Chapter 74: First worship and Shishupala's end

एवं युधिष्ठिरो राजा जरासन्धवधं विभोः ।
कृष्णस्य चानुभावं तं श्रुत्वा प्रीतस्तमब्रवीत्

evaṃ yudhiṣṭhiro rājā jarāsandhavadhaṃ vibhoḥ |
kṛṣṇasya cānubhāvaṃ taṃ śrutvā prītastamabravīt

ये स्युस्त्रैलोक्यगुरवः सर्वे लोकमहेश्वराः ।
वहन्ति दुर्लभं लब्ध्वा शिरसैवानुशासनम्

ye syustrailokyaguravaḥ sarve lokamaheśvarāḥ |
vahanti durlabhaṃ labdhvā śirasaivānuśāsanam

स भवान् अरविन्दाक्षो दीनानां ईशमानिनाम् ।
धत्तेऽनुशासनं भूमन् तदत्यन्तविडम्बनम्

sa bhavān aravindākṣo dīnānāṃ īśamāninām |
dhatte'nuśāsanaṃ bhūman tadatyantaviḍambanam

न ह्येकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।
कर्मभिर्वर्धते तेजो ह्रसते च यथा रवेः

na hyekasyādvitīyasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ |
karmabhirvardhate tejo hrasate ca yathā raveḥ

न वै तेऽजित भक्तानां ममाहमिति माधव ।
त्वं तवेति च नानाधीः पशूनामिव वैकृती

na vai te'jita bhaktānāṃ mamāhamiti mādhava |
tvaṃ taveti ca nānādhīḥ paśūnāmiva vaikṛtī

इत्युक्त्वा यज्ञिये काले वव्रे युक्तान् स ऋत्विजः ।
कृष्णानुमोदितः पार्थो ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः

ityuktvā yajñiye kāle vavre yuktān sa ṛtvijaḥ |
kṛṣṇānumoditaḥ pārtho brāhmaṇān brahmavādinaḥ

द्वैपायनो भरद्वाजः सुमन्तुर्गोतमोऽसितः ।
वसिष्ठश्च्यवनः कण्वो मैत्रेयः कवषस्त्रितः

dvaipāyano bharadvājaḥ sumanturgotamo'sitaḥ |
vasiṣṭhaścyavanaḥ kaṇvo maitreyaḥ kavaṣastritaḥ

विश्वामित्रो वामदेवः सुमतिर्जैमिनिः क्रतुः ।
पैलः पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च

viśvāmitro vāmadevaḥ sumatirjaiminiḥ kratuḥ |
pailaḥ parāśaro gargo vaiśampāyana eva ca

अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरिः ।
वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रणः

atharvā kaśyapo dhaumyo rāmo bhārgava āsuriḥ |
vītihotro madhucchandā vīraseno'kṛtavraṇaḥ

उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादयः ।
धृतराष्ट्रः सहसुतो विदुरश्च महामतिः

upahūtāstathā cānye droṇabhīṣmakṛpādayaḥ |
dhṛtarāṣṭraḥ sahasuto viduraśca mahāmatiḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा यज्ञदिदृक्षवः ।
तत्रेयुः सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā yajñadidṛkṣavaḥ |
tatreyuḥ sarvarājāno rājñāṃ prakṛtayo nṛpa

ततस्ते देवयजनं ब्राह्मणाः स्वर्णलाङ्गलैः ।
कृष्ट्वा तत्र यथाम्नायं दीक्षयां चक्रिरे नृपम्

tataste devayajanaṃ brāhmaṇāḥ svarṇalāṅgalaiḥ |
kṛṣṭvā tatra yathāmnāyaṃ dīkṣayāṃ cakrire nṛpam

हैमाः किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा ।
इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुताः

haimāḥ kilopakaraṇā varuṇasya yathā purā |
indrādayo lokapālā viriñcibhavasaṃyutāḥ

सगणाः सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगाः ।
मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणाः

sagaṇāḥ siddhagandharvā vidyādharamahoragāḥ |
munayo yakṣarakṣāṃsi khagakinnaracāraṇāḥ

राजानश्च समाहूता राजपत्न्यश्च सर्वशः ।
राजसूयं समीयुः स्म राज्ञः पाण्डुसुतस्य वै

rājānaśca samāhūtā rājapatnyaśca sarvaśaḥ |
rājasūyaṃ samīyuḥ sma rājñaḥ pāṇḍusutasya vai

मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिताः ।
अयाजयन् महाराजं याजका देववर्चसः ।
राजसूयेन विधिवत् प्रचेतसमिवामराः

menire kṛṣṇabhaktasya sūpapannamavismitāḥ |
ayājayan mahārājaṃ yājakā devavarcasaḥ |
rājasūyena vidhivat pracetasamivāmarāḥ

सूत्येऽहन्यवनीपालो याजकान् सदसस्पतीन् ।
अपूजयन् महाभागान् यथावत् सुसमाहितः

sūtye'hanyavanīpālo yājakān sadasaspatīn |
apūjayan mahābhāgān yathāvat susamāhitaḥ

सदस्याग्र्यार्हणार्हं वै विमृशन्तः सभासदः ।
नाध्यगच्छन् नन्ननैकान्त्यात् सहदेवस्तदाब्रवीत्

sadasyāgryārhaṇārhaṃ vai vimṛśantaḥ sabhāsadaḥ |
nādhyagacchan nannanaikāntyāt sahadevastadābravīt

अर्हति ह्यच्युतः श्रैष्ठ्यं भगवान्सात्वतां पतिः ।
एष वै देवताः सर्वा देशकालधनादयः

arhati hyacyutaḥ śraiṣṭhyaṃ bhagavānsātvatāṃ patiḥ |
eṣa vai devatāḥ sarvā deśakāladhanādayaḥ

यस् आत्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मकाः ।
अग्निराहुतयो मंत्राः साङ्ख्यं योगश्च यत्परः

yas ātmakamidaṃ viśvaṃ kratavaśca yadātmakāḥ |
agnirāhutayo maṃtrāḥ sāṅkhyaṃ yogaśca yatparaḥ

एक एवाद्वितीयोऽसौ अवैतदात्म्यमिदं जगत् ।
आत्मनात्माश्रयः सभ्याः सृजत्यवति हन्त्यजः

eka evādvitīyo'sau avaitadātmyamidaṃ jagat |
ātmanātmāśrayaḥ sabhyāḥ sṛjatyavati hantyajaḥ

विविधानीह कर्माणि जनयन् यदवेक्षया ।
ईहते यदयं सर्वः श्रेयो धर्मादिलक्षणम्

vividhānīha karmāṇi janayan yadavekṣayā |
īhate yadayaṃ sarvaḥ śreyo dharmādilakṣaṇam

तस्मात् कृष्णाय महते दीयतां परमार्हणम् ।
एवं चेत्सर्वभूतानां आत्मनश्चार्हणं भवेत्

tasmāt kṛṣṇāya mahate dīyatāṃ paramārhaṇam |
evaṃ cetsarvabhūtānāṃ ātmanaścārhaṇaṃ bhavet

सर्वभूतात्मभूताय कृष्णायानन्यदर्शिने ।
देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्यानन्त्यमिच्छता

sarvabhūtātmabhūtāya kṛṣṇāyānanyadarśine |
deyaṃ śāntāya pūrṇāya dattasyānantyamicchatā

इत्युक्त्वा सहदेवोऽभूत् तूष्णीं कृष्णानुभाववित् ।
तच्छ्रुत्वा तुष्टुवुः सर्वे साधु साध्विति सत्तमाः

ityuktvā sahadevo'bhūt tūṣṇīṃ kṛṣṇānubhāvavit |
tacchrutvā tuṣṭuvuḥ sarve sādhu sādhviti sattamāḥ

श्रुत्वा द्विजेरितं राजा ज्ञात्वा हार्दं सभासदाम् ।
समर्हयद्धृषीकेशं प्रीतः प्रणयविह्वलः

śrutvā dvijeritaṃ rājā jñātvā hārdaṃ sabhāsadām |
samarhayaddhṛṣīkeśaṃ prītaḥ praṇayavihvalaḥ

तत्पादाववनिज्यापः शिरसा लोकपावनीः ।
सभार्यः सानुजामात्यः सकुटुम्बो वहन्मुदा

tatpādāvavanijyāpaḥ śirasā lokapāvanīḥ |
sabhāryaḥ sānujāmātyaḥ sakuṭumbo vahanmudā

वासोभिः पीतकौषेयैः भूषणैश्च महाधनैः ।
अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम्

vāsobhiḥ pītakauṣeyaiḥ bhūṣaṇaiśca mahādhanaiḥ |
arhayitvāśrupūrṇākṣo nāśakat samavekṣitum

इत्थं सभाजितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जनाः ।
नमो जयेति नेमुस्तं निपेतुः पुष्पवृष्टयः

itthaṃ sabhājitaṃ vīkṣya sarve prāñjalayo janāḥ |
namo jayeti nemustaṃ nipetuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ

इत्थं निशम्य दमघोषसुतः स्वपीठाद्
उत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्युः ।
उत्क्षिप्य बाहुमिदमाह सदस्यमर्षी
संश्रावयन् भगवते परुषाण्यभीतः

itthaṃ niśamya damaghoṣasutaḥ svapīṭhād
utthāya kṛṣṇaguṇavarṇanajātamanyuḥ |
utkṣipya bāhumidamāha sadasyamarṣī
saṃśrāvayan bhagavate paruṣāṇyabhītaḥ

ईशो दुरत्ययः काल इति सत्यवती श्रुतिः ।
वृद्धानामपि यद् बुद्धिः बालवाक्यैर्विभिद्यते

īśo duratyayaḥ kāla iti satyavatī śrutiḥ |
vṛddhānāmapi yad buddhiḥ bālavākyairvibhidyate

यूयं पात्रविदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बालभाषीतम् ।
सदसस्पतयः सर्वे कृष्णो यत् सम्मतोऽर्हणे

yūyaṃ pātravidāṃ śreṣṭhā mā mandhvaṃ bālabhāṣītam |
sadasaspatayaḥ sarve kṛṣṇo yat sammato'rhaṇe

तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् ।
परमऋषीन् ब्रह्मनिष्ठान् लोकपालैश्च पूजितान्

tapovidyāvratadharān jñānavidhvastakalmaṣān |
paramaṛṣīn brahmaniṣṭhān lokapālaiśca pūjitān

सदस्पतीन् अतिक्रम्य गोपालः कुलपांसनः ।
यथा काकः पुरोडाशं सपर्यां कथमर्हति

sadaspatīn atikramya gopālaḥ kulapāṃsanaḥ |
yathā kākaḥ puroḍāśaṃ saparyāṃ kathamarhati

वर्णाश्रमकुलापेतः सर्वधर्मबहिष्कृतः ।
स्वैरवर्ती गुणैर्हीनः सपर्यां कथमर्हति

varṇāśramakulāpetaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ |
svairavartī guṇairhīnaḥ saparyāṃ kathamarhati

ययातिनैषां हि कुलं शप्तं सद्भिर्बहिष्कृतम् ।
वृथापानरतं शश्वत् सपर्यां कथमर्हति

yayātinaiṣāṃ hi kulaṃ śaptaṃ sadbhirbahiṣkṛtam |
vṛthāpānarataṃ śaśvat saparyāṃ kathamarhati

ब्रह्मर्षिसेवितान् देशान् हित्वैतेऽब्रह्मवर्चसम् ।
समुद्रं दुर्गमाश्रित्य बाधन्ते दस्यवः प्रजाः

brahmarṣisevitān deśān hitvaite'brahmavarcasam |
samudraṃ durgamāśritya bādhante dasyavaḥ prajāḥ

एवं आदीन्यभद्राणि बभाषे नष्टमङ्गलः ।
नोवाच किञ्चिद् भगवान् यथा सिंहः शिवारुतम्

evaṃ ādīnyabhadrāṇi babhāṣe naṣṭamaṅgalaḥ |
novāca kiñcid bhagavān yathā siṃhaḥ śivārutam

भगवन् निन्दनं श्रुत्वा दुःसहं तत्सभासदः ।
कर्णौ पिधाय निर्जग्मुः शपन्तश्चेदिपं रुषा

bhagavan nindanaṃ śrutvā duḥsahaṃ tatsabhāsadaḥ |
karṇau pidhāya nirjagmuḥ śapantaścedipaṃ ruṣā

निन्दां भगवतः श्रृण्वन् तत्परस्य जनस्य वा ।
ततो नापैति यः सोऽपि यात्यधः सुकृताच्च्युतः

nindāṃ bhagavataḥ śrṛṇvan tatparasya janasya vā |
tato nāpaiti yaḥ so'pi yātyadhaḥ sukṛtāccyutaḥ

ततः पाण्डुसुताः क्रुद्धा मत्स्यकैकयसृञ्जयाः ।
उदायुधाः समुत्तस्थुः शिशुपालजिघांसवः

tataḥ pāṇḍusutāḥ kruddhā matsyakaikayasṛñjayāḥ |
udāyudhāḥ samuttasthuḥ śiśupālajighāṃsavaḥ

ततश्चैद्यस्त्वसंभ्रान्तो जगृहे खड्गचर्मणी ।
भर्त्सयन् कृष्णपक्षीयान् राज्ञः सदसि भारत

tataścaidyastvasaṃbhrānto jagṛhe khaḍgacarmaṇī |
bhartsayan kṛṣṇapakṣīyān rājñaḥ sadasi bhārata

तावदुत्थाय भगवान् स्वान् निवार्य स्वयं रुषा ।
शिरः क्षुरान्तचक्रेण जहार पततो रिपोः

tāvadutthāya bhagavān svān nivārya svayaṃ ruṣā |
śiraḥ kṣurāntacakreṇa jahāra patato ripoḥ

शब्दः कोलाहलोऽथासीन् शिशुपाले हते महान् ।
तस्यानुयायिनो भूपा दुद्रुवुर्जीवितैषिणः

śabdaḥ kolāhalo'thāsīn śiśupāle hate mahān |
tasyānuyāyino bhūpā dudruvurjīvitaiṣiṇaḥ

चैद्यदेहोत्थितं ज्योतिः वासुदेवमुपाविशत् ।
पश्यतां सर्वभूतानां उल्केव भुवि खाच्च्युता

caidyadehotthitaṃ jyotiḥ vāsudevamupāviśat |
paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ ulkeva bhuvi khāccyutā

जन्मत्रयानुगुणित वैरसंरब्धया धिया ।
ध्यायन् तन्मयतां यातो भावो हि भवकारणम्

janmatrayānuguṇita vairasaṃrabdhayā dhiyā |
dhyāyan tanmayatāṃ yāto bhāvo hi bhavakāraṇam

ऋत्विग्भ्यः ससदस्येभ्यो दक्षिनां विपुलामदात् ।
सर्वान् संपूज्य विधिवत् चक्रेऽवभृथमेकराट्

ṛtvigbhyaḥ sasadasyebhyo dakṣināṃ vipulāmadāt |
sarvān saṃpūjya vidhivat cakre'vabhṛthamekarāṭ

साधयित्वा क्रतुः राज्ञः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ।
उवास कतिचिन् मासान् सुहृद्भिः अभियाचितः

sādhayitvā kratuḥ rājñaḥ kṛṣṇo yogeśvareśvaraḥ |
uvāsa katicin māsān suhṛdbhiḥ abhiyācitaḥ

ततोऽनुज्ञाप्य राजानं अनिच्छन्तमपीश्वरः ।
ययौ सभार्यः सामात्यः स्वपुरं देवकीसुतः

tato'nujñāpya rājānaṃ anicchantamapīśvaraḥ |
yayau sabhāryaḥ sāmātyaḥ svapuraṃ devakīsutaḥ

वर्णितं तदुपाख्यानं मया ते बहुविस्तरम् ।
वैकुण्ठवासिनोर्जन्म विप्रशापात् पुनः पुनः

varṇitaṃ tadupākhyānaṃ mayā te bahuvistaram |
vaikuṇṭhavāsinorjanma vipraśāpāt punaḥ punaḥ

राजसूयावभृथ्येन स्नातो राजा युधिष्ठिरः ।
ब्रह्मक्षत्रसभामध्ये शुशुभे सुरराडिव

rājasūyāvabhṛthyena snāto rājā yudhiṣṭhiraḥ |
brahmakṣatrasabhāmadhye śuśubhe surarāḍiva

राज्ञा सभाजिताः सर्वे सुरमानवखेचराः ।
कृष्णं क्रतुं च शंसन्तः स्वधामानि ययुर्मुदा

rājñā sabhājitāḥ sarve suramānavakhecarāḥ |
kṛṣṇaṃ kratuṃ ca śaṃsantaḥ svadhāmāni yayurmudā

दुर्योधनमृते पापं कलिं कुरुकुलामयम् ।
यो न सेहे श्रीयं स्फीतां दृष्ट्वा पाण्डुसुतस्य ताम्

duryodhanamṛte pāpaṃ kaliṃ kurukulāmayam |
yo na sehe śrīyaṃ sphītāṃ dṛṣṭvā pāṇḍusutasya tām

य इदं कीर्तयेद् विष्णोः कर्म चैद्य वधादिकम् ।
राजमोक्षं वितानं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

ya idaṃ kīrtayed viṣṇoḥ karma caidya vadhādikam |
rājamokṣaṃ vitānaṃ ca sarvapāpaiḥ pramucyate