Chapter 27: Kriya yoga: worship of the murti

क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो ।
यस्मात्त्वां ये यथार्चन्ति सात्वताः सात्वतर्षभ

kriyāyogaṃ samācakṣva bhavadārādhanaṃ prabho |
yasmāttvāṃ ye yathārcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha

एतद् वदन्ति मुनयो मुहुर्निःश्रेयसं नृणाम् ।
नारदो भगवान् व्यास आचार्योऽग्गिरसः सुतः

etad vadanti munayo muhurniḥśreyasaṃ nṛṇām |
nārado bhagavān vyāsa ācāryo'ggirasaḥ sutaḥ

निःसृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानजः ।
पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भवः

niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojād yadāha bhagavānajaḥ |
putrebhyo bhṛgumukhyebhyo devyai ca bhagavān bhavaḥ

एतद् वै सर्ववर्णानां आश्रमाणां च सम्मतम् ।
श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद

etad vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ ca sammatam |
śreyasāmuttamaṃ manye strīśūdrāṇāṃ ca mānada

एतत्कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् ।
भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर

etatkamalapatrākṣa karmabandhavimocanam |
bhaktāya cānuraktāya brūhi viśveśvareśvara

न ह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य चोद्धव ।
सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावदनुपूर्वशः

na hyanto'nantapārasya karmakāṇḍasya coddhava |
saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ

वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः ।
त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चरेत्

vaidikastāntriko miśra iti me trividho makhaḥ |
trayāṇāmīpsitenaiva vidhinā māṃ samarcaret

यदा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुषः ।
यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तन्निबोध मे

yadā svanigamenoktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ |
yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tannibodha me

अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विजः ।
द्रव्येण भक्तियुक्तोऽर्चेत् स्वगुरुं माममायया

arcāyāṃ sthaṇḍile'gnau vā sūrye vāpsu hṛdi dvijaḥ |
dravyeṇa bhaktiyukto'rcet svaguruṃ māmamāyayā

पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये ।
उभयैरपि च स्नानं मन्त्रैर्मृद् ग्रहणादिना

pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadanto'ṅgaśuddhaye |
ubhayairapi ca snānaṃ mantrairmṛd grahaṇādinā

सन्ध्योपास्त्यादिकर्माणि वेदेनाचोदितानि मे ।
पूजां तैः कल्पयेत् सम्यक् सङ्कल्पः कर्मपावनीम्

sandhyopāstyādikarmāṇi vedenācoditāni me |
pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm

शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती ।
मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता

śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī |
manomayī maṇimayī pratimāṣṭavidhā smṛtā

चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् ।
उद्वासावाहने न स्तः स्थिरायामुद्धवार्चने

calācaleti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram |
udvāsāvāhane na staḥ sthirāyāmuddhavārcane

अस्थिरायां विकल्पः स्यात् स्थण्डिले तु भवेद् द्वयम् ।
स्नपनं त्वविलेप्यायां अन्यत्र परिमार्जनम्

asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhaved dvayam |
snapanaṃ tvavilepyāyāṃ anyatra parimārjanam

द्रव्यैः प्रसिद्धैर्मद्यागः प्रतिमादिष्वमायिनः ।
भक्तस्य च यथालब्धैः हृदि भावेन चैव हि

dravyaiḥ prasiddhairmadyāgaḥ pratimādiṣvamāyinaḥ |
bhaktasya ca yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvena caiva hi

स्नानालङ्करणं प्रेष्ठं अर्चायामेव तूद्धव ।
स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हविः

snānālaṅkaraṇaṃ preṣṭhaṃ arcāyāmeva tūddhava |
sthaṇḍile tattvavinyāso vahnāvājyaplutaṃ haviḥ

सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभिः ।
श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि

sūrye cābhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salilādibhiḥ |
śraddhayopāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāryapi

भूर्यप्यभक्तोपाहृतं न मे तोषाय कल्पते ।
गन्धो धूपः सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुनः

bhūryapyabhaktopāhṛtaṃ na me toṣāya kalpate |
gandho dhūpaḥ sumanaso dīpo'nnādyaṃ ca kiṃ punaḥ

शुचिः सम्भृतसम्भारः प्राग्दर्भैः कल्पितासनः ।
आसीनः प्रागुदग् वार्चेद् अर्चायामथ सम्मुखः

śuciḥ sambhṛtasambhāraḥ prāgdarbhaiḥ kalpitāsanaḥ |
āsīnaḥ prāgudag vārced arcāyāmatha sammukhaḥ

कृतन्यासः कृतन्यासां मदर्चां पाणिनामृजेत् ।
कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत्

kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarcāṃ pāṇināmṛjet |
kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvadupasādhayet

तदद्भिर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च ।
प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्यद्भिः तैस्तैर्द्रव्यैश्च साधयेत्

tadadbhirdevayajanaṃ dravyāṇyātmānameva ca |
prokṣya pātrāṇi trīṇyadbhiḥ taistairdravyaiśca sādhayet

पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि दैशिकः ।
हृदा शीर्ष्णाथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत्

pādyārghyācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ |
hṛdā śīrṣṇātha śikhayā gāyatryā cābhimantrayet

पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम ।
अण्वीं जीवकलां ध्यायेत् नादान्ते सिद्धभाविताम्

piṇḍe vāyvagnisaṃśuddhe hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama |
aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyet nādānte siddhabhāvitām

तयाऽऽत्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मयः ।
आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत्

tayā''tmabhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tanmayaḥ |
āvāhyārcādiṣu sthāpya nyastāṅgaṃ māṃ prapūjayet

पाद्योपस्पर्शाहणादीन् उपचारान् प्रकल्पयेत् ।
धर्मादिभिश्च नवभिः कल्पयित्वाऽऽसनं मम

pādyopasparśāhaṇādīn upacārān prakalpayet |
dharmādibhiśca navabhiḥ kalpayitvā''sanaṃ mama

पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् ।
उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये

padmamaṣṭadalaṃ tatra karṇikākesarojjvalam |
ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tūbhayasiddhaye

सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुर्हलान् ।
मुसलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत्

sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣudhanurhalān |
musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ cānupūjayet

नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डमेव च ।
महाबलं बलं चैव कुमुदं कुमुदेक्षणम्

nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍameva ca |
mahābalaṃ balaṃ caiva kumudaṃ kumudekṣaṇam

दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून् सुरान् ।
स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभिः

durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksenaṃ gurūn surān |
sve sve sthāne tvabhimukhān pūjayet prokṣaṇādibhiḥ

चन्दनोशीरकर्पूर कुङ्कुमागुरुवासितैः ।
सलिलैः स्नापयेन्मन्त्रैः नित्यदा विभवे सति

candanośīrakarpūra kuṅkumāguruvāsitaiḥ |
salilaiḥ snāpayenmantraiḥ nityadā vibhave sati

स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया ।
पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभिः

svarṇagharmānuvākena mahāpuruṣavidyayā |
pauruṣeṇāpi sūktena sāmabhī rājanādibhiḥ

वस्त्रोपवीताभरण पत्रस्रग्गन्धलेपनैः ।
अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम्

vastropavītābharaṇa patrasraggandhalepanaiḥ |
alaṅkurvīta saprema madbhakto māṃ yathocitam

पाद्यं आचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् ।
धूपदीपोपहार्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चकः

pādyaṃ ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanaso'kṣatān |
dhūpadīpopahāryāṇi dadyānme śraddhayārcakaḥ

गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् ।
संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत्

guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkulyāpūpamodakān |
saṃyāvadadhisūpāṃśca naivedyaṃ sati kalpayet

अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्श दन्तधावाभिषेचनम् ।
अन्नाद्यगीतनृत्यादि पर्वणि स्युरुतान्वहम्

abhyaṅgonmardanādarśa dantadhāvābhiṣecanam |
annādyagītanṛtyādi parvaṇi syurutānvaham

विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभिः ।
अग्निमाधाय परितः समूहेत् पाणिनोदितम्

vidhinā vihite kuṇḍe mekhalāgartavedibhiḥ |
agnimādhāya paritaḥ samūhet pāṇinoditam

परिस्तीर्याथ पर्युक्षेद् अन्वाधाय यथाविधि ।
प्रोक्षण्याऽऽसाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम्

paristīryātha paryukṣed anvādhāya yathāvidhi |
prokṣaṇyā''sādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām

तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।
लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम्

taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
lasaccaturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam

स्फुरत्किरीटकटक कटिसूत्रवराङ्गदम् ।
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत् कौस्तुभं वनमालिनम्

sphuratkirīṭakaṭaka kaṭisūtravarāṅgadam |
śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam

ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च ।
प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हविः

dhyāyannabhyarcya dārūṇi haviṣābhighṛtāni ca |
prāsyājyabhāgāvāghārau dattvā cājyaplutaṃ haviḥ

जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानतः ।
धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रैः स्विष्टिकृतं बुधः

juhuyānmūlamantreṇa ṣoḍaśarcāvadānataḥ |
dharmādibhyo yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ

अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् ।
मूलमन्त्रं जपेद् ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम्

abhyarcyātha namaskṛtya pārṣadebhyo baliṃ haret |
mūlamantraṃ japed brahma smarannārāyaṇātmakam

दत्त्वाऽऽचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् ।
मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यमथाहयेत्

dattvā''camanamuccheṣaṃ viṣvaksenāya kalpayet |
mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyamathāhayet

उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माणि अभिनयन् मम ।
मत्कथाः श्रावयन् श्रृण्वन् मुहूर्तं क्षणिको भवेत्

upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama |
matkathāḥ śrāvayan śrṛṇvan muhūrtaṃ kṣaṇiko bhavet

स्तवैरुच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैरपि ।
स्तुत्वा प्रसीद भगवन् इति वन्देत दण्डवत्

stavairuccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prākṛtairapi |
stutvā prasīda bhagavan iti vandeta daṇḍavat

शिरो मत्पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् ।
प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात्

śiro matpādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam |
prapannaṃ pāhi māmīśa bhītaṃ mṛtyugrahārṇavāt

इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय सादरम् ।
उद्वासयेद् चेद् उद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत्पुनः

iti śeṣāṃ mayā dattāṃ śirasyādhāya sādaram |
udvāsayed ced udvāsyaṃ jyotirjyotiṣi tatpunaḥ

अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत् ।
सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहं अवस्थितः

arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra cārcayet |
sarvabhūteṣvātmani ca sarvātmāhaṃ avasthitaḥ

एवं क्रियायोगपथैः पुमान्वैदिकतान्त्रिकैः ।
अर्चन् उभयतः सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम्

evaṃ kriyāyogapathaiḥ pumānvaidikatāntrikaiḥ |
arcan ubhayataḥ siddhiṃ matto vindatyabhīpsitām

मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद् दृढम् ।
पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान्

madarcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayed dṛḍham |
puṣpodyānāni ramyāṇi pūjāyātrotsavāśritān

पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम् ।
क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात्

pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasvathānvaham |
kṣetrāpaṇapuragrāmān dattvā matsārṣṭitāmiyāt

प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् ।
पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात्

pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃ sadmanā bhuvanatrayam |
pūjādinā brahmalokaṃ tribhirmatsāmyatāmiyāt

मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति ।
भक्तियोगं स लभते एवं यः पूजयेत माम्

māmeva nairapekṣyeṇa bhaktiyogena vindati |
bhaktiyogaṃ sa labhate evaṃ yaḥ pūjayeta mām

यः स्वदत्तां परैर्दत्तां हरेत सुरविप्रयोः ।
वृत्तिं स जायते विड्भुग् वर्षाणां अयुतायुतम्

yaḥ svadattāṃ parairdattāṃ hareta suraviprayoḥ |
vṛttiṃ sa jāyate viḍbhug varṣāṇāṃ ayutāyutam

कर्तुश्च सारथेहेतोः अनुमोदितुरेव च ।
कर्मणां भागिनः प्रेत्य भूयो भूयसि तत्फलम्

kartuśca sārathehetoḥ anumoditureva ca |
karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyo bhūyasi tatphalam