Chapter 83: Draupadi hears how the queens were won

तथानुगृह्य भगवान्गोपीनां स गुरुर्गतिः ।
युधिष्ठिरमथापृच्छत्सर्वांश्च सुहृदोऽव्ययम्

tathānugṛhya bhagavāngopīnāṃ sa gururgatiḥ |
yudhiṣṭhiramathāpṛcchatsarvāṃśca suhṛdo'vyayam

त एवं लोकनाथेन परिपृष्टाः सुसत्कृताः ।
प्रत्यूचुर्हृष्टमनसस्तत्पादेक्षाहतांहसः

ta evaṃ lokanāthena paripṛṣṭāḥ susatkṛtāḥ |
pratyūcurhṛṣṭamanasastatpādekṣāhatāṃhasaḥ

कुतोऽशिवं त्वच्चरणाम्बुजासवं महन्मनस्तो मुखनिःसृतं क्वचित् ।
पिबन्ति ये कर्णपुटैरलं प्रभो देहंभृतां देहकृदस्मृतिच्छिदम्

kuto'śivaṃ tvaccaraṇāmbujāsavaṃ mahanmanasto mukhaniḥsṛtaṃ kvacit |
pibanti ye karṇapuṭairalaṃ prabho dehaṃbhṛtāṃ dehakṛdasmṛticchidam

हित्वात्म धामविधुतात्मकृतत्र्यवस्थाम् ।
आनन्दसम्प्लवमखण्डमकुण्ठबोधम् ।
कालोपसृष्टनिगमावन आत्तयोग ।
मायाकृतिं परमहंसगतिं नताः स्म

hitvātma dhāmavidhutātmakṛtatryavasthām |
ānandasamplavamakhaṇḍamakuṇṭhabodham |
kālopasṛṣṭanigamāvana āttayoga |
māyākṛtiṃ paramahaṃsagatiṃ natāḥ sma

इत्युत्तमःश्लोकशिखामणिं जनेष्व् ।
अभिष्टुवत्स्वन्धककौरवस्त्रियः ।
समेत्य गोविन्दकथा मिथोऽगृणंस् ।
त्रिलोकगीताः शृणु वर्णयामि ते

ityuttamaḥślokaśikhāmaṇiṃ janeṣv |
abhiṣṭuvatsvandhakakauravastriyaḥ |
sametya govindakathā mitho'gṛṇaṃs |
trilokagītāḥ śṛṇu varṇayāmi te

हे वैदर्भ्यच्युतो भद्रे हे जाम्बवति कौशले ।
हे सत्यभामे कालिन्दि शैब्ये रोहिणि लक्ष्मणे

he vaidarbhyacyuto bhadre he jāmbavati kauśale |
he satyabhāme kālindi śaibye rohiṇi lakṣmaṇe

हे कृष्णपत्न्य एतन्नो ब्रूत वो भगवान्स्वयम् ।
उपयेमे यथा लोकमनुकुर्वन्स्वमायया

he kṛṣṇapatnya etanno brūta vo bhagavānsvayam |
upayeme yathā lokamanukurvansvamāyayā

चैद्याय मार्पयितुमुद्यतकार्मुकेषु ।
राजस्वजेयभटशेखरिताङ्घ्रिरेणुः ।
निन्ये मृगेन्द्र इव भागमजावियूथात् ।
तच्छ्रीनिकेतचरणोऽस्तु ममार्चनाय

caidyāya mārpayitumudyatakārmukeṣu |
rājasvajeyabhaṭaśekharitāṅghrireṇuḥ |
ninye mṛgendra iva bhāgamajāviyūthāt |
tacchrīniketacaraṇo'stu mamārcanāya

यो मे सनाभिवधतप्तहृदा ततेन ।
लिप्ताभिशापमपमार्ष्टुमुपाजहार ।
जित्वर्क्षराजमथ रत्नमदात्स तेन ।
भीतः पितादिशत मां प्रभवेऽपि दत्ताम्

yo me sanābhivadhataptahṛdā tatena |
liptābhiśāpamapamārṣṭumupājahāra |
jitvarkṣarājamatha ratnamadātsa tena |
bhītaḥ pitādiśata māṃ prabhave'pi dattām

प्राज्ञाय देहकृदमुं निजनाथदैवं ।
सीतापतिं त्रिनवहान्यमुनाभ्ययुध्यत् ।
ज्ञात्वा परीक्षित उपाहरदर्हणं मां ।
पादौ प्रगृह्य मणिनाहममुष्य दासी

prājñāya dehakṛdamuṃ nijanāthadaivaṃ |
sītāpatiṃ trinavahānyamunābhyayudhyat |
jñātvā parīkṣita upāharadarhaṇaṃ māṃ |
pādau pragṛhya maṇināhamamuṣya dāsī

तपश्चरन्तीमाज्ञाय स्वपादस्पर्शनाशया ।
सख्योपेत्याग्रहीत्पाणिं योऽहं तद्गृहमार्जनी

tapaścarantīmājñāya svapādasparśanāśayā |
sakhyopetyāgrahītpāṇiṃ yo'haṃ tadgṛhamārjanī

यो मां स्वयंवर उपेत्य विजित्य भूपान् ।
निन्ये श्वयूथगं इवात्मबलिं द्विपारिः ।
भ्रातॄंश्च मेऽपकुरुतः स्वपुरं श्रियौकस् ।
तस्यास्तु मेऽनुभवमङ्घ्र्यवनेजनत्वम्

yo māṃ svayaṃvara upetya vijitya bhūpān |
ninye śvayūthagaṃ ivātmabaliṃ dvipāriḥ |
bhrātṝṃśca me'pakurutaḥ svapuraṃ śriyaukas |
tasyāstu me'nubhavamaṅghryavanejanatvam

सप्तोक्षणोऽतिबलवीर्यसुतीक्ष्णशृङ्गान् ।
पित्रा कृतान्क्षितिपवीर्यपरीक्षणाय ।
तान्वीरदुर्मदहनस्तरसा निगृह्य ।
क्रीडन्बबन्ध ह यथा शिशवोऽजतोकान्

saptokṣaṇo'tibalavīryasutīkṣṇaśṛṅgān |
pitrā kṛtānkṣitipavīryaparīkṣaṇāya |
tānvīradurmadahanastarasā nigṛhya |
krīḍanbabandha ha yathā śiśavo'jatokān

य इत्थं वीर्यशुल्कां मां ।
दासीभिश्चतुरङ्गिणीम् ।
पथि निर्जित्य राजन्यान् ।
निन्ये तद्दास्यमस्तु मे

ya itthaṃ vīryaśulkāṃ māṃ |
dāsībhiścaturaṅgiṇīm |
pathi nirjitya rājanyān |
ninye taddāsyamastu me

पिता मे मातुलेयाय स्वयमाहूय दत्तवान् ।
कृष्णे कृष्णाय तच्चित्तामक्षौहिण्या सखीजनैः

pitā me mātuleyāya svayamāhūya dattavān |
kṛṣṇe kṛṣṇāya taccittāmakṣauhiṇyā sakhījanaiḥ

अस्य मे पादसंस्पर्शो भवेज्जन्मनि जन्मनि ।
कर्मभिर्भ्राम्यमाणाया येन तच्छ्रेय आत्मनः

asya me pādasaṃsparśo bhavejjanmani janmani |
karmabhirbhrāmyamāṇāyā yena tacchreya ātmanaḥ

ममापि राज्ञ्यच्युतजन्मकर्म श्रुत्वा मुहुर्नारदगीतमास ह ।
चित्तं मुकुन्दे किल पद्महस्तया वृतः सुसम्मृश्य विहाय लोकपान्

mamāpi rājñyacyutajanmakarma śrutvā muhurnāradagītamāsa ha |
cittaṃ mukunde kila padmahastayā vṛtaḥ susammṛśya vihāya lokapān

ज्ञात्वा मम मतं साध्वि पिता दुहितृवत्सलः ।
बृहत्सेन इति ख्यातस्तत्रोपायमचीकरत्

jñātvā mama mataṃ sādhvi pitā duhitṛvatsalaḥ |
bṛhatsena iti khyātastatropāyamacīkarat

यथा स्वयंवरे राज्ञि मत्स्यः पार्थेप्सया कृतः ।
अयं तु बहिराच्छन्नो दृश्यते स जले परम्

yathā svayaṃvare rājñi matsyaḥ pārthepsayā kṛtaḥ |
ayaṃ tu bahirācchanno dṛśyate sa jale param

श्रुत्वैतत्सर्वतो भूपा आययुर्मत्पितुः पुरम् ।
सर्वास्त्रशस्त्रतत्त्वज्ञाः सोपाध्यायाः सहस्रशः

śrutvaitatsarvato bhūpā āyayurmatpituḥ puram |
sarvāstraśastratattvajñāḥ sopādhyāyāḥ sahasraśaḥ

पित्रा सम्पूजिताः सर्वे यथावीर्यं यथावयः ।
आददुः सशरं चापं वेद्धुं पर्षदि मद्धियः

pitrā sampūjitāḥ sarve yathāvīryaṃ yathāvayaḥ |
ādaduḥ saśaraṃ cāpaṃ veddhuṃ parṣadi maddhiyaḥ

आदाय व्यसृजन्केचित्सज्यं कर्तुमनीश्वराः ।
आकोष्ठं ज्यां समुत्कृष्य पेतुरेकेऽमुनाहताः

ādāya vyasṛjankecitsajyaṃ kartumanīśvarāḥ |
ākoṣṭhaṃ jyāṃ samutkṛṣya petureke'munāhatāḥ

सज्यं कृत्वापरे वीरा मागधाम्बष्ठचेदिपाः ।
भीमो दुर्योधनः कर्णो नाविदंस्तदवस्थितिम्

sajyaṃ kṛtvāpare vīrā māgadhāmbaṣṭhacedipāḥ |
bhīmo duryodhanaḥ karṇo nāvidaṃstadavasthitim

मत्स्याभासं जले वीक्ष्य ज्ञात्वा च तदवस्थितिम् ।
पार्थो यत्तोऽसृजद्बाणं नाच्छिनत्पस्पृशे परम्

matsyābhāsaṃ jale vīkṣya jñātvā ca tadavasthitim |
pārtho yatto'sṛjadbāṇaṃ nācchinatpaspṛśe param

राजन्येषु निवृत्तेषु भग्नमानेषु मानिषु ।
भगवान्धनुरादाय सज्यं कृत्वाथ लीलया

rājanyeṣu nivṛtteṣu bhagnamāneṣu māniṣu |
bhagavāndhanurādāya sajyaṃ kṛtvātha līlayā

तस्मिन्सन्धाय विशिखं मत्स्यं वीक्ष्य सकृज्जले ।
छित्त्वेषुणापातयत्तं सूर्ये चाभिजिति स्थिते

tasminsandhāya viśikhaṃ matsyaṃ vīkṣya sakṛjjale |
chittveṣuṇāpātayattaṃ sūrye cābhijiti sthite

दिवि दुन्दुभयो नेदुर्जयशब्दयुता भुवि ।
देवाश्च कुसुमासारान्मुमुचुर्हर्षविह्वलाः

divi dundubhayo nedurjayaśabdayutā bhuvi |
devāśca kusumāsārānmumucurharṣavihvalāḥ

तद्रङ्गमाविशमहं कलनूपुराभ्यां ।
पद्भ्यां प्रगृह्य कनकोज्वलरत्नमालाम् ।
नूत्ने निवीय परिधाय च कौशिकाग्र्ये ।
सव्रीडहासवदना कवरीधृतस्रक्

tadraṅgamāviśamahaṃ kalanūpurābhyāṃ |
padbhyāṃ pragṛhya kanakojvalaratnamālām |
nūtne nivīya paridhāya ca kauśikāgrye |
savrīḍahāsavadanā kavarīdhṛtasrak

उन्नीय वक्त्रमुरुकुन्तलकुण्डलत्विड् ।
गण्डस्थलं शिशिरहासकटाक्षमोक्षैः ।
राज्ञो निरीक्ष्य परितः शनकैर्मुरारेर् ।
अंसेऽनुरक्तहृदया निदधे स्वमालाम्

unnīya vaktramurukuntalakuṇḍalatviḍ |
gaṇḍasthalaṃ śiśirahāsakaṭākṣamokṣaiḥ |
rājño nirīkṣya paritaḥ śanakairmurārer |
aṃse'nuraktahṛdayā nidadhe svamālām

तावन्मृदङ्गपटहाः शङ्खभेर्यानकादयः ।
निनेदुर्नटनर्तक्यो ननृतुर्गायका जगुः

tāvanmṛdaṅgapaṭahāḥ śaṅkhabheryānakādayaḥ |
ninedurnaṭanartakyo nanṛturgāyakā jaguḥ

एवं वृते भगवति मयेशे नृपयूथपाः ।
न सेहिरे याज्ञसेनि स्पर्धन्तो हृच्छयातुराः

evaṃ vṛte bhagavati mayeśe nṛpayūthapāḥ |
na sehire yājñaseni spardhanto hṛcchayāturāḥ

मां तावद्रथमारोप्य हयरत्नचतुष्टयम् ।
शार्ङ्गमुद्यम्य सन्नद्धस्तस्थावाजौ चतुर्भुजः

māṃ tāvadrathamāropya hayaratnacatuṣṭayam |
śārṅgamudyamya sannaddhastasthāvājau caturbhujaḥ

दारुकश्चोदयामास काञ्चनोपस्करं रथम् ।
मिषतां भूभुजां राज्ञि मृगाणां मृगराडिव

dārukaścodayāmāsa kāñcanopaskaraṃ ratham |
miṣatāṃ bhūbhujāṃ rājñi mṛgāṇāṃ mṛgarāḍiva

तेऽन्वसज्जन्त राजन्या निषेद्धुं पथि केचन ।
संयत्ता उद्धृतेष्वासा ग्रामसिंहा यथा हरिम्

te'nvasajjanta rājanyā niṣeddhuṃ pathi kecana |
saṃyattā uddhṛteṣvāsā grāmasiṃhā yathā harim

ते शार्ङ्गच्युतबाणौघैः कृत्तबाह्वङ्घ्रिकन्धराः ।
निपेतुः प्रधने केचिदेके सन्त्यज्य दुद्रुवुः

te śārṅgacyutabāṇaughaiḥ kṛttabāhvaṅghrikandharāḥ |
nipetuḥ pradhane kecideke santyajya dudruvuḥ

ततः पुरीं यदुपतिरत्यलङ्कृतां ।
रविच्छदध्वजपटचित्रतोरणाम् ।
कुशस्थलीं दिवि भुवि चाभिसंस्तुतां ।
समाविशत्तरणिरिव स्वकेतनम्

tataḥ purīṃ yadupatiratyalaṅkṛtāṃ |
ravicchadadhvajapaṭacitratoraṇām |
kuśasthalīṃ divi bhuvi cābhisaṃstutāṃ |
samāviśattaraṇiriva svaketanam

पिता मे पूजयामास सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् ।
महार्हवासोऽलङ्कारैः शय्यासनपरिच्छदैः

pitā me pūjayāmāsa suhṛtsambandhibāndhavān |
mahārhavāso'laṅkāraiḥ śayyāsanaparicchadaiḥ

दासीभिः सर्वसम्पद्भिर्भटेभरथवाजिभिः ।
आयुधानि महार्हाणि ददौ पूर्णस्य भक्तितः

dāsībhiḥ sarvasampadbhirbhaṭebharathavājibhiḥ |
āyudhāni mahārhāṇi dadau pūrṇasya bhaktitaḥ

आत्मारामस्य तस्येमा वयं वै गृहदासिकाः ।
सर्वसङ्गनिवृत्त्याद्धा तपसा च बभूविम

ātmārāmasya tasyemā vayaṃ vai gṛhadāsikāḥ |
sarvasaṅganivṛttyāddhā tapasā ca babhūvima

भौमं निहत्य सगणं युधि तेन रुद्धा ।
ज्ञात्वाथ नः क्षितिजये जितराजकन्याः ।
निर्मुच्य संसृतिविमोक्षमनुस्मरन्तीः ।
पादाम्बुजं परिणिनाय य आप्तकामः

bhaumaṃ nihatya sagaṇaṃ yudhi tena ruddhā |
jñātvātha naḥ kṣitijaye jitarājakanyāḥ |
nirmucya saṃsṛtivimokṣamanusmarantīḥ |
pādāmbujaṃ pariṇināya ya āptakāmaḥ

न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वाराज्यं भौज्यमप्युत ।
वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च आनन्त्यं वा हरेः पदम्

na vayaṃ sādhvi sāmrājyaṃ svārājyaṃ bhaujyamapyuta |
vairājyaṃ pārameṣṭhyaṃ ca ānantyaṃ vā hareḥ padam

कामयामह एतस्य श्रीमत्पादरजः श्रियः ।
कुचकुङ्कुमगन्धाढ्यं मूर्ध्ना वोढुं गदाभृतः

kāmayāmaha etasya śrīmatpādarajaḥ śriyaḥ |
kucakuṅkumagandhāḍhyaṃ mūrdhnā voḍhuṃ gadābhṛtaḥ

व्रजस्त्रियो यद्वाञ्छन्ति पुलिन्द्यस्तृणवीरुधः ।
गावश्चारयतो गोपाः पदस्पर्शं महात्मनः

vrajastriyo yadvāñchanti pulindyastṛṇavīrudhaḥ |
gāvaścārayato gopāḥ padasparśaṃ mahātmanaḥ