Chapter 10: Shiva and Uma bless Markandeya

स एवं अनुभूयेदं नारायणविनिर्मितम् ।
वैभवं योगमायायाः तमेव शरणं ययौ

sa evaṃ anubhūyedaṃ nārāyaṇavinirmitam |
vaibhavaṃ yogamāyāyāḥ tameva śaraṇaṃ yayau

प्रपन्नोऽस्म्यङ्घ्रिमूलं ते प्रपन्नाभयदं हरे ।
यन्माययापि विबुधा मुह्यन्ति ज्ञानकाशया

prapanno'smyaṅghrimūlaṃ te prapannābhayadaṃ hare |
yanmāyayāpi vibudhā muhyanti jñānakāśayā

तमेवं निभृतात्मानं वृषेण दिवि पर्यटन् ।
रुद्राण्या भगवान् रुद्रो ददर्श स्वगणैर्वृतः

tamevaṃ nibhṛtātmānaṃ vṛṣeṇa divi paryaṭan |
rudrāṇyā bhagavān rudro dadarśa svagaṇairvṛtaḥ

अथोमा तं ऋषिं वीक्ष्य गिरिशं समभाषत ।
पश्येमं भगवन् विप्रं निभृतात्मेन्द्रियाशयम्

athomā taṃ ṛṣiṃ vīkṣya giriśaṃ samabhāṣata |
paśyemaṃ bhagavan vipraṃ nibhṛtātmendriyāśayam

निभृतोदझषव्रातं वातापाये यथार्णवः ।
कुर्वस्य तपसः साक्षात् संसिद्धिं सिद्धिदो भवान्

nibhṛtodajhaṣavrātaṃ vātāpāye yathārṇavaḥ |
kurvasya tapasaḥ sākṣāt saṃsiddhiṃ siddhido bhavān

नैवेच्छत्याशिषः क्वापि ब्रह्मर्षिर्मोक्षमप्युत ।
भक्तिं परां भगवति लब्धवान् पुरुषेऽव्यये

naivecchatyāśiṣaḥ kvāpi brahmarṣirmokṣamapyuta |
bhaktiṃ parāṃ bhagavati labdhavān puruṣe'vyaye

अथापि संवदिष्यामो भवान्येतेन साधुना ।
अयं हि परमो लाभो नृणां साधुसमागमः

athāpi saṃvadiṣyāmo bhavānyetena sādhunā |
ayaṃ hi paramo lābho nṛṇāṃ sādhusamāgamaḥ

इत्युक्त्वा तमुपेयाय भगवान् स सतां गतिः ।
ईशानः सर्वविद्यानां ईश्वरः सर्वदेहिनाम्

ityuktvā tamupeyāya bhagavān sa satāṃ gatiḥ |
īśānaḥ sarvavidyānāṃ īśvaraḥ sarvadehinām

तयोरागमनं साक्षाद् ईशयोर्जगदात्मनोः ।
न वेद रुद्धधीवृत्तिः आत्मानं विश्वमेव च

tayorāgamanaṃ sākṣād īśayorjagadātmanoḥ |
na veda ruddhadhīvṛttiḥ ātmānaṃ viśvameva ca

भगवान् तदभिज्ञाय गिरिशो योगमायया ।
आविशत्तद्गुहाकाशं वायुश्छिद्रमिवेश्वरः

bhagavān tadabhijñāya giriśo yogamāyayā |
āviśattadguhākāśaṃ vāyuśchidramiveśvaraḥ

आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् ।
त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुं उद्यन्तं इव भास्करम्

ātmanyapi śivaṃ prāptaṃ taḍitpiṅgajaṭādharam |
tryakṣaṃ daśabhujaṃ prāṃśuṃ udyantaṃ iva bhāskaram

व्याघ्रचर्माम्बरं शूल खट्वाङ्गचर्मभिः ।
अक्षमालाडमरुक कपालासिधनुः सह

vyāghracarmāmbaraṃ śūla khaṭvāṅgacarmabhiḥ |
akṣamālāḍamaruka kapālāsidhanuḥ saha

बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मितः ।
किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनिः

bibhrāṇaṃ sahasā bhātaṃ vicakṣya hṛdi vismitaḥ |
kimidaṃ kuta eveti samādhervirato muniḥ

नेत्रे उन्मील्य ददृशे सगणं सोमयाऽऽगतम् ।
रुद्रं त्रिलोकैकगुरुं ननाम शिरसा मुनिः

netre unmīlya dadṛśe sagaṇaṃ somayā''gatam |
rudraṃ trilokaikaguruṃ nanāma śirasā muniḥ

तस्मै सपर्यां व्यदधात् सगणाय सहोमया ।
स्वागतासनपाद्यार्घ्य गन्धस्रग् धूपदीपकैः

tasmai saparyāṃ vyadadhāt sagaṇāya sahomayā |
svāgatāsanapādyārghya gandhasrag dhūpadīpakaiḥ

आह चात्मानुभावेन पूर्णकामस्य ते विभो ।
करवाम किमीशान येनेदं निर्वृतं जगत्

āha cātmānubhāvena pūrṇakāmasya te vibho |
karavāma kimīśāna yenedaṃ nirvṛtaṃ jagat

नमः शिवाय शान्ताय सत्त्वाय प्रमृडाय च ।
रजोजुषेऽप्य घोराय नमस्तुभ्यं तमोजुषे

namaḥ śivāya śāntāya sattvāya pramṛḍāya ca |
rajojuṣe'pya ghorāya namastubhyaṃ tamojuṣe

एवं स्तुतः स भगवान् आदिदेवः सतां गतिः ।
परितुष्टः प्रसन्नात्मा प्रहसन् तं अभाषत

evaṃ stutaḥ sa bhagavān ādidevaḥ satāṃ gatiḥ |
parituṣṭaḥ prasannātmā prahasan taṃ abhāṣata

वरं वृणीष्व नः कामं वरदेशा वयं त्रयः ।
अमोघं दर्शनं येषां मर्त्यो यद् विन्दतेऽमृतम्

varaṃ vṛṇīṣva naḥ kāmaṃ varadeśā vayaṃ trayaḥ |
amoghaṃ darśanaṃ yeṣāṃ martyo yad vindate'mṛtam

ब्राह्मणाः साधवः शान्ता निःसङ्गा भूतवत्सलाः ।
एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैराः समदर्शिनः

brāhmaṇāḥ sādhavaḥ śāntā niḥsaṅgā bhūtavatsalāḥ |
ekāntabhaktā asmāsu nirvairāḥ samadarśinaḥ

सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते ।
अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वरः

salokā lokapālāstān vandantyarcantyupāsate |
ahaṃ ca bhagavān brahmā svayaṃ ca harirīśvaraḥ

न ते मय्यच्युतेऽजे च भिदामण्वपि चक्षते ।
नात्मनश्च जनस्यापि तद् युष्मान् वयमीमहि

na te mayyacyute'je ca bhidāmaṇvapi cakṣate |
nātmanaśca janasyāpi tad yuṣmān vayamīmahi

न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवाश्चेतनोज्झिताः ।
ते पुनन्ति उरुकालेन यूयं दर्शनमात्रतः

na hyammayāni tīrthāni na devāścetanojjhitāḥ |
te punanti urukālena yūyaṃ darśanamātrataḥ

ब्राह्मणेभ्यो नमस्यामो येऽस्मद् रूपं त्रयीमयम् ।
बिभ्रत्यात्मसमाधान तपःस्वाध्यायसंयमैः

brāhmaṇebhyo namasyāmo ye'smad rūpaṃ trayīmayam |
bibhratyātmasamādhāna tapaḥsvādhyāyasaṃyamaiḥ

श्रवणाद् दर्शनाद् वापि महापातकिनोऽपि वः ।
शुध्येरन् अन्त्यजाश्चापि किमु संभाषणादिभिः

śravaṇād darśanād vāpi mahāpātakino'pi vaḥ |
śudhyeran antyajāścāpi kimu saṃbhāṣaṇādibhiḥ

इति चन्द्रललामस्य धर्मगुह्योपबृंहितम् ।
वचोऽमृतायनं ऋषिः नातृप्यत् कर्णयोः पिबन्

iti candralalāmasya dharmaguhyopabṛṃhitam |
vaco'mṛtāyanaṃ ṛṣiḥ nātṛpyat karṇayoḥ piban

स चिरं मायया विष्णोः भ्रामितः कर्शितो भृशम् ।
शिववागमृतध्वस्त क्लेशपुञ्जस्तमब्रवीत्

sa ciraṃ māyayā viṣṇoḥ bhrāmitaḥ karśito bhṛśam |
śivavāgamṛtadhvasta kleśapuñjastamabravīt

अहो ईश्वरलीलेयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् ।
यन्नमन्तीशितव्यानि स्तुवन्ति जगदीश्वराः

aho īśvaralīleyaṃ durvibhāvyā śarīriṇām |
yannamantīśitavyāni stuvanti jagadīśvarāḥ

धर्मं ग्राहयितुं प्रायः प्रवक्तारश्च देहिनाम् ।
आचरन्ति अनुमोदन्ते क्रियमाणं स्तुवन्ति च

dharmaṃ grāhayituṃ prāyaḥ pravaktāraśca dehinām |
ācaranti anumodante kriyamāṇaṃ stuvanti ca

नैतावता भगवतः स्वमायामयवृत्तिभिः ।
न दुष्येतानुभावस्तैः मायिनः कुहकं यथा

naitāvatā bhagavataḥ svamāyāmayavṛttibhiḥ |
na duṣyetānubhāvastaiḥ māyinaḥ kuhakaṃ yathā

सृष्ट्वेदं मनसा विश्वं आत्मनानुप्रविश्य यः ।
गुणैः कुर्वद्भिराभाति कर्तेव स्वप्नदृग् यथा

sṛṣṭvedaṃ manasā viśvaṃ ātmanānupraviśya yaḥ |
guṇaiḥ kurvadbhirābhāti karteva svapnadṛg yathā

तस्मै नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने ।
केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्ममूर्तये

tasmai namo bhagavate triguṇāya guṇātmane |
kevalāyādvitīyāya gurave brahmamūrtaye

कं वृणे नु परं भूमन् वरं त्वद् वरदर्शनात् ।
यद्दर्शनात्पूर्णकामः सत्यकामः पुमान् भवेत्

kaṃ vṛṇe nu paraṃ bhūman varaṃ tvad varadarśanāt |
yaddarśanātpūrṇakāmaḥ satyakāmaḥ pumān bhavet

वरमेकं वृणेऽथापि पूर्णात् कामाभिवर्षणात् ।
भगवति अच्युतां भक्तिं तत्परेषु तथा त्वयि

varamekaṃ vṛṇe'thāpi pūrṇāt kāmābhivarṣaṇāt |
bhagavati acyutāṃ bhaktiṃ tatpareṣu tathā tvayi

इत्यर्चितोऽभिष्टुतश्च मुनिना सूक्तया गिरा ।
तं आह भगवान् शर्वः शर्वया चाभिनन्दितः

ityarcito'bhiṣṭutaśca muninā sūktayā girā |
taṃ āha bhagavān śarvaḥ śarvayā cābhinanditaḥ

कामो महर्षे सर्वोऽयं भक्तिमान् त्वं अमधोक्षजे ।
आकल्पान्ताद् यशः पुण्यं अमजरामरता तथा

kāmo maharṣe sarvo'yaṃ bhaktimān tvaṃ amadhokṣaje |
ākalpāntād yaśaḥ puṇyaṃ amajarāmaratā tathā

ज्ञानं त्रैकालिकं ब्रह्मन् विज्ञानं च विरक्तिमत् ।
ब्रह्मवर्चस्विनो भूयात् पुराणाचार्यतास्तु ते

jñānaṃ traikālikaṃ brahman vijñānaṃ ca viraktimat |
brahmavarcasvino bhūyāt purāṇācāryatāstu te

एवं वरान् स मुनये दत्त्वागात् त्र्यक्ष ईश्वरः ।
देव्यै तत्कर्म कथयन् अनुभूतं पुरामुना

evaṃ varān sa munaye dattvāgāt tryakṣa īśvaraḥ |
devyai tatkarma kathayan anubhūtaṃ purāmunā

सोऽप्यवाप्तमहायोग महिमा भार्गवोत्तमः ।
विचरति अधुनाप्यद्धा हरावेकान्ततां गतः

so'pyavāptamahāyoga mahimā bhārgavottamaḥ |
vicarati adhunāpyaddhā harāvekāntatāṃ gataḥ

अनुवर्णितमेतत्ते मार्कण्डेयस्य धीमतः ।
अनुभूतं भगवतो मायावैभवमद्भुतम्

anuvarṇitametatte mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ |
anubhūtaṃ bhagavato māyāvaibhavamadbhutam

एतत् केचिद् अविद्वांसो मायासंसृतिरात्मनः ।
अनाद्यावर्तितं नॄणां कादाचित्कं प्रचक्षते

etat kecid avidvāṃso māyāsaṃsṛtirātmanaḥ |
anādyāvartitaṃ nṝṇāṃ kādācitkaṃ pracakṣate

य एवमेतद्भृगुवर्य वर्णितं
रथाङ्गपाणेः अनुभावभावितम् ।
संश्रावयेत् संश्रृणुयादु तावुभौ
तयोर्न कर्माशयसंसृतिर्भवेत्

ya evametadbhṛguvarya varṇitaṃ
rathāṅgapāṇeḥ anubhāvabhāvitam |
saṃśrāvayet saṃśrṛṇuyādu tāvubhau
tayorna karmāśayasaṃsṛtirbhavet