Chapter 3: Bhumi Gita and the cure for Kali

दृष्ट्वाऽऽत्मनि जये व्यग्रान् नृपान् हसति भूरियम् ।
अहो मा विजिगीषन्ति मृत्योः क्रीडनका नृपाः

dṛṣṭvā''tmani jaye vyagrān nṛpān hasati bhūriyam |
aho mā vijigīṣanti mṛtyoḥ krīḍanakā nṛpāḥ

काम एष नरेन्द्राणां मोघः स्याद् विदुषामपि ।
येन फेनोपमे पिण्डे येऽतिविश्रम्भिता नृपाः

kāma eṣa narendrāṇāṃ moghaḥ syād viduṣāmapi |
yena phenopame piṇḍe ye'tiviśrambhitā nṛpāḥ

पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिणः ।
ततः सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान्

pūrvaṃ nirjitya ṣaḍvargaṃ jeṣyāmo rājamantriṇaḥ |
tataḥ sacivapaurāptakarīndrānasya kaṇṭakān

एवं क्रमेण जेष्यामः पृथ्वीं सागरमेखलाम् ।
इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम्

evaṃ krameṇa jeṣyāmaḥ pṛthvīṃ sāgaramekhalām |
ityāśābaddhahṛdayā na paśyantyantike'ntakam

समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्यब्धिमोजसा ।
कियदात्मजयस्यैतन्मुक्तिरात्मजये फलम्

samudrāvaraṇāṃ jitvā māṃ viśantyabdhimojasā |
kiyadātmajayasyaitanmuktirātmajaye phalam

यां विसृज्यैव मनवः तत्सुताश्च कुरूद्वह ।
गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्यबुद्धयः

yāṃ visṛjyaiva manavaḥ tatsutāśca kurūdvaha |
gatā yathāgataṃ yuddhe tāṃ māṃ jeṣyantyabuddhayaḥ

मत्कृते पितृपुत्राणां भ्रातृणां चापि विग्रहः ।
जायते ह्यसतां राज्ये ममता-बद्धचेतसाम्

matkṛte pitṛputrāṇāṃ bhrātṛṇāṃ cāpi vigrahaḥ |
jāyate hyasatāṃ rājye mamatā-baddhacetasām

ममैवेयं मही कृत्स्ना न ते मूढेति वादिनः ।
स्पर्धमाना मिथो घ्नन्ति म्रियन्ते मत्कृते नृपाः

mamaiveyaṃ mahī kṛtsnā na te mūḍheti vādinaḥ |
spardhamānā mitho ghnanti mriyante matkṛte nṛpāḥ

पृथुः पुरूरवा गाधिः नहुषो भरतोऽर्जुनः ।
मान्धाता सगरो रामः खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघुः

pṛthuḥ purūravā gādhiḥ nahuṣo bharato'rjunaḥ |
māndhātā sagaro rāmaḥ khaṭvāṅgo dhundhuhā raghuḥ

तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्यातिः शन्तनुर्गयः ।
भगीरथः कुवलयाश्वः ककुत्स्थो नैषधो नृगः

tṛṇabinduryayātiśca śaryātiḥ śantanurgayaḥ |
bhagīrathaḥ kuvalayāśvaḥ kakutstho naiṣadho nṛgaḥ

हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावणः ।
नमुचिः शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारकः

hiraṇyakaśipurvṛtro rāvaṇo lokarāvaṇaḥ |
namuciḥ śambaro bhaumo hiraṇyākṣo'tha tārakaḥ

अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वराः ।
सर्वे सर्वविदः शूराः सर्वे सर्वजितोऽजिताः

anye ca bahavo daityā rājāno ye maheśvarāḥ |
sarve sarvavidaḥ śūrāḥ sarve sarvajito'jitāḥ

ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिणः ।
कथावशेषाः कालेन ह्यकृतार्थाः कृता विभो

mamatāṃ mayyavartanta kṛtvoccairmartyadharmiṇaḥ |
kathāvaśeṣāḥ kālena hyakṛtārthāḥ kṛtā vibho

कथा इमास्ते कथिता महीयसां
विताय लोकेषु यशः परेयुषाम् ।
विज्ञानवैराग्यविवक्षया विभो
वचोविभूतीर्न तु पारमार्थ्यम्

kathā imāste kathitā mahīyasāṃ
vitāya lokeṣu yaśaḥ pareyuṣām |
vijñānavairāgyavivakṣayā vibho
vacovibhūtīrna tu pāramārthyam

यस्तु उत्तमश्लोकगुणानुवादः
संगीयतेऽभीक्ष्णममङ्गलघ्नः ।
तमेव नित्यं श्रृणुयादभीक्ष्णं
कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समानः

yastu uttamaślokaguṇānuvādaḥ
saṃgīyate'bhīkṣṇamamaṅgalaghnaḥ |
tameva nityaṃ śrṛṇuyādabhīkṣṇaṃ
kṛṣṇe'malāṃ bhaktimabhīpsamānaḥ

केनोपायेन भगवन् कलेर्दोषान् कलौ जनाः ।
विधमिष्यन्त्युपचितान् तन्मे ब्रूहि यथा मुने

kenopāyena bhagavan kalerdoṣān kalau janāḥ |
vidhamiṣyantyupacitān tanme brūhi yathā mune

युगानि युगधर्मांश्च मानं प्रलयकल्पयोः ।
कालस्येश्वररूपस्य गतिं विष्णोर्महात्मनः

yugāni yugadharmāṃśca mānaṃ pralayakalpayoḥ |
kālasyeśvararūpasya gatiṃ viṣṇormahātmanaḥ

कृते प्रवर्तते धर्मः चतुष्पात् तज्जनैर्धृतः ।
सत्यं दया तपो दानं इति पादा विभोर्नृप

kṛte pravartate dharmaḥ catuṣpāt tajjanairdhṛtaḥ |
satyaṃ dayā tapo dānaṃ iti pādā vibhornṛpa

सन्तुष्टाः करुणा मैत्राः शान्ता दान्ताः तितिक्षवः ।
आत्मारामाः समदृशः प्रायशः श्रमणा जनाः

santuṣṭāḥ karuṇā maitrāḥ śāntā dāntāḥ titikṣavaḥ |
ātmārāmāḥ samadṛśaḥ prāyaśaḥ śramaṇā janāḥ

त्रेतायां धर्मपादानां तुर्यांशो हीयते शनैः ।
अधर्मपादैः अनृत हिंसासंतोषविग्रहैः

tretāyāṃ dharmapādānāṃ turyāṃśo hīyate śanaiḥ |
adharmapādaiḥ anṛta hiṃsāsaṃtoṣavigrahaiḥ

तदा क्रियातपोनिष्ठा नातिहिंस्रा न लम्पटाः ।
त्रैवर्गिकास्त्रयीवृद्धा वर्णा ब्रह्मोत्तरा नृप

tadā kriyātaponiṣṭhā nātihiṃsrā na lampaṭāḥ |
traivargikāstrayīvṛddhā varṇā brahmottarā nṛpa

तपःसत्यदयादानेषु अर्धं ह्रस्वति द्वापरे ।
हिंसातुष्ट्यनृतद्वेषैः धर्मस्याधर्मलक्षणैः

tapaḥsatyadayādāneṣu ardhaṃ hrasvati dvāpare |
hiṃsātuṣṭyanṛtadveṣaiḥ dharmasyādharmalakṣaṇaiḥ

यशस्विनो महाशीलाः स्वाध्यायाध्ययने रताः ।
आढ्याः कुटुम्बिनो हृष्टा वर्णाः क्षत्रद्विजोत्तराः

yaśasvino mahāśīlāḥ svādhyāyādhyayane ratāḥ |
āḍhyāḥ kuṭumbino hṛṣṭā varṇāḥ kṣatradvijottarāḥ

कलौ तु धर्महेतूनां तुर्यांशोऽधर्महेतुभिः ।
एधमानैः क्षीयमाणो ह्यन्ते सोऽपि विनङ्क्ष्यति

kalau tu dharmahetūnāṃ turyāṃśo'dharmahetubhiḥ |
edhamānaiḥ kṣīyamāṇo hyante so'pi vinaṅkṣyati

तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दयाः शुष्कवैरिणः ।
दुर्भगा भूरितर्षाश्च शूद्रदासोत्तराः प्रजाः

tasmin lubdhā durācārā nirdayāḥ śuṣkavairiṇaḥ |
durbhagā bhūritarṣāśca śūdradāsottarāḥ prajāḥ

सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणाः ।
कालसञ्चोदितास्ते वै परिवर्तन्त आत्मनि

sattvaṃ rajastama iti dṛśyante puruṣe guṇāḥ |
kālasañcoditāste vai parivartanta ātmani

प्रभवन्ति यदा सत्त्वे मनोबुद्धीन्द्रियाणि च ।
तदा कृतयुगं विद्यात् ज्ञाने तपसि यद्रुचिः

prabhavanti yadā sattve manobuddhīndriyāṇi ca |
tadā kṛtayugaṃ vidyāt jñāne tapasi yadruciḥ

यदा धर्मार्थ कामेषु भक्तिर्यशसि देहिनाम् ।
तदा त्रेता रजोवृत्तिः इति जानीहि बुद्धिमन्

yadā dharmārtha kāmeṣu bhaktiryaśasi dehinām |
tadā tretā rajovṛttiḥ iti jānīhi buddhiman

यदा लोभस्तु असन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सरः ।
कर्मणां चापि काम्यानां द्वापरं तद् रजस्तमः

yadā lobhastu asantoṣo māno dambho'tha matsaraḥ |
karmaṇāṃ cāpi kāmyānāṃ dvāparaṃ tad rajastamaḥ

यदा मायानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनम् ।
शोकमोहौ भयं दैन्यं स कलिस्तामसः स्मृतः

yadā māyānṛtaṃ tandrā nidrā hiṃsā viṣādanam |
śokamohau bhayaṃ dainyaṃ sa kalistāmasaḥ smṛtaḥ

यस्मात् क्षुद्रदृशो मर्त्याः क्षुद्रभाग्या महाशनाः ।
कामिनो वित्तहीनाश्च स्वैरिण्यश्च स्त्रियोऽसतीः

yasmāt kṣudradṛśo martyāḥ kṣudrabhāgyā mahāśanāḥ |
kāmino vittahīnāśca svairiṇyaśca striyo'satīḥ

दस्यूत्कृष्टा जनपदा वेदाः पाषण्डदूषिताः ।
राजानश्च प्रजाभक्षाः शिश्नोदरपरा द्विजाः

dasyūtkṛṣṭā janapadā vedāḥ pāṣaṇḍadūṣitāḥ |
rājānaśca prajābhakṣāḥ śiśnodaraparā dvijāḥ

अव्रता वटवोऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिनः ।
तपस्विनो ग्रामवासा न्यासिनोऽत्यर्थलोलुपाः

avratā vaṭavo'śaucā bhikṣavaśca kuṭumbinaḥ |
tapasvino grāmavāsā nyāsino'tyarthalolupāḥ

ह्रस्वकाया महाहारा भूर्यपत्या गतह्रियः ।
शश्वत्कटुकभाषिण्यः चौर्यमायोरुसाहसाः

hrasvakāyā mahāhārā bhūryapatyā gatahriyaḥ |
śaśvatkaṭukabhāṣiṇyaḥ cauryamāyorusāhasāḥ

पणयिष्यन्ति वै क्षुद्राः किराटाः कूटकारिणः ।
अनापद्यपि मंस्यन्ते वार्तां साधु जुगुप्सिताम्

paṇayiṣyanti vai kṣudrāḥ kirāṭāḥ kūṭakāriṇaḥ |
anāpadyapi maṃsyante vārtāṃ sādhu jugupsitām

पतिं त्यक्ष्यन्ति निर्द्रव्यं भृत्याप्यखिलोत्तमम् ।
भृत्यं विपन्नं पतयः कौलं गाश्चापयस्विनीः

patiṃ tyakṣyanti nirdravyaṃ bhṛtyāpyakhilottamam |
bhṛtyaṃ vipannaṃ patayaḥ kaulaṃ gāścāpayasvinīḥ

पितृभ्रातृसुहृत्ज्ञातीन् हित्वा सौरतसौहृदाः ।
ननान्दृश्यालसंवादा दीनाः स्त्रैणाः कलौ नराः

pitṛbhrātṛsuhṛtjñātīn hitvā sauratasauhṛdāḥ |
nanāndṛśyālasaṃvādā dīnāḥ straiṇāḥ kalau narāḥ

शूद्राः प्रतिग्रहीष्यन्ति तपोवेषोपजीविनः ।
धर्मं वक्ष्यन्त्यधर्मज्ञा अधिरुह्योत्तमासनम्

śūdrāḥ pratigrahīṣyanti tapoveṣopajīvinaḥ |
dharmaṃ vakṣyantyadharmajñā adhiruhyottamāsanam

नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिताः ।
निरन्ने भूतले राजन् अनावृष्टिभयातुराः

nityamudvignamanaso durbhikṣakarakarśitāḥ |
niranne bhūtale rājan anāvṛṣṭibhayāturāḥ

वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणैः ।
हीनाः पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजाः

vāso'nnapānaśayanavyavāyasnānabhūṣaṇaiḥ |
hīnāḥ piśācasandarśā bhaviṣyanti kalau prajāḥ

कलौ काकिणिकेऽप्यर्थे विगृह्य त्यक्तसौहृदाः ।
त्यक्ष्यन्ति च प्रियान्प्राणान् हनिष्यन्ति स्वकानपि

kalau kākiṇike'pyarthe vigṛhya tyaktasauhṛdāḥ |
tyakṣyanti ca priyānprāṇān haniṣyanti svakānapi

न रक्षिष्यन्ति मनुजाः स्थविरौ पितरौ अपि ।
पुत्रान् सर्वार्थकुशलान् क्षुद्राः शिश्नोदरम्भराः

na rakṣiṣyanti manujāḥ sthavirau pitarau api |
putrān sarvārthakuśalān kṣudrāḥ śiśnodarambharāḥ

कलौ न राजन् जगतां परं गुरुं
त्रिलोकनाथानतपादपङ्कजम् ।
प्रायेण मर्त्या भगवन्तमच्युतं
यक्ष्यन्ति पाषण्डविभिन्नचेतसः

kalau na rājan jagatāṃ paraṃ guruṃ
trilokanāthānatapādapaṅkajam |
prāyeṇa martyā bhagavantamacyutaṃ
yakṣyanti pāṣaṇḍavibhinnacetasaḥ

यन्नामधेयं म्रियमाण आतुरः
पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् ।
विमुक्तकर्मार्गल उत्तमां गतिं
प्राप्नोति यक्ष्यन्ति न तं कलौ जनाः

yannāmadheyaṃ mriyamāṇa āturaḥ
patan skhalan vā vivaśo gṛṇan pumān |
vimuktakarmārgala uttamāṃ gatiṃ
prāpnoti yakṣyanti na taṃ kalau janāḥ

पुंसां कलिकृतान् दोषान् द्रव्यदेशात्मसंभवान् ।
सर्वान् हरति चित्तस्थो भगवान् पुरुषोत्तमः

puṃsāṃ kalikṛtān doṣān dravyadeśātmasaṃbhavān |
sarvān harati cittastho bhagavān puruṣottamaḥ

श्रुतः सङ्कीर्तितो ध्यातः पूजितश्चादृतोऽपि वा ।
नृणां धुनोति भगवान् हृत्स्थो जन्मायुताशुभम्

śrutaḥ saṅkīrtito dhyātaḥ pūjitaścādṛto'pi vā |
nṛṇāṃ dhunoti bhagavān hṛtstho janmāyutāśubham

यथा हेम्नि स्थितो वह्निः दुर्वर्णं हन्ति धातुजम् ।
एवं आत्मगतो विष्णुः योगिनां अशुभाशयम्

yathā hemni sthito vahniḥ durvarṇaṃ hanti dhātujam |
evaṃ ātmagato viṣṇuḥ yogināṃ aśubhāśayam

विद्यातपःप्राणनिरोधमैत्री
तीर्थाभिषेकव्रतदानजप्यैः ।
नात्यन्तशुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा
यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते

vidyātapaḥprāṇanirodhamaitrī
tīrthābhiṣekavratadānajapyaiḥ |
nātyantaśuddhiṃ labhate'ntarātmā
yathā hṛdisthe bhagavatyanante

तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् ।
म्रियमाणो ह्यवहितः ततो यासि परां गतिम्

tasmāt sarvātmanā rājan hṛdisthaṃ kuru keśavam |
mriyamāṇo hyavahitaḥ tato yāsi parāṃ gatim

म्रियमाणैरभिध्येयो भगवान् परमेश्वरः ।
आत्मभावं नयत्यङ्ग सर्वात्मा सर्वसंश्रयः

mriyamāṇairabhidhyeyo bhagavān parameśvaraḥ |
ātmabhāvaṃ nayatyaṅga sarvātmā sarvasaṃśrayaḥ

कलेर्दोषनिधे राजन् अस्ति ह्येको महान् गुणः ।
कीर्तनात् एव कृष्णस्य मुक्तसङ्गः परं व्रजेत्

kalerdoṣanidhe rājan asti hyeko mahān guṇaḥ |
kīrtanāt eva kṛṣṇasya muktasaṅgaḥ paraṃ vrajet

कृते यद् ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखैः ।
द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद् हरिकीर्तनात्

kṛte yad dhyāyato viṣṇuṃ tretāyāṃ yajato makhaiḥ |
dvāpare paricaryāyāṃ kalau tad harikīrtanāt