवः

anye ca vividhā jīvāḥ jala sthala nabhaukasaḥ |
graha ṛkṣa ketavastārāḥ taḍitaḥ stanayitnavaḥ

सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् ।
तेनेदं आवृतं विश्वं वितस्तिं अधितिष्ठति

sarvaṃ puruṣa evedaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavacca yat |
tenedaṃ āvṛtaṃ viśvaṃ vitastiṃ adhitiṣṭhati

स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ ।
एवं विराजं प्रतपन् तपत्यन्तः बहिः पुमान्

svadhiṣṇyaṃ pratapan prāṇo bahiśca pratapatyasau |
evaṃ virājaṃ pratapan tapatyantaḥ bahiḥ pumān

सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यं अन्नं यदत्यगात् ।
महिमा एष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्ययः

so'mṛtasyābhayasyeśo martyaṃ annaṃ yadatyagāt |
mahimā eṣa tato brahman puruṣasya duratyayaḥ

पादेषु सर्वभूतानि पुंसः स्थितिपदो विदुः ।
अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु

pādeṣu sarvabhūtāni puṃsaḥ sthitipado viduḥ |
amṛtaṃ kṣemamabhayaṃ trimūrdhno'dhāyi mūrdhasu

पादास्त्रयो बहिश्चासन् अप्रजानां य आश्रमाः ।
अन्तः त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधोऽबृहद्व्रतः

pādāstrayo bahiścāsan aprajānāṃ ya āśramāḥ |
antaḥ trilokyāstvaparo gṛhamedho'bṛhadvrataḥ

सृती विचक्रमे विश्वङ् साशनानशने उभे ।
यद् अविद्या च विद्या च पुरुषस्तु उभयाश्रयः

sṛtī vicakrame viśvaṅ sāśanānaśane ubhe |
yad avidyā ca vidyā ca puruṣastu ubhayāśrayaḥ

यस्माद् अण्डं विराड् जज्ञे भूतेन्द्रिय गुणात्मकः ।
तद् द्रव्यं अत्यगाद् विश्वं गोभिः सूर्य इवाऽतपन्

yasmād aṇḍaṃ virāḍ jajñe bhūtendriya guṇātmakaḥ |
tad dravyaṃ atyagād viśvaṃ gobhiḥ sūrya ivā'tapan

यदास्य नाभ्यान्नलिनाद् अहं आसं महात्मनः ।
नाविंदं यज्ञसम्भारान् पुरुषा अवयवात् ऋते

yadāsya nābhyānnalinād ahaṃ āsaṃ mahātmanaḥ |
nāviṃdaṃ yajñasambhārān puruṣā avayavāt ṛte

तेषु यज्ञस्य पशवः सवनस्पतयः कुशाः ।
इदं च देवयजनं कालश्चोरु गुणान्वितः

teṣu yajñasya paśavaḥ savanaspatayaḥ kuśāḥ |
idaṃ ca devayajanaṃ kālaścoru guṇānvitaḥ

वस्तूनि ओषधयः स्नेहा रस-लोह-मृदो जलम् ।
ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम

vastūni oṣadhayaḥ snehā rasa-loha-mṛdo jalam |
ṛco yajūṃṣi sāmāni cāturhotraṃ ca sattama

नामधेयानि मंत्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च ।
देवतानुक्रमः कल्पः सङ्कल्पः तन्त्रमेव च

nāmadheyāni maṃtrāśca dakṣiṇāśca vratāni ca |
devatānukramaḥ kalpaḥ saṅkalpaḥ tantrameva ca

गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् ।
पुरुषा अवयवैः एते संभाराः संभृता मया

gatayo matayaścaiva prāyaścittaṃ samarpaṇam |
puruṣā avayavaiḥ ete saṃbhārāḥ saṃbhṛtā mayā

इति संभृतसंभारः पुरुषा अवयवैः अहम् ।
तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम्

iti saṃbhṛtasaṃbhāraḥ puruṣā avayavaiḥ aham |
tameva puruṣaṃ yajñaṃ tenaivāyajamīśvaram

ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव ।
अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिताः

tataste bhrātara ime prajānāṃ patayo nava |
ayajan vyaktamavyaktaṃ puruṣaṃ susamāhitāḥ

ततश्च मनवः काले ईजिरे ऋषयोऽपरे ।
पितरो विबुधा दैत्या मनुष्याः क्रतुभिर्विभुम्

tataśca manavaḥ kāle ījire ṛṣayo'pare |
pitaro vibudhā daityā manuṣyāḥ kratubhirvibhum

नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् ।
गृहीत माया उरुगुणः सर्गादौ अगुणः स्वतः

nārāyaṇe bhagavati tadidaṃ viśvamāhitam |
gṛhīta māyā uruguṇaḥ sargādau aguṇaḥ svataḥ

सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वशः ।
विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक्

sṛjāmi tanniyukto'haṃ haro harati tadvaśaḥ |
viśvaṃ puruṣarūpeṇa paripāti triśaktidhṛk

इति तेऽभिहितं तात यथेदं अनुपृच्छसि ।
न अन्यत् भगवतः किञ्चिद् भाव्यं सद्-असदात्मकम्

iti te'bhihitaṃ tāta yathedaṃ anupṛcchasi |
na anyat bhagavataḥ kiñcid bhāvyaṃ sad-asadātmakam

न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते
न वै क्वचिन्मे मनसो मृषा गतिः ।
न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे
यन्मे हृदौत्कण्ठ्ययवता धृतो हरिः

na bhāratī me'ṅga mṛṣopalakṣyate
na vai kvacinme manaso mṛṣā gatiḥ |
na me hṛṣīkāṇi patantyasatpathe
yanme hṛdautkaṇṭhyayavatā dhṛto hariḥ

सोऽहं समाम्नायमयः तपोमयः
प्रजापतीनां अभिवन्दितः पतिः ।
आस्थाय योगं निपुणं समाहितः
तं नाध्यगच्छं यत आत्मसंभवः

so'haṃ samāmnāyamayaḥ tapomayaḥ
prajāpatīnāṃ abhivanditaḥ patiḥ |
āsthāya yogaṃ nipuṇaṃ samāhitaḥ
taṃ nādhyagacchaṃ yata ātmasaṃbhavaḥ

नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां
भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् ।
यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद्
यथा नभः स्वान्तमथापरे कुतः

nato'smyahaṃ taccaraṇaṃ samīyuṣāṃ
bhavacchidaṃ svastyayanaṃ sumaṅgalam |
yo hyātmamāyāvibhavaṃ sma paryagād
yathā nabhaḥ svāntamathāpare kutaḥ

नाहं न यूयं यदृतां गतिं विदुः
न वामदेवः किमुतापरे सुराः ।
तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं
विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे

nāhaṃ na yūyaṃ yadṛtāṃ gatiṃ viduḥ
na vāmadevaḥ kimutāpare surāḥ |
tanmāyayā mohitabuddhayastvidaṃ
vinirmitaṃ cātmasamaṃ vicakṣmahe

यस्यावतारकर्माणि गायंति ह्यस्मदादयः ।
न यं विदंति तत्त्वेन तस्मै भगवते नमः

yasyāvatārakarmāṇi gāyaṃti hyasmadādayaḥ |
na yaṃ vidaṃti tattvena tasmai bhagavate namaḥ

स एष आद्यः पुरुषः कल्पे कल्पे सृजत्यजः ।
आत्मा आत्मनि आत्मनाऽऽत्मानं, स संयच्छति पाति च

sa eṣa ādyaḥ puruṣaḥ kalpe kalpe sṛjatyajaḥ |
ātmā ātmani ātmanā''tmānaṃ, sa saṃyacchati pāti ca

विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यग् अवस्थितम् ।
सत्यं पूर्णं अनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम्

viśuddhaṃ kevalaṃ jñānaṃ pratyak samyag avasthitam |
satyaṃ pūrṇaṃ anādyantaṃ nirguṇaṃ nityamadvayam

ऋषे विदंति मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः ।
यदा तद् एव असत् तर्कैः तिरोधीयेत विप्लुतम्

ṛṣe vidaṃti munayaḥ praśāntātmendriyāśayāḥ |
yadā tad eva asat tarkaiḥ tirodhīyeta viplutam

आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य
कालः स्वभावः सद्-असन्मनश्च ।
द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि
विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्नः

ādyo'vatāraḥ puruṣaḥ parasya
kālaḥ svabhāvaḥ sad-asanmanaśca |
dravyaṃ vikāro guṇa indriyāṇi
virāṭ svarāṭ sthāsnu cariṣṇu bhūmnaḥ

अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा
दक्षादयो ये भवदादयश्च ।
स्वर्लोकपालाः खगलोकपाला
नृलोकपालाः तललोकपालाः

ahaṃ bhavo yajña ime prajeśā
dakṣādayo ye bhavadādayaśca |
svarlokapālāḥ khagalokapālā
nṛlokapālāḥ talalokapālāḥ

गन्धर्वविद्याधरचारणेशा
ये यक्षरक्षोरग नागनाथाः ।
ये वा ऋषीणां ऋषभाः पितॄणां
दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेंद्राः

gandharvavidyādharacāraṇeśā
ye yakṣarakṣoraga nāganāthāḥ |
ye vā ṛṣīṇāṃ ṛṣabhāḥ pitṝṇāṃ
daityendrasiddheśvaradānaveṃdrāḥ

अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत
कूष्माण्ड यादः मृगपक्षि-अधीशाः ।
यत्किञ्च लोके भगवन् महस्वत्
ओजः सहस्वद् बलवत् क्षमावत् ।
श्रीह्रीविभूत्यात्मवद् अद्भुतार्णं
तत्त्वं परं रूपवद् अस्वरूपम्

anye ca ye pretapiśācabhūta
kūṣmāṇḍa yādaḥ mṛgapakṣi-adhīśāḥ |
yatkiñca loke bhagavan mahasvat
ojaḥ sahasvad balavat kṣamāvat |
śrīhrīvibhūtyātmavad adbhutārṇaṃ
tattvaṃ paraṃ rūpavad asvarūpam

प्राधान्यतो या नृष आमनन्ति
लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्नः ।
आपीयतां कर्णकषायशोषान्
अनुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान्

prādhānyato yā nṛṣa āmananti
līlāvatārān puruṣasya bhūmnaḥ |
āpīyatāṃ karṇakaṣāyaśoṣān
anukramiṣye ta imān supeśān