Chapter 3: Shri Krishna is born in Kamsa's prison

अथ सर्वगुणोपेतः कालः परमशोभनः ।
यर्हि एव अजनजन्मर्क्षं शान्तर्क्ष-ग्रहतारकम्

atha sarvaguṇopetaḥ kālaḥ paramaśobhanaḥ |
yarhi eva ajanajanmarkṣaṃ śāntarkṣa-grahatārakam

दिशः प्रसेदुर्गगनं निर्मलोडुगणोदयम् ।
मही मंगलभूयिष्ठ पुरग्राम-व्रजाकरा

diśaḥ prasedurgaganaṃ nirmaloḍugaṇodayam |
mahī maṃgalabhūyiṣṭha puragrāma-vrajākarā

नद्यः प्रसन्नसलिला ह्रदा जलरुहश्रियः ।
द्विजालिकुल सन्नाद स्तबका वनराजयः

nadyaḥ prasannasalilā hradā jalaruhaśriyaḥ |
dvijālikula sannāda stabakā vanarājayaḥ

ववौ वायुः सुखस्पर्शः पुण्यगन्धवहः शुचिः ।
अग्नयश्च द्विजातीनां शान्तास्तत्र समिन्धत

vavau vāyuḥ sukhasparśaḥ puṇyagandhavahaḥ śuciḥ |
agnayaśca dvijātīnāṃ śāntāstatra samindhata

मनांस्यासन् प्रसन्नानि साधूनां असुरद्रुहाम् ।
जायमानेऽजने तस्मिन् नेदुर्दुन्दुभयो दिवि

manāṃsyāsan prasannāni sādhūnāṃ asuradruhām |
jāyamāne'jane tasmin nedurdundubhayo divi

जगुः किन्नरगन्धर्वाः तुष्टुवुः सिद्धचारणाः ।
विद्याधर्यश्च ननृतुः अप्सरोभिः समं तदा

jaguḥ kinnaragandharvāḥ tuṣṭuvuḥ siddhacāraṇāḥ |
vidyādharyaśca nanṛtuḥ apsarobhiḥ samaṃ tadā

मुमुचुर्मुनयो देवाः सुमनांसि मुदान्विताः ।
मन्दं मन्दं जलधरा जगर्जुः अनुसागरम्

mumucurmunayo devāḥ sumanāṃsi mudānvitāḥ |
mandaṃ mandaṃ jaladharā jagarjuḥ anusāgaram

निशीथे तम उद्भूते जायमाने जनार्दने ।
देवक्यां देवरूपिण्यां विष्णुः सर्वगुहाशयः ।
आविरासीद् यथा प्राच्यां दिशि इन्दुरिव पुष्कलः

niśīthe tama udbhūte jāyamāne janārdane |
devakyāṃ devarūpiṇyāṃ viṣṇuḥ sarvaguhāśayaḥ |
āvirāsīd yathā prācyāṃ diśi induriva puṣkalaḥ

तमद्भुतं बालकमम्बुजेक्षणं
चतुर्भुजं शंखगदार्युदायुधम् ।
श्रीवत्सलक्ष्मं गलशोभि कौस्तुभं
पीताम्बरं सान्द्रपयोदसौभगम्

tamadbhutaṃ bālakamambujekṣaṇaṃ
caturbhujaṃ śaṃkhagadāryudāyudham |
śrīvatsalakṣmaṃ galaśobhi kaustubhaṃ
pītāmbaraṃ sāndrapayodasaubhagam

महार्हवैदूर्यकिरीटकुण्डल
त्विषा परिष्वक्त सहस्रकुन्तलम् ।
उद्दाम काञ्च्यङ्गद कङ्कणादिभिः
विरोचमानं वसुदेव ऐक्षत

mahārhavaidūryakirīṭakuṇḍala
tviṣā pariṣvakta sahasrakuntalam |
uddāma kāñcyaṅgada kaṅkaṇādibhiḥ
virocamānaṃ vasudeva aikṣata

स विस्मयोत्फुल्ल विलोचनो हरिं
सुतं विलोक्यानकदुन्दुभिस्तदा ।
कृष्णावतारोत्सव संभ्रमोऽस्पृशन्
मुदा द्विजेभ्योऽयुतमाप्लुतो गवाम्

sa vismayotphulla vilocano hariṃ
sutaṃ vilokyānakadundubhistadā |
kṛṣṇāvatārotsava saṃbhramo'spṛśan
mudā dvijebhyo'yutamāpluto gavām

अथैनमस्तौदवधार्य पूरुषं
परं नताङ्गः कृतधीः कृताञ्जलिः ।
स्वरोचिषा भारत सूतिकागृहं
विरोचयन्तं गतभीः प्रभाववित्

athainamastaudavadhārya pūruṣaṃ
paraṃ natāṅgaḥ kṛtadhīḥ kṛtāñjaliḥ |
svarociṣā bhārata sūtikāgṛhaṃ
virocayantaṃ gatabhīḥ prabhāvavit

विदितोऽसि भवान् साक्षात् पुरुषः प्रकृतेः परः ।
केवलानुभवानन्द स्वरूपः सर्वबुद्धिदृक्

vidito'si bhavān sākṣāt puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |
kevalānubhavānanda svarūpaḥ sarvabuddhidṛk

स एव स्वप्रकृत्येदं सृष्ट्वाग्रे त्रिगुणात्मकम् ।
तदनु त्वं ह्यप्रविष्टः प्रविष्ट इव भाव्यसे

sa eva svaprakṛtyedaṃ sṛṣṭvāgre triguṇātmakam |
tadanu tvaṃ hyapraviṣṭaḥ praviṣṭa iva bhāvyase

यथा इमे अविकृता भावाः तथा ते विकृतैः सह ।
नानावीर्याः पृथग्भूता विराजं जनयन्ति हि

yathā ime avikṛtā bhāvāḥ tathā te vikṛtaiḥ saha |
nānāvīryāḥ pṛthagbhūtā virājaṃ janayanti hi

सन्निपत्य समुत्पाद्य दृश्यन्तेऽनुगता इव ।
प्रागेव विद्यमानत्वात् न तेषां इह संभवः

sannipatya samutpādya dṛśyante'nugatā iva |
prāgeva vidyamānatvāt na teṣāṃ iha saṃbhavaḥ

एवं भवान् बुद्ध्यनुमेयलक्षणैः
ग्राह्यैर्गुणैः सन्नपि तद्गुणाग्रहः ।
अनावृतत्वाद् बहिरन्तरं न ते
सर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुनः

evaṃ bhavān buddhyanumeyalakṣaṇaiḥ
grāhyairguṇaiḥ sannapi tadguṇāgrahaḥ |
anāvṛtatvād bahirantaraṃ na te
sarvasya sarvātmana ātmavastunaḥ

य आत्मनो दृश्यगुणेषु सन्निति
व्यवस्यते स्व-व्यतिरेकतोऽबुधः ।
विनानुवादं न च तन्मनीषितं
सम्यग् यतस्त्यक्तमुपाददत् पुमान्

ya ātmano dṛśyaguṇeṣu sanniti
vyavasyate sva-vyatirekato'budhaḥ |
vinānuvādaṃ na ca tanmanīṣitaṃ
samyag yatastyaktamupādadat pumān

त्वत्तोऽस्य जन्मस्थिति संयमान् विभो
वदन्ति अनीहात् अगुणाद् अविक्रियात् ।
त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते
त्वद् आश्रयत्वाद् उपचर्यते गुणैः

tvatto'sya janmasthiti saṃyamān vibho
vadanti anīhāt aguṇād avikriyāt |
tvayīśvare brahmaṇi no virudhyate
tvad āśrayatvād upacaryate guṇaiḥ

स त्वं त्रिलोकस्थितये स्वमायया
बिभर्षि शुक्लं खलु वर्णमात्मनः ।
सर्गाय रक्तं रजसोपबृंहितं
कृष्णं च वर्णं तमसा जनात्यये

sa tvaṃ trilokasthitaye svamāyayā
bibharṣi śuklaṃ khalu varṇamātmanaḥ |
sargāya raktaṃ rajasopabṛṃhitaṃ
kṛṣṇaṃ ca varṇaṃ tamasā janātyaye

त्वमस्य लोकस्य विभो रिरक्षिषुः
गृहेऽवतीर्णोऽसि ममाखिलेश्वर ।
राजन्य संज्ञासुरकोटि यूथपैः
निर्व्यूह्यमाना निहनिष्यसे चमूः

tvamasya lokasya vibho rirakṣiṣuḥ
gṛhe'vatīrṇo'si mamākhileśvara |
rājanya saṃjñāsurakoṭi yūthapaiḥ
nirvyūhyamānā nihaniṣyase camūḥ

अयं त्वसभ्यस्तव जन्म नौ गृहे
श्रुत्वाग्रजांस्ते न्यवधीत् सुरेश्वर ।
स तेऽवतारं पुरुषैः समर्पितं
श्रुत्वाधुनैव अभिसरत्युदायुधः

ayaṃ tvasabhyastava janma nau gṛhe
śrutvāgrajāṃste nyavadhīt sureśvara |
sa te'vatāraṃ puruṣaiḥ samarpitaṃ
śrutvādhunaiva abhisaratyudāyudhaḥ

अथैनं आत्मजं वीक्ष्य महापुरुष लक्षणम् ।
देवकी तं उपाधावत् कंसाद् भीता सुचिस्मिता

athainaṃ ātmajaṃ vīkṣya mahāpuruṣa lakṣaṇam |
devakī taṃ upādhāvat kaṃsād bhītā sucismitā

रूपं यत् तत् प्राहुरव्यक्तमाद्यं
ब्रह्म ज्योतिर्निर्गुणं निर्विकारम् ।
सत्तामात्रं निर्विशेषं निरीहं
स त्वं साक्षात् विष्णुरध्यात्मदीपः

rūpaṃ yat tat prāhuravyaktamādyaṃ
brahma jyotirnirguṇaṃ nirvikāram |
sattāmātraṃ nirviśeṣaṃ nirīhaṃ
sa tvaṃ sākṣāt viṣṇuradhyātmadīpaḥ

नष्टे लोके द्विपरार्धावसाने
महाभूतेषु आदिभूतं गतेषु ।
व्यक्ते अव्यक्तं कालवेगेन याते
भवान् एकः शिष्यते शेषसंज्ञः

naṣṭe loke dviparārdhāvasāne
mahābhūteṣu ādibhūtaṃ gateṣu |
vyakte avyaktaṃ kālavegena yāte
bhavān ekaḥ śiṣyate śeṣasaṃjñaḥ

योऽयं कालस्तस्य तेऽव्यक्तबन्धो
चेष्टां आहुः चेष्टते येन विश्वम् ।
निमेषादिः वत्सरान्तो महीयान्
तं त्वेशानं क्षेमधाम प्रपद्ये

yo'yaṃ kālastasya te'vyaktabandho
ceṣṭāṃ āhuḥ ceṣṭate yena viśvam |
nimeṣādiḥ vatsarānto mahīyān
taṃ tveśānaṃ kṣemadhāma prapadye

मर्त्यो मृत्युव्यालभीतः पलायन्
लोकान् सर्वान् निर्भयं नाध्यगच्छत् ।
त्वत्पादाब्जं प्राप्य यदृच्छयाद्य
स्वस्थः शेते मृत्युरस्मादपैति

martyo mṛtyuvyālabhītaḥ palāyan
lokān sarvān nirbhayaṃ nādhyagacchat |
tvatpādābjaṃ prāpya yadṛcchayādya
svasthaḥ śete mṛtyurasmādapaiti

स त्वं घोरात् उग्रसेनात्मजात् नः
त्राहि त्रस्तान् भृत्यवित्रासहासि ।
रूपं चेदं पौरुषं ध्यानधिष्ण्यं
मा प्रत्यक्षं मांसदृशां कृषीष्ठाः

sa tvaṃ ghorāt ugrasenātmajāt naḥ
trāhi trastān bhṛtyavitrāsahāsi |
rūpaṃ cedaṃ pauruṣaṃ dhyānadhiṣṇyaṃ
mā pratyakṣaṃ māṃsadṛśāṃ kṛṣīṣṭhāḥ

जन्म ते मय्यसौ पापो मा विद्यात् मधुसूदन ।
समुद्विजे भवद्धेतोः कंसाद् अहमधीरधीः

janma te mayyasau pāpo mā vidyāt madhusūdana |
samudvije bhavaddhetoḥ kaṃsād ahamadhīradhīḥ

उपसंहर विश्वात्मन् अदो रूपं अलौकिकम् ।
शंखचक्रगदापद्म श्रिया जुष्टं चतुर्भुजम्

upasaṃhara viśvātman ado rūpaṃ alaukikam |
śaṃkhacakragadāpadma śriyā juṣṭaṃ caturbhujam

विश्वं यदेतत् स्वतनौ निशान्ते
यथावकाशं पुरुषः परो भवान् ।
बिभर्ति सोऽयं मम गर्भगो अभूद्
अहो नृलोकस्य विडंबनं हि तत्

viśvaṃ yadetat svatanau niśānte
yathāvakāśaṃ puruṣaḥ paro bhavān |
bibharti so'yaṃ mama garbhago abhūd
aho nṛlokasya viḍaṃbanaṃ hi tat

त्वमेव पूर्वसर्गेऽभूः पृश्निः स्वायंभुवे सति ।
तदायं सुतपा नाम प्रजापतिः अकल्मषः

tvameva pūrvasarge'bhūḥ pṛśniḥ svāyaṃbhuve sati |
tadāyaṃ sutapā nāma prajāpatiḥ akalmaṣaḥ

युवां वै ब्रह्मणाऽऽदिष्टौ प्रजासर्गे यदा ततः ।
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं तेपाथे परमं तपः

yuvāṃ vai brahmaṇā''diṣṭau prajāsarge yadā tataḥ |
sanniyamyendriyagrāmaṃ tepāthe paramaṃ tapaḥ

वर्षवाता-तप-हिम घर्मकालगुणाननु ।
सहमानौ श्वासरोध विनिर्धूत-मनोमलौ

varṣavātā-tapa-hima gharmakālaguṇānanu |
sahamānau śvāsarodha vinirdhūta-manomalau

शीर्णपर्णा-निलाहारौ उपशान्तेन चेतसा ।
मत्तः कामान् अभीप्सन्तौ मद् आराधनमीहतुः

śīrṇaparṇā-nilāhārau upaśāntena cetasā |
mattaḥ kāmān abhīpsantau mad ārādhanamīhatuḥ

एवं वां तप्यतोस्तीव्रं तपः परमदुष्करम् ।
दिव्यवर्षसहस्राणि द्वादशेयुः मदात्मनोः

evaṃ vāṃ tapyatostīvraṃ tapaḥ paramaduṣkaram |
divyavarṣasahasrāṇi dvādaśeyuḥ madātmanoḥ

तदा वां परितुष्टोऽहं अमुना वपुषानघे ।
तपसा श्रद्धया नित्यं भक्त्या च हृदि भावितः

tadā vāṃ parituṣṭo'haṃ amunā vapuṣānaghe |
tapasā śraddhayā nityaṃ bhaktyā ca hṛdi bhāvitaḥ

प्रादुरासं वरदराड् युवयोः कामदित्सया ।
व्रियतां वर इत्युक्ते मादृशो वां वृतः सुतः

prādurāsaṃ varadarāḍ yuvayoḥ kāmaditsayā |
vriyatāṃ vara ityukte mādṛśo vāṃ vṛtaḥ sutaḥ

अजुष्टग्राम्यविषयौ अनपत्यौ च दम्पती ।
न वव्राथेऽपवर्गं मे मोहितौ देवमायया

ajuṣṭagrāmyaviṣayau anapatyau ca dampatī |
na vavrāthe'pavargaṃ me mohitau devamāyayā

गते मयि युवां लब्ध्वा वरं मत्सदृशं सुतम् ।
ग्राम्यान् भोगान् अभुञ्जाथां युवां प्राप्तमनोरथौ

gate mayi yuvāṃ labdhvā varaṃ matsadṛśaṃ sutam |
grāmyān bhogān abhuñjāthāṃ yuvāṃ prāptamanorathau

अदृष्ट्वान्यतमं लोके शीलौदार्यगुणैः समम् ।
अहं सुतो वामभवं पृश्निगर्भ इति श्रुतः

adṛṣṭvānyatamaṃ loke śīlaudāryaguṇaiḥ samam |
ahaṃ suto vāmabhavaṃ pṛśnigarbha iti śrutaḥ

तयोर्वां पुनरेवाहं अदित्यामास कश्यपात् ।
उपेन्द्र इति विख्यातो वामनत्वाच्च वामनः

tayorvāṃ punarevāhaṃ adityāmāsa kaśyapāt |
upendra iti vikhyāto vāmanatvācca vāmanaḥ

तृतीयेऽस्मिन् भवेऽहं वै तेनैव वपुषाथ वाम् ।
जातो भूयस्तयोरेव सत्यं मे व्याहृतं सति

tṛtīye'smin bhave'haṃ vai tenaiva vapuṣātha vām |
jāto bhūyastayoreva satyaṃ me vyāhṛtaṃ sati

एतद् वां दर्शितं रूपं प्राग्जन्म स्मरणाय मे ।
नान्यथा मद्भवं ज्ञानं मर्त्यलिङ्गेन जायते

etad vāṃ darśitaṃ rūpaṃ prāgjanma smaraṇāya me |
nānyathā madbhavaṃ jñānaṃ martyaliṅgena jāyate

युवां मां पुत्रभावेन ब्रह्मभावेन चासकृत् ।
चिन्तयन्तौ कृतस्नेहौ यास्येथे मद्गतिं पराम्

yuvāṃ māṃ putrabhāvena brahmabhāvena cāsakṛt |
cintayantau kṛtasnehau yāsyethe madgatiṃ parām

इत्युक्त्वासीत् हरिः तूष्णीं भगवान् आत्ममायया ।
पित्रोः संपश्यतोः सद्यो बभूव प्राकृतः शिशुः

ityuktvāsīt hariḥ tūṣṇīṃ bhagavān ātmamāyayā |
pitroḥ saṃpaśyatoḥ sadyo babhūva prākṛtaḥ śiśuḥ

ततश्च शौरिः भगवत्प्रचोदितः
सुतं समादाय स सूतिकागृहात् ।
यदा बहिर्गन्तुमियेष तर्ह्यजा
या योगमायाजनि नन्दजायया

tataśca śauriḥ bhagavatpracoditaḥ
sutaṃ samādāya sa sūtikāgṛhāt |
yadā bahirgantumiyeṣa tarhyajā
yā yogamāyājani nandajāyayā

तया हृतप्रत्यय सर्ववृत्तिषु
द्वाःस्थेषु पौरेष्वपि शायितेष्वथ ।
द्वारस्तु सर्वाः पिहिता दुरत्यया
बृहत् कपाटायस कीलश्रृंखलैः

tayā hṛtapratyaya sarvavṛttiṣu
dvāḥstheṣu paureṣvapi śāyiteṣvatha |
dvārastu sarvāḥ pihitā duratyayā
bṛhat kapāṭāyasa kīlaśrṛṃkhalaiḥ

ताः कृष्णवाहे वसुदेव आगते
स्वयं व्यवर्यन्त यथा तमो रवेः ।
ववर्ष पर्जन्य उपांशुगर्जितः
शेषोऽन्वगाद् वारि निवारयन् फणैः

tāḥ kṛṣṇavāhe vasudeva āgate
svayaṃ vyavaryanta yathā tamo raveḥ |
vavarṣa parjanya upāṃśugarjitaḥ
śeṣo'nvagād vāri nivārayan phaṇaiḥ

मघोनि वर्षत्यसकृत् यमानुजा
गंभीर तोयौघ जवोर्मि फेनिला ।
भयानकावर्त शताकुला नदी
मार्गं ददौ सिन्धुरिव श्रियः पतेः

maghoni varṣatyasakṛt yamānujā
gaṃbhīra toyaugha javormi phenilā |
bhayānakāvarta śatākulā nadī
mārgaṃ dadau sindhuriva śriyaḥ pateḥ

नन्दव्रजं शौरिरुपेत्य तत्र तान्
गोपान् प्रसुप्तान् उपलभ्य निद्रया ।
सुतं यशोदाशयने निधाय तत्
सुतां उपादाय पुनर्गृहान् अगात्

nandavrajaṃ śaurirupetya tatra tān
gopān prasuptān upalabhya nidrayā |
sutaṃ yaśodāśayane nidhāya tat
sutāṃ upādāya punargṛhān agāt

देवक्याः शयने न्यस्य वसुदेवोऽथ दारिकाम् ।
प्रतिमुच्य पदोर्लोहं आस्ते पूर्ववदावृतः

devakyāḥ śayane nyasya vasudevo'tha dārikām |
pratimucya padorlohaṃ āste pūrvavadāvṛtaḥ

यशोदा नन्दपत्नी च जातं परमबुध्यत ।
न तल्लिङ्गं परिश्रान्ता निद्रयापगतस्मृतिः

yaśodā nandapatnī ca jātaṃ paramabudhyata |
na talliṅgaṃ pariśrāntā nidrayāpagatasmṛtiḥ