Chapter 58: Kalindi and the other queens wedded

एकदा पाण्डवान्द्रष्टुं प्रतीतान्पुरुषोत्तमः ।
इन्द्रप्रस्थं गतः श्रीमान्युयुधानादिभिर्वृतः

ekadā pāṇḍavāndraṣṭuṃ pratītānpuruṣottamaḥ |
indraprasthaṃ gataḥ śrīmānyuyudhānādibhirvṛtaḥ

दृष्ट्वा तमागतं पार्था मुकुन्दमखिलेश्वरम् ।
उत्तस्थुर्युगपद्वीराः प्राणा मुख्यमिवागतम्

dṛṣṭvā tamāgataṃ pārthā mukundamakhileśvaram |
uttasthuryugapadvīrāḥ prāṇā mukhyamivāgatam

परिष्वज्याच्युतं वीरा अङ्गसङ्गहतैनसः ।
सानुरागस्मितं वक्त्रं वीक्ष्य तस्य मुदं ययुः

pariṣvajyācyutaṃ vīrā aṅgasaṅgahatainasaḥ |
sānurāgasmitaṃ vaktraṃ vīkṣya tasya mudaṃ yayuḥ

युधिष्ठिरस्य भीमस्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् ।
फाल्गुनं परिरभ्याथ यमाभ्यां चाभिवन्दितः

yudhiṣṭhirasya bhīmasya kṛtvā pādābhivandanam |
phālgunaṃ parirabhyātha yamābhyāṃ cābhivanditaḥ

परमासन आसीनं कृष्णा कृष्णमनिन्दिता ।
नवोढा व्रीडिता किञ्चिच्छनैरेत्याभ्यवन्दत

paramāsana āsīnaṃ kṛṣṇā kṛṣṇamaninditā |
navoḍhā vrīḍitā kiñcicchanairetyābhyavandata

तथैव सात्यकिः पार्थैः पूजितश्चाभिवन्दितः ।
निषसादासनेऽन्ये च पूजिताः पर्युपासत

tathaiva sātyakiḥ pārthaiḥ pūjitaścābhivanditaḥ |
niṣasādāsane'nye ca pūjitāḥ paryupāsata

पृथाम्समागत्य कृताभिवादनस्तयातिहार्दार्द्र दृशाभिरम्भितः ।
आपृष्टवांस्तां कुशलं सहस्नुषां पितृष्वसारम्परिपृष्टबान्धवः

pṛthāmsamāgatya kṛtābhivādanastayātihārdārdra dṛśābhirambhitaḥ |
āpṛṣṭavāṃstāṃ kuśalaṃ sahasnuṣāṃ pitṛṣvasāramparipṛṣṭabāndhavaḥ

तमाह प्रेमवैक्लव्य रुद्धकण्ठाश्रुलोचना ।
स्मरन्ती तान्बहून्क्लेशान्क्लेशापायात्मदर्शनम्

tamāha premavaiklavya ruddhakaṇṭhāśrulocanā |
smarantī tānbahūnkleśānkleśāpāyātmadarśanam

तदैव कुशलं नोऽभूत्सनाथास्ते कृता वयम् ।
ज्ञातीन्नः स्मरता कृष्ण भ्राता मे प्रेषितस्त्वया

tadaiva kuśalaṃ no'bhūtsanāthāste kṛtā vayam |
jñātīnnaḥ smaratā kṛṣṇa bhrātā me preṣitastvayā

न तेऽस्ति स्वपरभ्रान्तिर्विश्वस्य सुहृदात्मनः ।
तथापि स्मरतां शश्वत्क्लेशान्हंसि हृदि स्थितः

na te'sti svaparabhrāntirviśvasya suhṛdātmanaḥ |
tathāpi smaratāṃ śaśvatkleśānhaṃsi hṛdi sthitaḥ

किं न आचरितं श्रेयो न वेदाहमधीश्वर ।
योगेश्वराणां दुर्दर्शो यन्नो दृष्टः कुमेधसाम्

kiṃ na ācaritaṃ śreyo na vedāhamadhīśvara |
yogeśvarāṇāṃ durdarśo yanno dṛṣṭaḥ kumedhasām

इति वै वार्षिकान्मासान्राज्ञा सोऽभ्यर्थितः सुखम् ।
जनयन्नयनानन्दमिन्द्रप्रस्थौकसां विभुः

iti vai vārṣikānmāsānrājñā so'bhyarthitaḥ sukham |
janayannayanānandamindraprasthaukasāṃ vibhuḥ

एकदा रथमारुह्य विजयो वानरध्वजम् ।
गाण्डीवं धनुरादाय तूणौ चाक्षयसायकौ

ekadā rathamāruhya vijayo vānaradhvajam |
gāṇḍīvaṃ dhanurādāya tūṇau cākṣayasāyakau

साकं कृष्णेन सन्नद्धो विहर्तुं विपिनं महत् ।
बहुव्यालमृगाकीर्णं प्राविशत्परवीरहा

sākaṃ kṛṣṇena sannaddho vihartuṃ vipinaṃ mahat |
bahuvyālamṛgākīrṇaṃ prāviśatparavīrahā

तत्राविध्यच्छरैर्व्याघ्रान्शूकरान्महिषान्रुरून् ।
शरभान्गवयान्खड्गान्हरिणान्शशशल्लकान्

tatrāvidhyaccharairvyāghrānśūkarānmahiṣānrurūn |
śarabhāngavayānkhaḍgānhariṇānśaśaśallakān

तान्निन्युः किङ्करा राज्ञे मेध्यान्पर्वण्युपागते ।
तृट्परीतः परिश्रान्तो बिभत्सुर्यमुनामगात्

tānninyuḥ kiṅkarā rājñe medhyānparvaṇyupāgate |
tṛṭparītaḥ pariśrānto bibhatsuryamunāmagāt

तत्रोपस्पृश्य विशदं पीत्वा वारि महारथौ ।
कृष्णौ ददृशतुः कन्यां चरन्तीं चारुदर्शनाम्

tatropaspṛśya viśadaṃ pītvā vāri mahārathau |
kṛṣṇau dadṛśatuḥ kanyāṃ carantīṃ cārudarśanām

तामासाद्य वरारोहां सुद्विजां रुचिराननाम् ।
पप्रच्छ प्रेषितः सख्या फाल्गुनः प्रमदोत्तमाम्

tāmāsādya varārohāṃ sudvijāṃ rucirānanām |
papraccha preṣitaḥ sakhyā phālgunaḥ pramadottamām

का त्वं कस्यासि सुश्रोणि कुतो वा किं चिकीर्षसि ।
मन्ये त्वां पतिमिच्छन्तीं सर्वं कथय शोभने

kā tvaṃ kasyāsi suśroṇi kuto vā kiṃ cikīrṣasi |
manye tvāṃ patimicchantīṃ sarvaṃ kathaya śobhane

अहं देवस्य सवितुर्दुहिता पतिमिच्छती ।
विष्णुं वरेण्यं वरदं तपः परममास्थितः

ahaṃ devasya saviturduhitā patimicchatī |
viṣṇuṃ vareṇyaṃ varadaṃ tapaḥ paramamāsthitaḥ

नान्यं पतिं वृणे वीर तमृते श्रीनिकेतनम् ।
तुष्यतां मे स भगवान्मुकुन्दोऽनाथसंश्रयः

nānyaṃ patiṃ vṛṇe vīra tamṛte śrīniketanam |
tuṣyatāṃ me sa bhagavānmukundo'nāthasaṃśrayaḥ

कालिन्दीति समाख्याता वसामि यमुनाजले ।
निर्मिते भवने पित्रा यावदच्युतदर्शनम्

kālindīti samākhyātā vasāmi yamunājale |
nirmite bhavane pitrā yāvadacyutadarśanam

तथावदद्गुडाकेशो वासुदेवाय सोऽपि ताम् ।
रथमारोप्य तद्विद्वान्धर्मराजमुपागमत्

tathāvadadguḍākeśo vāsudevāya so'pi tām |
rathamāropya tadvidvāndharmarājamupāgamat

यदैव कृष्णः सन्दिष्टः पार्थानां परमाद्भुतम् ।
कारयामास नगरं विचित्रं विश्वकर्मणा

yadaiva kṛṣṇaḥ sandiṣṭaḥ pārthānāṃ paramādbhutam |
kārayāmāsa nagaraṃ vicitraṃ viśvakarmaṇā

भगवांस्तत्र निवसन्स्वानां प्रियचिकीर्षया ।
अग्नये खाण्डवं दातुमर्जुनस्याथ सारथिः

bhagavāṃstatra nivasansvānāṃ priyacikīrṣayā |
agnaye khāṇḍavaṃ dātumarjunasyātha sārathiḥ

सोऽग्निस्तुष्टो धनुरदाद्ध्यान्श्वेतान्रथं नृप ।
अर्जुनायाक्षयौ तूणौ वर्म चाभेद्यमस्त्रिभिः

so'gnistuṣṭo dhanuradāddhyānśvetānrathaṃ nṛpa |
arjunāyākṣayau tūṇau varma cābhedyamastribhiḥ

मयश्च मोचितो वह्नेः सभां सख्य उपाहरत् ।
यस्मिन्दुर्योधनस्यासीज्जलस्थलदृशिभ्रमः

mayaśca mocito vahneḥ sabhāṃ sakhya upāharat |
yasminduryodhanasyāsījjalasthaladṛśibhramaḥ

स तेन समनुज्ञातः सुहृद्भिश्चानुमोदितः ।
आययौ द्वारकां भूयः सात्यकिप्रमुखैर्वृतः

sa tena samanujñātaḥ suhṛdbhiścānumoditaḥ |
āyayau dvārakāṃ bhūyaḥ sātyakipramukhairvṛtaḥ

अथोपयेमे कालिन्दीं सुपुण्यर्त्वृक्ष ऊर्जिते ।
वितन्वन्परमानन्दं स्वानां परममङ्गलः

athopayeme kālindīṃ supuṇyartvṛkṣa ūrjite |
vitanvanparamānandaṃ svānāṃ paramamaṅgalaḥ

विन्द्यानुविन्द्यावावन्त्यौ दुर्योधनवशानुगौ ।
स्वयंवरे स्वभगिनीं कृष्णे सक्तां न्यषेधताम्

vindyānuvindyāvāvantyau duryodhanavaśānugau |
svayaṃvare svabhaginīṃ kṛṣṇe saktāṃ nyaṣedhatām

राजाधिदेव्यास्तनयां मित्रविन्दां पितृष्वसुः ।
प्रसह्य हृतवान्कृष्णो राजन्राज्ञां प्रपश्यताम्

rājādhidevyāstanayāṃ mitravindāṃ pitṛṣvasuḥ |
prasahya hṛtavānkṛṣṇo rājanrājñāṃ prapaśyatām

नग्नजिन्नाम कौशल्य आसीद्राजातिधार्मिकः ।
तस्य सत्याभवत्कन्या देवी नाग्नजिती नृप

nagnajinnāma kauśalya āsīdrājātidhārmikaḥ |
tasya satyābhavatkanyā devī nāgnajitī nṛpa

न तां शेकुर्नृपा वोढुमजित्वा सप्तगोवृषान् ।
तीक्ष्णशृङ्गान्सुदुर्धर्षान्वीर्यगन्धासहान्खलान्

na tāṃ śekurnṛpā voḍhumajitvā saptagovṛṣān |
tīkṣṇaśṛṅgānsudurdharṣānvīryagandhāsahānkhalān

तां श्रुत्वा वृषजिल्लभ्यां भगवान्सात्वतां पतिः ।
जगाम कौशल्यपुरं सैन्येन महता वृतः

tāṃ śrutvā vṛṣajillabhyāṃ bhagavānsātvatāṃ patiḥ |
jagāma kauśalyapuraṃ sainyena mahatā vṛtaḥ

स कोशलपतिः प्रीतः प्रत्युत्थानासनादिभिः ।
अर्हणेनापि गुरुणा पूजयन्प्रतिनन्दितः

sa kośalapatiḥ prītaḥ pratyutthānāsanādibhiḥ |
arhaṇenāpi guruṇā pūjayanpratinanditaḥ

वरं विलोक्याभिमतं समागतं नरेन्द्र कन्या चकमे रमापतिम् ।
भूयादयं मे पतिराशिषोऽनलः करोतु सत्या यदि मे धृतो व्रतः

varaṃ vilokyābhimataṃ samāgataṃ narendra kanyā cakame ramāpatim |
bhūyādayaṃ me patirāśiṣo'nalaḥ karotu satyā yadi me dhṛto vrataḥ

यत्पादपङ्कजरजः शिरसा बिभर्ति ।
श्रीरब्जजः सगिरिशः सह लोकपालैः ।
लीलातनुः स्वकृतसेतुपरीप्सया यः ।
कालेऽदधत्स भगवान्मम केन तुष्येत्

yatpādapaṅkajarajaḥ śirasā bibharti |
śrīrabjajaḥ sagiriśaḥ saha lokapālaiḥ |
līlātanuḥ svakṛtasetuparīpsayā yaḥ |
kāle'dadhatsa bhagavānmama kena tuṣyet

अर्चितं पुनरित्याह नारायण जगत्पते ।
आत्मानन्देन पूर्णस्य करवाणि किमल्पकः

arcitaṃ punarityāha nārāyaṇa jagatpate |
ātmānandena pūrṇasya karavāṇi kimalpakaḥ

तमाह भगवान्हृष्टः कृतासनपरिग्रहः ।
मेघगम्भीरया वाचा सस्मितं कुरुनन्दन

tamāha bhagavānhṛṣṭaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ |
meghagambhīrayā vācā sasmitaṃ kurunandana

नरेन्द्र याच्ञा कविभिर्विगर्हिता राजन्यबन्धोर्निजधर्मवर्तिनः ।
तथापि याचे तव सौहृदेच्छया कन्यां त्वदीयां न हि शुल्कदा वयम्

narendra yācñā kavibhirvigarhitā rājanyabandhornijadharmavartinaḥ |
tathāpi yāce tava sauhṛdecchayā kanyāṃ tvadīyāṃ na hi śulkadā vayam

कोऽन्यस्तेऽभ्यधिको नाथ कन्यावर इहेप्सितः ।
गुणैकधाम्नो यस्याङ्गे श्रीर्वसत्यनपायिनी

ko'nyaste'bhyadhiko nātha kanyāvara ihepsitaḥ |
guṇaikadhāmno yasyāṅge śrīrvasatyanapāyinī

किन्त्वस्माभिः कृतः पूर्वं समयः सात्वतर्षभ ।
पुंसां वीर्यपरीक्षार्थं कन्यावरपरीप्सया

kintvasmābhiḥ kṛtaḥ pūrvaṃ samayaḥ sātvatarṣabha |
puṃsāṃ vīryaparīkṣārthaṃ kanyāvaraparīpsayā

सप्तैते गोवृषा वीर दुर्दान्ता दुरवग्रहाः ।
एतैर्भग्नाः सुबहवो भिन्नगात्रा नृपात्मजाः

saptaite govṛṣā vīra durdāntā duravagrahāḥ |
etairbhagnāḥ subahavo bhinnagātrā nṛpātmajāḥ

यदिमे निगृहीताः स्युस्त्वयैव यदुनन्दन ।
वरो भवानभिमतो दुहितुर्मे श्रियःपते

yadime nigṛhītāḥ syustvayaiva yadunandana |
varo bhavānabhimato duhiturme śriyaḥpate

एवं समयमाकर्ण्य बद्ध्वा परिकरं प्रभुः ।
आत्मानं सप्तधा कृत्वा न्यगृह्णाल्लीलयैव तान्

evaṃ samayamākarṇya baddhvā parikaraṃ prabhuḥ |
ātmānaṃ saptadhā kṛtvā nyagṛhṇāllīlayaiva tān

बद्ध्वा तान्दामभिः शौरिर्भग्नदर्पान्हतौजसः ।
व्यकर्षल्लीलया बद्धान्बालो दारुमयान्यथा

baddhvā tāndāmabhiḥ śaurirbhagnadarpānhataujasaḥ |
vyakarṣallīlayā baddhānbālo dārumayānyathā

ततः प्रीतः सुतां राजा ददौ कृष्णाय विस्मितः ।
तां प्रत्यगृह्णाद्भगवान्विधिवत्सदृशीं प्रभुः

tataḥ prītaḥ sutāṃ rājā dadau kṛṣṇāya vismitaḥ |
tāṃ pratyagṛhṇādbhagavānvidhivatsadṛśīṃ prabhuḥ

राजपत्न्यश्च दुहितुः कृष्णं लब्ध्वा प्रियं पतिम् ।
लेभिरे परमानन्दं जातश्च परमोत्सवः

rājapatnyaśca duhituḥ kṛṣṇaṃ labdhvā priyaṃ patim |
lebhire paramānandaṃ jātaśca paramotsavaḥ

शङ्खभेर्यानका नेदुर्गीतवाद्यद्विजाशिषः ।
नरा नार्यः प्रमुदिताः सुवासःस्रगलङ्कृताः

śaṅkhabheryānakā nedurgītavādyadvijāśiṣaḥ |
narā nāryaḥ pramuditāḥ suvāsaḥsragalaṅkṛtāḥ

दशधेनुसहस्राणि पारिबर्हमदाद्विभुः ।
युवतीनां त्रिसाहस्रं निष्कग्रीवसुवाससम्

daśadhenusahasrāṇi pāribarhamadādvibhuḥ |
yuvatīnāṃ trisāhasraṃ niṣkagrīvasuvāsasam

नवनागसहस्राणि नागाच्छतगुणान्रथान् ।
रथाच्छतगुणानश्वानश्वाच्छतगुणान्नरान्

navanāgasahasrāṇi nāgācchataguṇānrathān |
rathācchataguṇānaśvānaśvācchataguṇānnarān

दम्पती रथमारोप्य महत्या सेनया वृतौ ।
स्नेहप्रक्लिन्नहृदयो यापयामास कोशलः

dampatī rathamāropya mahatyā senayā vṛtau |
snehapraklinnahṛdayo yāpayāmāsa kośalaḥ

श्रुत्वैतद्रुरुधुर्भूपा नयन्तं पथि कन्यकाम् ।
भग्नवीर्याः सुदुर्मर्षा यदुभिर्गोवृषैः पुरा

śrutvaitadrurudhurbhūpā nayantaṃ pathi kanyakām |
bhagnavīryāḥ sudurmarṣā yadubhirgovṛṣaiḥ purā

तानस्यतः शरव्रातान्बन्धुप्रियकृदर्जुनः ।
गाण्डीवी कालयामास सिंहः क्षुद्रमृगानिव

tānasyataḥ śaravrātānbandhupriyakṛdarjunaḥ |
gāṇḍīvī kālayāmāsa siṃhaḥ kṣudramṛgāniva

पारिबर्हमुपागृह्य द्वारकामेत्य सत्यया ।
रेमे यदूनामृषभो भगवान्देवकीसुतः

pāribarhamupāgṛhya dvārakāmetya satyayā |
reme yadūnāmṛṣabho bhagavāndevakīsutaḥ

श्रुतकीर्तेः सुतां भद्रां उपयेमे पितृष्वसुः ।
कैकेयीं भ्रातृभिर्दत्तां कृष्णः सन्तर्दनादिभिः

śrutakīrteḥ sutāṃ bhadrāṃ upayeme pitṛṣvasuḥ |
kaikeyīṃ bhrātṛbhirdattāṃ kṛṣṇaḥ santardanādibhiḥ

सुतां च मद्राधिपतेर्लक्ष्मणां लक्षणैर्युताम् ।
स्वयंवरे जहारैकः स सुपर्णः सुधामिव

sutāṃ ca madrādhipaterlakṣmaṇāṃ lakṣaṇairyutām |
svayaṃvare jahāraikaḥ sa suparṇaḥ sudhāmiva

अन्याश्चैवंविधा भार्याः कृष्णस्यासन्सहस्रशः ।
भौमं हत्वा तन्निरोधादाहृताश्चारुदर्शनाः

anyāścaivaṃvidhā bhāryāḥ kṛṣṇasyāsansahasraśaḥ |
bhaumaṃ hatvā tannirodhādāhṛtāścārudarśanāḥ