Chapter 3: The avatars of Bhagwan are counted

जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् महदादिभिः ।
संभूतं षोडशकलं आदौ लोकसिसृक्षया

jagṛhe pauruṣaṃ rūpaṃ bhagavān mahadādibhiḥ |
saṃbhūtaṃ ṣoḍaśakalaṃ ādau lokasisṛkṣayā

यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वतः ।
नाभिह्रदाम्बुजादासीद् ब्रह्मा विश्वसृजां पतिः

yasyāmbhasi śayānasya yoganidrāṃ vitanvataḥ |
nābhihradāmbujādāsīd brahmā viśvasṛjāṃ patiḥ

यस्यावयवसंस्थानैः कल्पितो लोकविस्तरः ।
तद् वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वमूर्जितम्

yasyāvayavasaṃsthānaiḥ kalpito lokavistaraḥ |
tad vai bhagavato rūpaṃ viśuddhaṃ sattvamūrjitam

पश्यन्त्यदोरूपमदभ्रचक्षुषा ।
सहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम् ।
सहस्रमूर्धश्रवणाक्षिनासिकं
सहस्रमौल्यम्बरकुण्डलोल्लसत्

paśyantyadorūpamadabhracakṣuṣā |
sahasrapādorubhujānanādbhutam |
sahasramūrdhaśravaṇākṣināsikaṃ
sahasramaulyambarakuṇḍalollasat

एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम् ।
यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्नरादयः

etannānāvatārāṇāṃ nidhānaṃ bījamavyayam |
yasyāṃśāṃśena sṛjyante devatiryaṅnarādayaḥ

स एव प्रथमं देवः कौमारं सर्गमाश्रितः ।
चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यमखण्डितम्

sa eva prathamaṃ devaḥ kaumāraṃ sargamāśritaḥ |
cacāra duścaraṃ brahmā brahmacaryamakhaṇḍitam

द्वितीयं तु भवायास्य रसातलगतां महीम् ।
उद्धरिष्यन् उपादत्त यज्ञेशः सौकरं वपुः

dvitīyaṃ tu bhavāyāsya rasātalagatāṃ mahīm |
uddhariṣyan upādatta yajñeśaḥ saukaraṃ vapuḥ

तृतीयं ऋषिसर्गं वै देवर्षित्वमुपेत्य सः ।
तन्त्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः

tṛtīyaṃ ṛṣisargaṃ vai devarṣitvamupetya saḥ |
tantraṃ sātvatamācaṣṭa naiṣkarmyaṃ karmaṇāṃ yataḥ

तुर्ये धर्मकलासर्गे नरनारायणौ ऋषी ।
भूत्वात्मोपशमोपेतं अकरोद् दुश्चरं तपः

turye dharmakalāsarge naranārāyaṇau ṛṣī |
bhūtvātmopaśamopetaṃ akarod duścaraṃ tapaḥ

पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् ।
प्रोवाचासुरये सांख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम्

pañcamaḥ kapilo nāma siddheśaḥ kālaviplutam |
provācāsuraye sāṃkhyaṃ tattvagrāmavinirṇayam

षष्ठे अत्रेरपत्यत्वं वृतः प्राप्तोऽनसूयया ।
आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान्

ṣaṣṭhe atrerapatyatvaṃ vṛtaḥ prāpto'nasūyayā |
ānvīkṣikīmalarkāya prahlādādibhya ūcivān

ततः सप्तम आकूत्यां रुचेर्यज्ञोऽभ्यजायत ।
स यामाद्यैः सुरगणैः अपात् स्वायंभुवान्तरम्

tataḥ saptama ākūtyāṃ ruceryajño'bhyajāyata |
sa yāmādyaiḥ suragaṇaiḥ apāt svāyaṃbhuvāntaram

अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर्जात उरुक्रमः ।
दर्शयन्वर्त्म धीराणां सर्वाश्रम नमस्कृतम्

aṣṭame merudevyāṃ tu nābherjāta urukramaḥ |
darśayanvartma dhīrāṇāṃ sarvāśrama namaskṛtam

ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपुः ।
दुग्धेमामोषधीर्विप्राः तेनायं स उशत्तमः

ṛṣibhiryācito bheje navamaṃ pārthivaṃ vapuḥ |
dugdhemāmoṣadhīrviprāḥ tenāyaṃ sa uśattamaḥ

रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधिसंप्लवे ।
नाव्यारोप्य महीमय्यां अपाद् वैवस्वतं मनुम्

rūpaṃ sa jagṛhe mātsyaṃ cākṣuṣodadhisaṃplave |
nāvyāropya mahīmayyāṃ apād vaivasvataṃ manum

सुरासुराणां उदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् ।
दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभुः

surāsurāṇāṃ udadhiṃ mathnatāṃ mandarācalam |
dadhre kamaṭharūpeṇa pṛṣṭha ekādaśe vibhuḥ

धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशममेव च ।
अपाययत्सुरान्अन्यान् मोहिन्या मोहयन्स्त्रिया

dhānvantaraṃ dvādaśamaṃ trayodaśamameva ca |
apāyayatsurānanyān mohinyā mohayanstriyā

चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद् दैत्येन्द्रमूर्जितम् ।
ददार करजैरूरौ एरकां कटकृत् यथा

caturdaśaṃ nārasiṃhaṃ bibhrad daityendramūrjitam |
dadāra karajairūrau erakāṃ kaṭakṛt yathā

पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वरं बलेः ।
पदत्रयं याचमानः प्रत्यादित्सुस्त्रिविष्टपम्

pañcadaśaṃ vāmanakaṃ kṛtvāgādadhvaraṃ baleḥ |
padatrayaṃ yācamānaḥ pratyāditsustriviṣṭapam

अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्मद्रुहो नृपान् ।
त्रिःसप्तकृत्वः कुपितो निःक्षत्रां अकरोन्महीम्

avatāre ṣoḍaśame paśyan brahmadruho nṛpān |
triḥsaptakṛtvaḥ kupito niḥkṣatrāṃ akaronmahīm

ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् ।
चक्रे वेदतरोः शाखा दृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधसः

tataḥ saptadaśe jātaḥ satyavatyāṃ parāśarāt |
cakre vedataroḥ śākhā dṛṣṭvā puṃso'lpamedhasaḥ

नरदेवत्वमापन्नः सुरकार्यचिकीर्षया ।
समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्यतः परम्

naradevatvamāpannaḥ surakāryacikīrṣayā |
samudranigrahādīni cakre vīryāṇyataḥ param

एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी ।
रामकृष्णाविति भुवो भगवान् अहरद्भरम्

ekonaviṃśe viṃśatime vṛṣṇiṣu prāpya janmanī |
rāmakṛṣṇāviti bhuvo bhagavān aharadbharam

ततः कलौ संप्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् ।
बुद्धो नाम्नां जनसुतः कीकटेषु भविष्यति

tataḥ kalau saṃpravṛtte sammohāya suradviṣām |
buddho nāmnāṃ janasutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati

अथासौ युगसंध्यायां दस्युप्रायेषु राजसु ।
जनिता विष्णुयशसो नाम्ना कल्किर्जगत्पतिः

athāsau yugasaṃdhyāyāṃ dasyuprāyeṣu rājasu |
janitā viṣṇuyaśaso nāmnā kalkirjagatpatiḥ

अवतारा ह्यसङ्ख्येया हरेः सत्त्वनिधेर्द्विजाः ।
यथाविदासिनःकुल्याः सरसः स्युः सहस्रशः

avatārā hyasaṅkhyeyā hareḥ sattvanidherdvijāḥ |
yathāvidāsinaḥkulyāḥ sarasaḥ syuḥ sahasraśaḥ

ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः ।
कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयः तथा

ṛṣayo manavo devā manuputrā mahaujasaḥ |
kalāḥ sarve harereva saprajāpatayaḥ tathā

एते चांशकलाःपुंसःकृष्णस्तु भगवान्स्वयम् ।
इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे

ete cāṃśakalāḥpuṃsaḥkṛṣṇastu bhagavānsvayam |
indrārivyākulaṃ lokaṃ mṛḍayanti yuge yuge

जन्म गुह्यं भगवतो य एतत्प्रयतो नरः ।
सायंप्रातर्गृणन्भक्त्या दुःखग्रामाद् विमुच्यते

janma guhyaṃ bhagavato ya etatprayato naraḥ |
sāyaṃprātargṛṇanbhaktyā duḥkhagrāmād vimucyate

एतद् रूपं भगवतो ह्यरूपस्य चिदात्मनः ।
मायागुणैर्विरचितं महदादिभिरात्मनि

etad rūpaṃ bhagavato hyarūpasya cidātmanaḥ |
māyāguṇairviracitaṃ mahadādibhirātmani

यथा नभसि मेघौघो रेणुर्वा पार्थिवोऽनिले ।
एवं द्रष्टरि दृश्यत्वं आरोपितं अबुद्धिभिः

yathā nabhasi meghaugho reṇurvā pārthivo'nile |
evaṃ draṣṭari dṛśyatvaṃ āropitaṃ abuddhibhiḥ

अतः परं यदव्यक्तं अव्यूढगुणबृंहितम् ।
अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात् स जीवो यत् पुनर्भवः

ataḥ paraṃ yadavyaktaṃ avyūḍhaguṇabṛṃhitam |
adṛṣṭāśrutavastutvāt sa jīvo yat punarbhavaḥ

यत्रेमे सदसद् रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा ।
अविद्ययाऽऽत्मनि कृते इति तद्ब्रह्मदर्शनम्

yatreme sadasad rūpe pratiṣiddhe svasaṃvidā |
avidyayā''tmani kṛte iti tadbrahmadarśanam

यद्येषोपरता देवी माया वैशारदी मतिः ।
संपन्न एवेति विदुः महिम्नि स्वे महीयते

yadyeṣoparatā devī māyā vaiśāradī matiḥ |
saṃpanna eveti viduḥ mahimni sve mahīyate

एवं जन्मानि कर्माणि ह्यकर्तुरजनस्य च ।
वर्णयन्ति स्म कवयो वेदगुह्यानि हृत्पतेः

evaṃ janmāni karmāṇi hyakarturajanasya ca |
varṇayanti sma kavayo vedaguhyāni hṛtpateḥ

स वा इदं विश्वममोघलीलः
सृजत्यवत्यत्ति न सज्जतेऽस्मिन् ।
भूतेषु चान्तर्हित आत्मतंत्रः
षाड्वर्गिकं जिघ्रति षड्गुणेशः

sa vā idaṃ viśvamamoghalīlaḥ
sṛjatyavatyatti na sajjate'smin |
bhūteṣu cāntarhita ātmataṃtraḥ
ṣāḍvargikaṃ jighrati ṣaḍguṇeśaḥ

न चास्य कश्चिन्निपुणेन धातुः
अवैति जन्तुः कुमनीष ऊतीः ।
नामानि रूपाणि मनोवचोभिः
सन्तन्वतो नटचर्यामिवाज्ञः

na cāsya kaścinnipuṇena dhātuḥ
avaiti jantuḥ kumanīṣa ūtīḥ |
nāmāni rūpāṇi manovacobhiḥ
santanvato naṭacaryāmivājñaḥ

स वेद धातुः पदवीं परस्य
दुरन्तवीर्यस्य रथाङ्गपाणेः ।
योऽमायय ासन्ततयानुवृत्त्या
भजेत तत्पादसरोजगन्धम्

sa veda dhātuḥ padavīṃ parasya
durantavīryasya rathāṅgapāṇeḥ |
yo'māyaya āsantatayānuvṛttyā
bhajeta tatpādasarojagandham

अथेह धन्या भगवन्त इत्थं
यद्वासुदेवेऽखिललोकनाथे ।
कुर्वन्ति सर्वात्मकमात्मभावं
न यत्र भूयः परिवर्तउग्रः

atheha dhanyā bhagavanta itthaṃ
yadvāsudeve'khilalokanāthe |
kurvanti sarvātmakamātmabhāvaṃ
na yatra bhūyaḥ parivartaugraḥ

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।
उत्तमश्लोकचरितं चकार भगवान् ऋषिः

idaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam |
uttamaślokacaritaṃ cakāra bhagavān ṛṣiḥ

निःश्रेयसाय लोकस्य धन्यं स्वस्त्ययनं महत् ।
तदिदं ग्राहयामास सुतं आत्मवतां वरम्

niḥśreyasāya lokasya dhanyaṃ svastyayanaṃ mahat |
tadidaṃ grāhayāmāsa sutaṃ ātmavatāṃ varam

सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृतम् ।
स तु संश्रावयामास महाराजं परीक्षितम्

sarvavedetihāsānāṃ sāraṃ sāraṃ samuddhṛtam |
sa tu saṃśrāvayāmāsa mahārājaṃ parīkṣitam

प्रायोपविष्टं गङ्गायां परीतं परमर्षिभिः ।
कृष्णे स्वधामोपगते धर्मज्ञानादिभिः सह

prāyopaviṣṭaṃ gaṅgāyāṃ parītaṃ paramarṣibhiḥ |
kṛṣṇe svadhāmopagate dharmajñānādibhiḥ saha

कलौ नष्टदृशामेष पुराणार्कोऽधुनोदितः ।
तत्र कीर्तयतो विप्रा विप्रर्षेर्भूरितेजसः

kalau naṣṭadṛśāmeṣa purāṇārko'dhunoditaḥ |
tatra kīrtayato viprā viprarṣerbhūritejasaḥ

अहं चाध्यगमं तत्र निविष्टस्तद् अनुग्रहात् ।
सोऽहं वः श्रावयिष्यामि यथाधीतं यथामति

ahaṃ cādhyagamaṃ tatra niviṣṭastad anugrahāt |
so'haṃ vaḥ śrāvayiṣyāmi yathādhītaṃ yathāmati