Chapter 36: Arishtasura slain and Akrura sent to Vraja

अथ तर्ह्यागतो गोष्ठं अरिष्टो वृषभासुरः ।
महीं महाककुत्कायः कम्पयन् खुरविक्षताम्

atha tarhyāgato goṣṭhaṃ ariṣṭo vṛṣabhāsuraḥ |
mahīṃ mahākakutkāyaḥ kampayan khuravikṣatām

रम्भमाणः खरतरं पदा च विलिखन् महीम् ।
उद्यम्य पुच्छं वप्राणि विषाणाग्रेण चोद्धरन्

rambhamāṇaḥ kharataraṃ padā ca vilikhan mahīm |
udyamya pucchaṃ vaprāṇi viṣāṇāgreṇa coddharan

किञ्चित्किञ्चित् शकृन् मुञ्चन् मूत्रयन् स्तब्धलोचनः ।
यस्य निर्ह्रादितेनाङ्ग निष्ठुरेण गवां नृणाम्

kiñcitkiñcit śakṛn muñcan mūtrayan stabdhalocanaḥ |
yasya nirhrāditenāṅga niṣṭhureṇa gavāṃ nṛṇām

पतन्त्यकालतो गर्भाः स्रवन्ति स्म भयेन वै ।
निर्विशन्ति घना यस्य ककुद्यचलशङ्कया

patantyakālato garbhāḥ sravanti sma bhayena vai |
nirviśanti ghanā yasya kakudyacalaśaṅkayā

तं तीक्ष्णशृङ्गमुद्वीक्ष्य गोप्यो गोपाश्च तत्रसुः ।
पशवो दुद्रुवुर्भीता राजन् संत्यज्य गोकुलम्

taṃ tīkṣṇaśṛṅgamudvīkṣya gopyo gopāśca tatrasuḥ |
paśavo dudruvurbhītā rājan saṃtyajya gokulam

कृष्ण कृष्णेति ते सर्वे गोविन्दं शरणं ययुः ।
भगवानपि तद्वीक्ष्य गोकुलं भयविद्रुतम्

kṛṣṇa kṛṣṇeti te sarve govindaṃ śaraṇaṃ yayuḥ |
bhagavānapi tadvīkṣya gokulaṃ bhayavidrutam

मा भैष्टेति गिराश्वास्य वृषासुरमुपाह्वयत् ।
गोपालैः पशुभिर्मन्द त्रासितैः किमसत्तम

mā bhaiṣṭeti girāśvāsya vṛṣāsuramupāhvayat |
gopālaiḥ paśubhirmanda trāsitaiḥ kimasattama

बलदर्पहाहं दुष्टानां त्वद्विधानां दुरात्मनाम् ।
इत्यास्फोट्याच्युतोऽरिष्टं तलशब्देन कोपयन्

baladarpahāhaṃ duṣṭānāṃ tvadvidhānāṃ durātmanām |
ityāsphoṭyācyuto'riṣṭaṃ talaśabdena kopayan

सख्युरंसे भुजाभोगं प्रसार्यावस्थितो हरिः ।
सोऽप्येवं कोपितोऽरिष्टः खुरेणावनिमुल्लिखन् ।
उद्यत्पुच्छभ्रमन्मेघः क्रुद्धः कृष्णमुपाद्रवत्

sakhyuraṃse bhujābhogaṃ prasāryāvasthito hariḥ |
so'pyevaṃ kopito'riṣṭaḥ khureṇāvanimullikhan |
udyatpucchabhramanmeghaḥ kruddhaḥ kṛṣṇamupādravat

अग्रन्यस्तविषाणाग्रः स्तब्धासृग् लोचनोऽच्युतम् ।
कटाक्षिप्याद्रवत् तूर्ण् इन्द्रमुक्तोऽशनिर्यथा

agranyastaviṣāṇāgraḥ stabdhāsṛg locano'cyutam |
kaṭākṣipyādravat tūrṇ indramukto'śaniryathā

गृहीत्वा शृङ्गयोस्तं वा अष्टादश पदानि सः ।
प्रत्यपोवाह भगवान् गजः प्रतिगजं यथा

gṛhītvā śṛṅgayostaṃ vā aṣṭādaśa padāni saḥ |
pratyapovāha bhagavān gajaḥ pratigajaṃ yathā

सोऽपविद्धो भगवता पुनरुत्थाय सत्वरम् ।
आपतत् स्विन्नसर्वाङ्गो निःश्वसन् क्रोधमूर्च्छितः

so'paviddho bhagavatā punarutthāya satvaram |
āpatat svinnasarvāṅgo niḥśvasan krodhamūrcchitaḥ

तं आपतन्तं स निगृह्य शृङ्गयोः
पदा समाक्रम्य निपात्य भूतले ।
निष्पीडयामास यथाऽऽर्द्रमम्बरं
कृत्वा विषाणेन जघान सोऽपतत्

taṃ āpatantaṃ sa nigṛhya śṛṅgayoḥ
padā samākramya nipātya bhūtale |
niṣpīḍayāmāsa yathā''rdramambaraṃ
kṛtvā viṣāṇena jaghāna so'patat

असृग् वमन् मूत्रशकृत् समुत्सृजन्
क्षिपंश्च पादाननवस्थितेक्षणः ।
जगाम कृच्छ्रं निर्ऋतेरथ क्षयं
पुष्पैः किरन्तो हरिमीडिरे सुराः

asṛg vaman mūtraśakṛt samutsṛjan
kṣipaṃśca pādānanavasthitekṣaṇaḥ |
jagāma kṛcchraṃ nirṛteratha kṣayaṃ
puṣpaiḥ kiranto harimīḍire surāḥ

एवं कुकुद्मिनं हत्वा स्तूयमानः द्विजातिभिः ।
विवेश गोष्ठं सबलो गोपीनां नयनोत्सवः

evaṃ kukudminaṃ hatvā stūyamānaḥ dvijātibhiḥ |
viveśa goṣṭhaṃ sabalo gopīnāṃ nayanotsavaḥ

अरिष्टे निहते दैत्ये कृष्णेनाद्भुतकर्मणा ।
कंसायाथाह भगवान् नारदो देवदर्शनः

ariṣṭe nihate daitye kṛṣṇenādbhutakarmaṇā |
kaṃsāyāthāha bhagavān nārado devadarśanaḥ

यशोदायाः सुतां कन्यां देवक्याः कृष्णमेव च ।
रामं च रोहिणीपुत्रं वसुदेवेन बिभ्यता

yaśodāyāḥ sutāṃ kanyāṃ devakyāḥ kṛṣṇameva ca |
rāmaṃ ca rohiṇīputraṃ vasudevena bibhyatā

न्यस्तौ स्वमित्रे नन्दे वै याभ्यां ते पुरुषा हताः ।
निशम्य तद्भोजपतिः कोपात् प्रचलितेन्द्रियः

nyastau svamitre nande vai yābhyāṃ te puruṣā hatāḥ |
niśamya tadbhojapatiḥ kopāt pracalitendriyaḥ

निशातमसिमादत्त वसुदेवजिघांसया
निवारितो नारदेन तत्सुतौ मृत्युमात्मनः

niśātamasimādatta vasudevajighāṃsayā
nivārito nāradena tatsutau mṛtyumātmanaḥ

ज्ञात्वा लोहमयैः पाशैः बबन्ध सह भार्यया ।
प्रतियाते तु देवर्षौ कंस आभाष्य केशिनम्

jñātvā lohamayaiḥ pāśaiḥ babandha saha bhāryayā |
pratiyāte tu devarṣau kaṃsa ābhāṣya keśinam

प्रेषयामास हन्येतां भवता रामकेशवौ ।
ततो मुष्टिकचाणूर शलतोशलकादिकान्

preṣayāmāsa hanyetāṃ bhavatā rāmakeśavau |
tato muṣṭikacāṇūra śalatośalakādikān

अमात्यान् हस्तिपांश्चैव समाहूयाह भोजराट् ।
भो भो निशम्यतामेतद् वीरचाणूरमुष्टिकौ

amātyān hastipāṃścaiva samāhūyāha bhojarāṭ |
bho bho niśamyatāmetad vīracāṇūramuṣṭikau

नन्दव्रजे किलासाते सुतावानकदुन्दुभेः ।
रामकृष्णौ ततो मह्यं मृत्युः किल निदर्शितः

nandavraje kilāsāte sutāvānakadundubheḥ |
rāmakṛṣṇau tato mahyaṃ mṛtyuḥ kila nidarśitaḥ

भवद्भ्यामिह सम्प्राप्तौ हन्येतां मल्ललीलया ।
मञ्चाः क्रियन्तां विविधा मल्लरङ्गपरिश्रिताः ।
पौरा जानपदाः सर्वे पश्यन्तु स्वैरसंयुगम्

bhavadbhyāmiha samprāptau hanyetāṃ mallalīlayā |
mañcāḥ kriyantāṃ vividhā mallaraṅgapariśritāḥ |
paurā jānapadāḥ sarve paśyantu svairasaṃyugam

महामात्र त्वया भद्र रङ्गद्वार्युपनीयताम् ।
द्विपः कुवलयापीडो जहि तेन ममाहितौ

mahāmātra tvayā bhadra raṅgadvāryupanīyatām |
dvipaḥ kuvalayāpīḍo jahi tena mamāhitau

आरभ्यतां धनुर्यागः चतुर्दश्यां यथाविधि ।
विशसन्तु पशून् मेध्यान् भूतराजाय मीढुषे

ārabhyatāṃ dhanuryāgaḥ caturdaśyāṃ yathāvidhi |
viśasantu paśūn medhyān bhūtarājāya mīḍhuṣe

इत्याज्ञाप्यार्थतन्त्रज्ञ आहूय यदुपुङ्गवम् ।
गृहीत्वा पाणिना पाणिं ततोऽक्रूरमुवाच ह

ityājñāpyārthatantrajña āhūya yadupuṅgavam |
gṛhītvā pāṇinā pāṇiṃ tato'krūramuvāca ha

भो भो दानपते मह्यं क्रियतां मैत्रमादृतः ।
नान्यस्त्वत्तो हिततमो विद्यते भोजवृष्णिषु

bho bho dānapate mahyaṃ kriyatāṃ maitramādṛtaḥ |
nānyastvatto hitatamo vidyate bhojavṛṣṇiṣu

अतस्त्वामाश्रितः सौम्य कार्यगौरवसाधनम् ।
यथेन्द्रो विष्णुमाश्रित्य स्वार्थमध्यगमद् विभुः

atastvāmāśritaḥ saumya kāryagauravasādhanam |
yathendro viṣṇumāśritya svārthamadhyagamad vibhuḥ

गच्छ नन्दव्रजं तत्र सुतौ आवानकदुन्दुभेः ।
आसाते तौ इहानेन रथेनानय मा चिरम्

gaccha nandavrajaṃ tatra sutau āvānakadundubheḥ |
āsāte tau ihānena rathenānaya mā ciram

निसृष्टः किल मे मृत्युः देवैर्वैकुण्ठसंश्रयैः ।
तावानय समं गोपैः नन्दाद्यैः साभ्युपायनैः

nisṛṣṭaḥ kila me mṛtyuḥ devairvaikuṇṭhasaṃśrayaiḥ |
tāvānaya samaṃ gopaiḥ nandādyaiḥ sābhyupāyanaiḥ

घातयिष्य इहानीतौ कालकल्पेन हस्तिना ।
यदि मुक्तौ ततो मल्लैः घातये वैद्युतोपमैः

ghātayiṣya ihānītau kālakalpena hastinā |
yadi muktau tato mallaiḥ ghātaye vaidyutopamaiḥ

तयोर्निहतयोस्तप्तान् वसुदेवपुरोगमान् ।
तद्बन्धून् निहनिष्यामि वृष्णिभोजदशार्हकान्

tayornihatayostaptān vasudevapurogamān |
tadbandhūn nihaniṣyāmi vṛṣṇibhojadaśārhakān

उग्रसेनं च पितरं स्थविरं राज्यकामुकम् ।
तद्भ्रातरं देवकं च ये चान्ये विद्विषो मम

ugrasenaṃ ca pitaraṃ sthaviraṃ rājyakāmukam |
tadbhrātaraṃ devakaṃ ca ye cānye vidviṣo mama

ततश्चैषा मही मित्र भवित्री नष्टकण्टका ।
जरासन्धो मम गुरुः द्विविदो दयितः सखा

tataścaiṣā mahī mitra bhavitrī naṣṭakaṇṭakā |
jarāsandho mama guruḥ dvivido dayitaḥ sakhā

शम्बरो नरको बाणो मय्येव कृतसौहृदाः ।
तैरहं सुरपक्षीयान् हत्वा भोक्ष्ये महीं नृपान्

śambaro narako bāṇo mayyeva kṛtasauhṛdāḥ |
tairahaṃ surapakṣīyān hatvā bhokṣye mahīṃ nṛpān

एतज्ज्ञात्वाऽनय क्षिप्रं रामकृष्णाविहार्भकौ ।
धनुर्मखनिरीक्षार्थं द्रष्टुं यदुपुरश्रियम्

etajjñātvā'naya kṣipraṃ rāmakṛṣṇāvihārbhakau |
dhanurmakhanirīkṣārthaṃ draṣṭuṃ yadupuraśriyam

राजन् मनीषितं सध्र्यक् तव स्वावद्यमार्जनम् ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समं कुर्याद् दैवं हि फलसाधनम्

rājan manīṣitaṃ sadhryak tava svāvadyamārjanam |
siddhyasiddhyoḥ samaṃ kuryād daivaṃ hi phalasādhanam

मनोरथान् करोत्युच्चैः जनो दैवहतानपि ।
युज्यते हर्षशोकाभ्यां तथाप्याज्ञां करोमि ते

manorathān karotyuccaiḥ jano daivahatānapi |
yujyate harṣaśokābhyāṃ tathāpyājñāṃ karomi te

एवमादिश्य चाक्रूरं मन्त्रिणश्च विषृज्य सः ।
प्रविवेश गृहं कंसः तथाक्रूरः स्वमालयम्

evamādiśya cākrūraṃ mantriṇaśca viṣṛjya saḥ |
praviveśa gṛhaṃ kaṃsaḥ tathākrūraḥ svamālayam