Chapter 17: Varnashrama dharma: brahmacharya and grihastha

यस्त्वयाभिहितः पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षणः ।
वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि

yastvayābhihitaḥ pūrvaṃ dharmastvadbhaktilakṣaṇaḥ |
varṇāśramācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāmapi

यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् ।
स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तत् समाख्यातुमर्हसि

yathānuṣṭhīyamānena tvayi bhaktirnṛṇāṃ bhavet |
svadharmeṇāravindākṣa tat samākhyātumarhasi

पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो ।
यत्तेन हंसरूपेण ब्राह्मणेऽभ्यात्थ माधव

purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho |
yattena haṃsarūpeṇa brāhmaṇe'bhyāttha mādhava

स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन ।
न प्रायो भविता मर्त्य लोके प्राक् अनुशासितः

sa idānīṃ sumahatā kālenāmitrakarśana |
na prāyo bhavitā martya loke prāk anuśāsitaḥ

वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि ।
सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधराः कलाः

vaktā kartāvitā nānyo dharmasyācyuta te bhuvi |
sabhāyāmapi vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ

कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन ।
त्यक्ते महीतले देव विनष्टं कः प्रवक्ष्यति

kartrāvitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana |
tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati

तत्त्वं नः सर्वधर्मज्ञ धर्मः त्वद्भक्तिलक्षणः ।
यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो

tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvadbhaktilakṣaṇaḥ |
yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho

इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्टः स भगवान् हरिः ।
प्रीतः क्षेमाय मर्त्यानां धर्मान् आह सनातनान्

itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ sa bhagavān hariḥ |
prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān

धर्म्य एष तव प्रश्नो नैःश्रेयसकरो नृणाम् ।
वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे

dharmya eṣa tava praśno naiḥśreyasakaro nṛṇām |
varṇāśramācāravatāṃ tamuddhava nibodha me

आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृतः ।
कृतकृत्याः प्रजा जात्या तस्मात् कृतयुगं विदुः

ādau kṛtayuge varṇo nṛṇāṃ haṃsa iti smṛtaḥ |
kṛtakṛtyāḥ prajā jātyā tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ

वेदः प्रणव एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् ।
उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषाः

vedaḥ praṇava evāgre dharmo'haṃ vṛṣarūpadhṛk |
upāsate taponiṣṭhā haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ

त्रेतामुखे महाभाग प्राणान् मे हृदयात् त्रयी ।
विद्या प्रादुरभूत् तस्या अहमासं त्रिवृन्मखः

tretāmukhe mahābhāga prāṇān me hṛdayāt trayī |
vidyā prādurabhūt tasyā ahamāsaṃ trivṛnmakhaḥ

विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा मुखबाहूरुपादजाः ।
वैराजात् पुरुषात् जाता य आत्माचारलक्षणाः

viprakṣatriyaviṭśūdrā mukhabāhūrupādajāḥ |
vairājāt puruṣāt jātā ya ātmācāralakṣaṇāḥ

गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम ।
वक्षःस्थलाद् वने वासो न्यासः शीर्षणि संस्थितः *

gṛhāśramo jaghanato brahmacaryaṃ hṛdo mama |
vakṣaḥsthalād vane vāso nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ *

वर्णानां आश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणीः ।
आसन् प्रकृतयो नॄणां नीचैः नीचोत्तमोत्तमाः

varṇānāṃ āśramāṇāṃ ca janmabhūmyanusāriṇīḥ |
āsan prakṛtayo nṝṇāṃ nīcaiḥ nīcottamottamāḥ

शमो दमस्तपः शौचं संतोषः क्षांतिरार्जवम् ।
मद्भक्तिश्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमाः

śamo damastapaḥ śaucaṃ saṃtoṣaḥ kṣāṃtirārjavam |
madbhaktiśca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayastvimāḥ

तेजो बलं धृतिः शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यमः ।
स्थैर्यं ब्रह्मण्यतैश्वर्यं क्षत्र प्रकृतयस्त्विमाः

tejo balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣaudāryamudyamaḥ |
sthairyaṃ brahmaṇyataiśvaryaṃ kṣatra prakṛtayastvimāḥ

आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदंभो ब्रह्मसेवनम् ।
अतुष्टिः अर्थोपचयैः वैश्य प्रकृतयस्त्विमाः

āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adaṃbho brahmasevanam |
atuṣṭiḥ arthopacayaiḥ vaiśya prakṛtayastvimāḥ

शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चापि अमायया ।
तत्र लब्धेन संतोषः शूद्र प्रकृतयस्त्विमाः

śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ cāpi amāyayā |
tatra labdhena saṃtoṣaḥ śūdra prakṛtayastvimāḥ

अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रहः ।
कामः क्रोधश्च तर्षश्च स्वभावोन्त्यावसायिनाम्

aśaucamanṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ |
kāmaḥ krodhaśca tarṣaśca svabhāvontyāvasāyinām

अहिंसा सत्यमस्तेयं अकामक्रोधलोभता ।
भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिकः

ahiṃsā satyamasteyaṃ akāmakrodhalobhatā |
bhūtapriyahitehā ca dharmo'yaṃ sārvavarṇikaḥ

द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्यात् जन्मोपानयनं द्विजः ।
वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूतः

dvitīyaṃ prāpyānupūrvyāt janmopānayanaṃ dvijaḥ |
vasan gurukule dānto brahmādhīyīta cāhūtaḥ

मेखला अजिन दण्डाक्ष ब्रह्मसूत्रकमण्डलून् ।
जटिलो अधौतदद्वासः अरक्तपीठः कुशान् दधत्

mekhalā ajina daṇḍākṣa brahmasūtrakamaṇḍalūn |
jaṭilo adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat

स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यतः ।
न च्छिंद्यान् नखरोमाणि कक्ष-उपस्थगतान्यपि

snānabhojanahomeṣu japoccāre ca vāgyataḥ |
na cchiṃdyān nakharomāṇi kakṣa-upasthagatānyapi

रेतो न अवकिरेत् जातु ब्रह्मव्रतधरः स्वयम् ।
अवकीर्णे अवगाह्य अप्सु यतासुः त्रिपदीं जपेत्

reto na avakiret jātu brahmavratadharaḥ svayam |
avakīrṇe avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japet

अग्न्यर्काचार्य-गो-विप्र गुरु-वृद्ध-सुरान् शुचिः ।
समाहित उपासीत संध्ये च यतवाग्-जपन्

agnyarkācārya-go-vipra guru-vṛddha-surān śuciḥ |
samāhita upāsīta saṃdhye ca yatavāg-japan

आचार्यं मां विजानीयात् न-अवमन्येत कर्हिचित् ।
न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरुः

ācāryaṃ māṃ vijānīyāt na-avamanyeta karhicit |
na martyabuddhyāsūyeta sarvadevamayo guruḥ

सायं प्रातः उपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् ।
यच्चान्यद् अपि अनुज्ञातं उपयुञ्जीत संयतः

sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet |
yaccānyad api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ

शुश्रूषमाण आचार्यं सदा-उपासीत नीचवत् ।
यान शय्यासनस्थानैः नातिदूरे कृताञ्जलिः

śuśrūṣamāṇa ācāryaṃ sadā-upāsīta nīcavat |
yāna śayyāsanasthānaiḥ nātidūre kṛtāñjaliḥ

एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद् भोगविवर्जितः ।
विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् व्रतं अखण्डितम्

evaṃvṛtto gurukule vased bhogavivarjitaḥ |
vidyā samāpyate yāvad bibhrad vrataṃ akhaṇḍitam

यदि असौ छंदसां लोकं आरोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् ।
गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्व्रतः

yadi asau chaṃdasāṃ lokaṃ ārokṣyan brahmaviṣṭapam |
gurave vinyased dehaṃ svādhyāyārthaṃ bṛhadvrataḥ

अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् ।
अपृथग्धीः उपसीत ब्रह्मवर्चस्वी अकल्मषः

agnau gurāvātmani ca sarvabhūteṣu māṃ param |
apṛthagdhīḥ upasīta brahmavarcasvī akalmaṣaḥ

स्त्रीणां निरीक्षण स्पर्श संलाप क्ष्वेलनादिकम् ।
प्राणिनो मिथुनीभूतान् अगृहस्थो अग्रतस्त्यजेत्

strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvelanādikam |
prāṇino mithunībhūtān agṛhastho agratastyajet

शौचं आचमनं स्नानं संध्योपासनमार्जवम् ।
तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्या अभक्ष्य संभाष्यवर्जनम्

śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ saṃdhyopāsanamārjavam |
tīrthasevā japo'spṛśyā abhakṣya saṃbhāṣyavarjanam

सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियमः कुलनंदन ।
मद्भवः सर्वभूतेषु मनोवाक्-कायसंयमः

sarvāśramaprayukto'yaṃ niyamaḥ kulanaṃdana |
madbhavaḥ sarvabhūteṣu manovāk-kāyasaṃyamaḥ

एवं बृहद्व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निः इव ज्वलन् ।
मद्भक्तः तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमलः

evaṃ bṛhadvratadharo brāhmaṇo'gniḥ iva jvalan |
madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarmāśayo'malaḥ

अथ अनंतरं आवेक्ष्यन् यथा जिज्ञासितागमः ।
गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाद् गुर्वनुमोदितः

atha anaṃtaraṃ āvekṣyan yathā jijñāsitāgamaḥ |
gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyād gurvanumoditaḥ

गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजे द्वा द्विजोत्तमः ।
आश्रमादाश्रमं गच्छेत् नान्यथा मत्परश्चरेत्

gṛhaṃ vanaṃ vopaviśet pravraje dvā dvijottamaḥ |
āśramādāśramaṃ gacchet nānyathā matparaścaret

गृहार्थी सदृशीं भार्यां उद्वहेद् अजुगुप्सिताम् ।
यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णां अनुक्रमात्

gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahed ajugupsitām |
yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt

इज्य-अध्ययन-दानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् ।
प्रतिग्रहो-अध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम्

ijya-adhyayana-dānāni sarveṣāṃ ca dvijanmanām |
pratigraho-adhyāpanaṃ ca brāhmaṇasyaiva yājanam

प्रतिग्रहं मन्यमानः तपस्तेजोयशोनुदम् ।
अन्याभ्यामेव जीवेत शिलैर्वा दोषदृक् तयोः

pratigrahaṃ manyamānaḥ tapastejoyaśonudam |
anyābhyāmeva jīveta śilairvā doṣadṛk tayoḥ

ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते ।
कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय च

brāhmaṇasya hi deho'yaṃ kṣudrakāmāya neṣyate |
kṛcchrāya tapase ceha pretyānantasukhāya ca

शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो
धर्मं महांतं विरजं जुषाणः ।
मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठन्
नातिप्रसक्तः समुपैति शांतिम्

śiloñchavṛttyā parituṣṭacitto
dharmaṃ mahāṃtaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ |
mayyarpitātmā gṛha eva tiṣṭhan
nātiprasaktaḥ samupaiti śāṃtim

समुद्धरंति ये विप्रं सीदंतं मत्परायणम् ।
तान् उद्धरिष्ये न चिराद् आपद्भ्यो नौः इवार्णवात्

samuddharaṃti ye vipraṃ sīdaṃtaṃ matparāyaṇam |
tān uddhariṣye na cirād āpadbhyo nauḥ ivārṇavāt

सर्वाः समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजाः ।
आत्मानं आत्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान्

sarvāḥ samuddhared rājā piteva vyasanāt prajāḥ |
ātmānaṃ ātmanā dhīro yathā gajapatirgajān

एवंविधो नरपतिः विमानेनार्कवर्चसा ।
विधूय इह अशुभं कृत्स्नं इंद्रेण सह मोदते

evaṃvidho narapatiḥ vimānenārkavarcasā |
vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ iṃdreṇa saha modate

सीदन् विप्रः वणिक् वृत्त्या पण्यैः एवापदं तरेत् ।
खड्गेन वा आपदाक्रांतो न श्ववृत्त्या कथञ्चन

sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ evāpadaṃ taret |
khaḍgena vā āpadākrāṃto na śvavṛttyā kathañcana

वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेत् मृगययापदि ।
चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन

vaiśyavṛttyā tu rājanyo jīvet mṛgayayāpadi |
cared vā viprarūpeṇa na śvavṛttyā kathañcana

शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्यः शूद्रः कारुकटक्रियाम् ।
कृच्छ्रान् मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा

śūdravṛttiṃ bhajed vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭakriyām |
kṛcchrān mukto na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā

वेदाध्याय स्वधा स्वाहा बलि अन्नाद्यैः यथोदयम् ।
देवर्षिपितृभूतानि मद् रूपाणि अन्वहं यजेत्

vedādhyāya svadhā svāhā bali annādyaiḥ yathodayam |
devarṣipitṛbhūtāni mad rūpāṇi anvahaṃ yajet

यदृच्छया उपपन्नेन शुक्लेन उपार्जितेन वा ।
धनेन अपीडयन् भृत्यान् न्यायेन एव आहरेत् क्रतून्

yadṛcchayā upapannena śuklena upārjitena vā |
dhanena apīḍayan bhṛtyān nyāyena eva āharet kratūn

कुटुंबेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुंबी अपि ।
विपश्चित् नश्वरं पश्येद् अदृष्टमपि दृष्टवत्

kuṭuṃbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭuṃbī api |
vipaścit naśvaraṃ paśyed adṛṣṭamapi dṛṣṭavat

पुत्रदारा आप्तबंधूनां संगमः पांथसङ्गमः ।
अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा

putradārā āptabaṃdhūnāṃ saṃgamaḥ pāṃthasaṅgamaḥ |
anudehaṃ viyantyete svapno nidrānugo yathā

इत्थं परिमृशन् मुक्तो गृहेषु अतिथिवद् वसन् ।
न गृहैः अनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृतः

itthaṃ parimṛśan mukto gṛheṣu atithivad vasan |
na gṛhaiḥ anubadhyeta nirmamo nirahaṅkṛtaḥ

कर्मभिः गृहमेधीयैः इष्ट्वा मामेव भक्तिमान् ।
तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत्

karmabhiḥ gṛhamedhīyaiḥ iṣṭvā māmeva bhaktimān |
tiṣṭhed vanaṃ vopaviśet prajāvān vā parivrajet

यस्तु आसक्तमतिः गेहे पुत्रवित्तैषणा आतुरः ।
स्त्रैणः कृपणधीः मूढो मम अहं इति बध्यते

yastu āsaktamatiḥ gehe putravittaiṣaṇā āturaḥ |
straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍho mama ahaṃ iti badhyate

अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजऽऽत्मजाः ।
अनाथा मामृते दीनाः कथं जीवन्ति दुःखिताः

aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmaja''tmajāḥ |
anāthā māmṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ

एवं गृहाशयाक्षिप्त हृदयो मूढधीः अयम् ।
अतृप्तस्तान् अनुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तमः

evaṃ gṛhāśayākṣipta hṛdayo mūḍhadhīḥ ayam |
atṛptastān anudhyāyan mṛto'ndhaṃ viśate tamaḥ