Chapter 63: Hari and Shankara fight; Bana spared

अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बन्धूनां च भारत ।
चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम्

apaśyatāṃ cāniruddhaṃ tadbandhūnāṃ ca bhārata |
catvāro vārṣikā māsā vyatīyuranuśocatām

नारदात् तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च ।
प्रययुः शोणितपुरं वृष्णयः कृष्णदैवताः

nāradāt tadupākarṇya vārtāṃ baddhasya karma ca |
prayayuḥ śoṇitapuraṃ vṛṣṇayaḥ kṛṣṇadaivatāḥ

प्रद्युम्नो युयुधानश्च गदः साम्बोऽथ सारणः ।
नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः

pradyumno yuyudhānaśca gadaḥ sāmbo'tha sāraṇaḥ |
nandopanandabhadrādyā rāmakṛṣṇānuvartinaḥ

अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिः समेताः सर्वतो दिशम् ।
रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभाः

akṣauhiṇībhirdvādaśabhiḥ sametāḥ sarvato diśam |
rurudhurbāṇanagaraṃ samantāt sātvatarṣabhāḥ

भज्यमानपुरोद्यान प्राकाराट्टालगोपुरम् ।
प्रेक्षमाणो रुषाविष्टः तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ

bhajyamānapurodyāna prākārāṭṭālagopuram |
prekṣamāṇo ruṣāviṣṭaḥ tulyasainyo'bhiniryayau

बाणार्थे भगवान् रुद्रः ससुतः प्रमथैर्वृतः ।
आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयोः

bāṇārthe bhagavān rudraḥ sasutaḥ pramathairvṛtaḥ |
āruhya nandivṛṣabhaṃ yuyudhe rāmakṛṣṇayoḥ

आसीत् सुतुमुलं युद्धं अद्भुतं रोमहर्षणम् ।
कृष्णशङ्करयो राजन् प्रद्युम्नगुहयोरपि

āsīt sutumulaṃ yuddhaṃ adbhutaṃ romaharṣaṇam |
kṛṣṇaśaṅkarayo rājan pradyumnaguhayorapi

कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः ।
साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः

kumbhāṇḍakūpakarṇābhyāṃ balena saha saṃyugaḥ |
sāmbasya bāṇaputreṇa bāṇena saha sātyakeḥ

ब्रह्मादयः सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः ।
गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन्

brahmādayaḥ surādhīśā munayaḥ siddhacāraṇāḥ |
gandharvāpsaraso yakṣā vimānairdraṣṭumāgaman

शङ्करानुचरान् शौरिः भूतप्रमथगुह्यकान् ।
डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान्

śaṅkarānucarān śauriḥ bhūtapramathaguhyakān |
ḍākinīryātudhānāṃśca vetālān savināyakān

प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् ।
द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः

pretamātṛpiśācāṃśca kuṣmāṇḍān brahmarākṣasān |
drāvayāmāsa tīkṣṇāgraiḥ śaraiḥ śārṅgadhanuścyutaiḥ

पृथग्विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्यस्त्राणि शाङ्र्गिणे ।
प्रत्यस्त्रैः शमयामास शार्ङ्गपाणिरविस्मितः

pṛthagvidhāni prāyuṅkta piṇākyastrāṇi śāṅrgiṇe |
pratyastraiḥ śamayāmāsa śārṅgapāṇiravismitaḥ

ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् ।
आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च

brahmāstrasya ca brahmāstraṃ vāyavyasya ca pārvatam |
āgneyasya ca pārjanyaṃ naijaṃ pāśupatasya ca

मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् ।
बाणस्य पृतनां शौरिः जघानासिगदेषुभिः

mohayitvā tu giriśaṃ jṛmbhaṇāstreṇa jṛmbhitam |
bāṇasya pṛtanāṃ śauriḥ jaghānāsigadeṣubhiḥ

स्कन्दः प्रद्युम्नबाणौघैः अर्द्यमानः समन्ततः ।
असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्यः शिखिनापक्रमद् रणात्

skandaḥ pradyumnabāṇaughaiḥ ardyamānaḥ samantataḥ |
asṛg vimuñcan gātrebhyaḥ śikhināpakramad raṇāt

कुम्भाण्डः कूपकर्णश्च पेततुर्मुषलार्दितौ ।
दुद्रुवुस्तदनीकनि हतनाथानि सर्वतः

kumbhāṇḍaḥ kūpakarṇaśca petaturmuṣalārditau |
dudruvustadanīkani hatanāthāni sarvataḥ

विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा बाणोऽत्यमर्षणः ।
कृष्णं अभ्यद्रवत् संख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम्

viśīryamāṇaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā bāṇo'tyamarṣaṇaḥ |
kṛṣṇaṃ abhyadravat saṃkhye rathī hitvaiva sātyakim

धनूंष्याकृष्य युगपद् बाणः पञ्चशतानि वै ।
एकैकस्मिन् शरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रणदुर्मदः

dhanūṃṣyākṛṣya yugapad bāṇaḥ pañcaśatāni vai |
ekaikasmin śarau dvau dvau sandadhe raṇadurmadaḥ

तानि चिच्छेद भगवान् धनूंसि युगपद्धरिः ।
सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत्

tāni ciccheda bhagavān dhanūṃsi yugapaddhariḥ |
sārathiṃ rathamaśvāṃśca hatvā śaṅkhamapūrayat

तन्माता कोटरा नाम नग्ना मक्तशिरोरुहा ।
पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया

tanmātā koṭarā nāma nagnā maktaśiroruhā |
puro'vatasthe kṛṣṇasya putraprāṇarirakṣayā

ततस्तिर्यङ्मुखो नग्नां अनिरीक्षन् गदाग्रजः ।
बाणश्च तावद् विरथः छिन्नधन्वाविशत् पुरम्

tatastiryaṅmukho nagnāṃ anirīkṣan gadāgrajaḥ |
bāṇaśca tāvad virathaḥ chinnadhanvāviśat puram

विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रीशिरास्त्रिपात् ।
अभ्यधावत दाशार्हं दहन्निव दिशो दश

vidrāvite bhūtagaṇe jvarastu trīśirāstripāt |
abhyadhāvata dāśārhaṃ dahanniva diśo daśa

अथ नारायणः देवः तं दृष्ट्वा व्यसृजज्ज्वरम् ।
माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ

atha nārāyaṇaḥ devaḥ taṃ dṛṣṭvā vyasṛjajjvaram |
māheśvaro vaiṣṇavaśca yuyudhāte jvarāvubhau

माहेश्वरः समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दितः ।
अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वरः ।
शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलिः

māheśvaraḥ samākrandan vaiṣṇavena balārditaḥ |
alabdhvābhayamanyatra bhīto māheśvaro jvaraḥ |
śaraṇārthī hṛṣīkeśaṃ tuṣṭāva prayatāñjaliḥ

नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं
सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् ।
विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं
यत्तद् ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम्

namāmi tvānantaśaktiṃ pareśaṃ
sarvātmānaṃ kevalaṃ jñaptimātram |
viśvotpattisthānasaṃrodhahetuṃ
yattad brahma brahmaliṅgaṃ praśāntam

कालो दैवं कर्म जीवः स्वभावो
द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः ।
तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाहः
त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये

kālo daivaṃ karma jīvaḥ svabhāvo
dravyaṃ kṣetraṃ prāṇa ātmā vikāraḥ |
tatsaṅghāto bījarohapravāhaḥ
tvanmāyaiṣā tanniṣedhaṃ prapadye

नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नैः
देवान् साधून् लोकसेतून्बिभर्षि ।
हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान्
जन्मैतत्ते भारहाराय भूमेः

nānābhāvairlīlayaivopapannaiḥ
devān sādhūn lokasetūnbibharṣi |
haṃsyunmārgān hiṃsayā vartamānān
janmaitatte bhārahārāya bhūmeḥ

तप्तोऽहं ते तेजसा दुःसहेन
शान्तोग्रेणात्युल्बणेन ज्वरेण ।
तावत्तापो देहिनां तेऽङ्घ्रिमूलं
नो सेवेरन् यावदाशानुबद्धाः

tapto'haṃ te tejasā duḥsahena
śāntogreṇātyulbaṇena jvareṇa |
tāvattāpo dehināṃ te'ṅghrimūlaṃ
no severan yāvadāśānubaddhāḥ

त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद्भयम् ।
यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद्भयम्

triśiraste prasanno'smi vyetu te majjvarādbhayam |
yo nau smarati saṃvādaṃ tasya tvanna bhavedbhayam

इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वरः ।
बाणस्तु रथमारूढः प्रागाद्योत्स्यञ्जनार्दनम्

ityukto'cyutamānamya gato māheśvaro jvaraḥ |
bāṇastu rathamārūḍhaḥ prāgādyotsyañjanārdanam

ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुरः ।
मुमोच परमक्रुद्धो बाणांश्चक्रायुधे नृप

tato bāhusahasreṇa nānāyudhadharo'suraḥ |
mumoca paramakruddho bāṇāṃścakrāyudhe nṛpa

तस्यास्यतोऽस्त्राण्यसकृत् चक्रेण क्षुरनेमिना ।
चिच्छेद भगवान्बाहून् शाखा इव वनस्पतेः

tasyāsyato'strāṇyasakṛt cakreṇa kṣuraneminā |
ciccheda bhagavānbāhūn śākhā iva vanaspateḥ

बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भवः ।
भक्तानकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत

bāhuṣu chidyamāneṣu bāṇasya bhagavān bhavaḥ |
bhaktānakampyupavrajya cakrāyudhamabhāṣata

त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिः गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये ।
यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम्

tvaṃ hi brahma paraṃ jyotiḥ gūḍhaṃ brahmaṇi vāṅmaye |
yaṃ paśyantyamalātmāna ākāśamiva kevalam

नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो
द्यौः शीर्षमाशाः श्रुतिरङ्घ्रिरुर्वी ।
चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा
अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्रः

nābhirnabho'gnirmukhamambu reto
dyauḥ śīrṣamāśāḥ śrutiraṅghrirurvī |
candro mano yasya dṛgarka ātmā
ahaṃ samudro jaṭharaṃ bhujendraḥ

रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहाः
केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्गः ।
प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्मः
स वै भवान् पुरुषो लोककल्पः

romāṇi yasyauṣadhayo'mbuvāhāḥ
keśā viriñco dhiṣaṇā visargaḥ |
prajāpatirhṛdayaṃ yasya dharmaḥ
sa vai bhavān puruṣo lokakalpaḥ

तवावतारोऽयमकुण्ठधामन्
धर्मस्य गुप्त्यै जगतो हिताय ।
वयं च सर्वे भवतानुभाविता
विभावयामो भुवनानि सप्त

tavāvatāro'yamakuṇṭhadhāman
dharmasya guptyai jagato hitāya |
vayaṃ ca sarve bhavatānubhāvitā
vibhāvayāmo bhuvanāni sapta

त्वमेक आद्यः पुरुषोऽद्वितीयः
तुर्यः स्वदृग् हेतुरहेतुरीशः ।
प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं
स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै

tvameka ādyaḥ puruṣo'dvitīyaḥ
turyaḥ svadṛg heturaheturīśaḥ |
pratīyase'thāpi yathāvikāraṃ
svamāyayā sarvaguṇaprasiddhyai

यथैव सूर्यः पिहितश्छायया स्वया
छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति ।
एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्वम्
आत्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन्

yathaiva sūryaḥ pihitaśchāyayā svayā
chāyāṃ ca rūpāṇi ca sañcakāsti |
evaṃ guṇenāpihito guṇāṃstvam
ātmapradīpo guṇinaśca bhūman

यन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु ।
उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे

yanmāyāmohitadhiyaḥ putradāragṛhādiṣu |
unmajjanti nimajjanti prasaktā vṛjinārṇave

देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रियः ।
यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चकः

devadattamimaṃ labdhvā nṛlokamajitendriyaḥ |
yo nādriyeta tvatpādau sa śocyo hyātmavañcakaḥ

यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् ।
विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन्

yastvāṃ visṛjate martya ātmānaṃ priyamīśvaram |
viparyayendriyārthārthaṃ viṣamattyamṛtaṃ tyajan

अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश्चामलाशयाः ।
सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वां आत्मानं प्रेष्ठमीश्वरम्

ahaṃ brahmātha vibudhā munayaścāmalāśayāḥ |
sarvātmanā prapannāstvāṃ ātmānaṃ preṣṭhamīśvaram

तं त्वा जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं
समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम् ।
अनन्यमेकं जगदात्मकेतं
भवापवर्गाय भजाम देवम्

taṃ tvā jagatsthityudayāntahetuṃ
samaṃ praśāntaṃ suhṛdātmadaivam |
ananyamekaṃ jagadātmaketaṃ
bhavāpavargāya bhajāma devam

अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती
मयाभयं दत्तममुष्य देव ।
संपाद्यतां तद्भवतः प्रसादो
यथा हि ते दैत्यपतौ प्रसादः

ayaṃ mameṣṭo dayito'nuvartī
mayābhayaṃ dattamamuṣya deva |
saṃpādyatāṃ tadbhavataḥ prasādo
yathā hi te daityapatau prasādaḥ

यदात्थ भगवन् त्वं नः करवाम प्रियं तव ।
भवतो यद्व्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम्

yadāttha bhagavan tvaṃ naḥ karavāma priyaṃ tava |
bhavato yadvyavasitaṃ tanme sādhvanumoditam

अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुरः ।
प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वयः

avadhyo'yaṃ mamāpyeṣa vairocanisuto'suraḥ |
prahrādāya varo datto na vadhyo me tavānvayaḥ

दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया ।
सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुवः

darpopaśamanāyāsya pravṛkṇā bāhavo mayā |
sūditaṃ ca balaṃ bhūri yacca bhārāyitaṃ bhuvaḥ

चत्वारोऽस्य भुजाः शिष्टा भविष्यत्यजरामरः ।
पार्षदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्भयोऽसुरः

catvāro'sya bhujāḥ śiṣṭā bhaviṣyatyajarāmaraḥ |
pārṣadamukhyo bhavato na kutaścidbhayo'suraḥ

इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुरः ।
प्राद्युम्निं रथमारोप्य सवध्वा समुपानयत्

iti labdhvābhayaṃ kṛṣṇaṃ praṇamya śirasāsuraḥ |
prādyumniṃ rathamāropya savadhvā samupānayat

अक्षौहिण्या परिवृतं सुवासःसमलङ्कृतम् ।
सपत्नीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदितः

akṣauhiṇyā parivṛtaṃ suvāsaḥsamalaṅkṛtam |
sapatnīkaṃ puraskṛtya yayau rudrānumoditaḥ

स्वराजधानीं समलङ्कृतां ध्वजैः
सतोरणैरुक्षितमार्गचत्वराम् ।
विवेश शङ्खानकदुन्दुभिस्वनैः
अभ्युद्यतः पौरसुहृद्द्विजातिभिः

svarājadhānīṃ samalaṅkṛtāṃ dhvajaiḥ
satoraṇairukṣitamārgacatvarām |
viveśa śaṅkhānakadundubhisvanaiḥ
abhyudyataḥ paurasuhṛddvijātibhiḥ

य एवं कृष्णविजयं शङ्करेण च संयुगम् ।
संस्मरेत् प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात् पराजयः

ya evaṃ kṛṣṇavijayaṃ śaṅkareṇa ca saṃyugam |
saṃsmaret prātarutthāya na tasya syāt parājayaḥ