अध्याय 12: पवित्र नदियाँ, क्षेत्र और कर्म का फल

शृणुध्वमृषयः प्राज्ञाः शिवक्षेत्रं विमुक्तिदम् ।
तदागमांस्ततो वक्ष्ये लोकरक्षार्थमेव हि

śṛṇudhvamṛṣayaḥ prājñāḥ śivakṣetraṃ vimuktidam |
tadāgamāṃstato vakṣye lokarakṣārthameva hi

पंचाशत्कोटिविस्तीर्णा सशैलवनकानना ।
शिवाज्ञया हि पृथिवी लोकं धृत्वा च तिष्ठति

paṃcāśatkoṭivistīrṇā saśailavanakānanā |
śivājñayā hi pṛthivī lokaṃ dhṛtvā ca tiṣṭhati

तत्र तत्र शिवक्षेत्रं तत्र तत्र निवासिनाम् ।
मो-क्षार्थं कृपया देवः क्षेत्रं कल्पितवान्प्रभुः

tatra tatra śivakṣetraṃ tatra tatra nivāsinām |
mo-kṣārthaṃ kṛpayā devaḥ kṣetraṃ kalpitavānprabhuḥ

परिग्रहादृषीणां च देवानां परिग्रहात् ।
स्वयंभूतान्यथान्यानि लोकरक्षार्थमेव हि

parigrahādṛṣīṇāṃ ca devānāṃ parigrahāt |
svayaṃbhūtānyathānyāni lokarakṣārthameva hi

तीर्थे क्षेत्रे सदाकार्यं स्नानदानजपादिकम् ।
अन्यथा रोगदारिद्र य्मूकत्वाद्याप्नुयान्नरः

tīrthe kṣetre sadākāryaṃ snānadānajapādikam |
anyathā rogadāridra ymūkatvādyāpnuyānnaraḥ

अथास्मिन्भारते वर्षे प्राप्नोति मरणं नरः ।
स्वयंभूस्थानवासेन पुनर्मानुष्यमाप्नुयात्

athāsminbhārate varṣe prāpnoti maraṇaṃ naraḥ |
svayaṃbhūsthānavāsena punarmānuṣyamāpnuyāt

क्षेत्रे पापस्य करणं दृढं भवति भूसुराः ।
पुण्यक्षेत्रे निवासे हि पापमण्वपि नाचरेत्

kṣetre pāpasya karaṇaṃ dṛḍhaṃ bhavati bhūsurāḥ |
puṇyakṣetre nivāse hi pāpamaṇvapi nācaret

येन केनाप्युपायेन पुण्यक्षेत्रे वसेन्नरः ।
सिंधोः शतनदीतीरे संति क्षेत्राण्यनेकशः

yena kenāpyupāyena puṇyakṣetre vasennaraḥ |
siṃdhoḥ śatanadītīre saṃti kṣetrāṇyanekaśaḥ

सरस्वती नदी पुण्या प्रोक्ता षष्टिमुखा तथा ।
तत्तत्तीरे वसेत्प्राज्ञः क्रमाद्ब्रह्मपदं लभेत्

sarasvatī nadī puṇyā proktā ṣaṣṭimukhā tathā |
tattattīre vasetprājñaḥ kramādbrahmapadaṃ labhet

हिमवद्गिरिजा गंगा पुण्या शतमुखा नदी ।
तत्तीरे चैव काश्यादिपुण्यक्षेत्राण्यनेकशः

himavadgirijā gaṃgā puṇyā śatamukhā nadī |
tattīre caiva kāśyādipuṇyakṣetrāṇyanekaśaḥ

तत्र तीरं प्रशस्तं हि मृगे मृगबृहस्पतौ ।
शोणभद्रो दशमुखः पुण्योभीष्टफलप्रदः

tatra tīraṃ praśastaṃ hi mṛge mṛgabṛhaspatau |
śoṇabhadro daśamukhaḥ puṇyobhīṣṭaphalapradaḥ

तत्र स्नानोपवासेन पदं वैनायकं लभेत् ।
चतुर्वींशमुखा पुण्या नर्मदा च महानदी

tatra snānopavāsena padaṃ vaināyakaṃ labhet |
caturvīṃśamukhā puṇyā narmadā ca mahānadī

तस्यां स्नानेन वासेन पदं वैष्णवमाप्नुयात् ।
तमसा द्वादशमुखा रेवा दशमुखा नदी

tasyāṃ snānena vāsena padaṃ vaiṣṇavamāpnuyāt |
tamasā dvādaśamukhā revā daśamukhā nadī

गोदावरी महापुण्या ब्रह्मगोवधनाशिनी ।
एकविंशमुखा प्रोक्ता रुद्र लोकप्रदायिनी

godāvarī mahāpuṇyā brahmagovadhanāśinī |
ekaviṃśamukhā proktā rudra lokapradāyinī

कृष्णवेणी पुण्यनदी सर्वपापक्षयावहा ।
साष्टादशमुखाप्रोक्ता विष्णुलोकप्रदायिनी

kṛṣṇaveṇī puṇyanadī sarvapāpakṣayāvahā |
sāṣṭādaśamukhāproktā viṣṇulokapradāyinī

तुंगभद्रा दशमुखा ब्रह्मलोकप्रदायिनी ।
सुवर्णमुखरी पुण्या प्रोक्ता नवमुखा तथा

tuṃgabhadrā daśamukhā brahmalokapradāyinī |
suvarṇamukharī puṇyā proktā navamukhā tathā

तत्रैव सुप्रजायंते ब्रह्मलोकच्युतास्तथा ।
सरस्वती च पंपा च कन्याश्वेतनदी शुभा

tatraiva suprajāyaṃte brahmalokacyutāstathā |
sarasvatī ca paṃpā ca kanyāśvetanadī śubhā

एतासां तीरवासेन इंद्र लोकमवाप्नुयात् ।
सह्याद्रि जा महापुण्या कावेरीति महानदी

etāsāṃ tīravāsena iṃdra lokamavāpnuyāt |
sahyādri jā mahāpuṇyā kāverīti mahānadī

सप्तविंशमुखा प्रोक्ता सर्वाभीष्टं प्रदायिनी ।
तत्तीराः स्वर्गदाश्चैव ब्रह्मविष्णुपदप्रदाः

saptaviṃśamukhā proktā sarvābhīṣṭaṃ pradāyinī |
tattīrāḥ svargadāścaiva brahmaviṣṇupadapradāḥ

शिवलोकप्रदा शैवास्तथाऽभीष्टफलप्रदाः ।
नैमिषे बदरे स्नायान्मेषगे च गुरौ रवौ

śivalokapradā śaivāstathā'bhīṣṭaphalapradāḥ |
naimiṣe badare snāyānmeṣage ca gurau ravau

ब्रह्मलोकप्रदं विद्यात्ततः पूजादिकं तथा ।
सिंधुनद्यां तथा स्नानं सिंहे कर्कटगे रवौ

brahmalokapradaṃ vidyāttataḥ pūjādikaṃ tathā |
siṃdhunadyāṃ tathā snānaṃ siṃhe karkaṭage ravau

केदारोदकपानं च स्नानं च ज्ञानदं विदुः ।
गोदावर्यां सिंहमासे स्नायात्सिंहबृहस्पतौ

kedārodakapānaṃ ca snānaṃ ca jñānadaṃ viduḥ |
godāvaryāṃ siṃhamāse snāyātsiṃhabṛhaspatau

शिवलोकप्रदमिति शिवेनोक्तं तथा पुरा ।
यमुनाशोणयोः स्नायाद्गुरौ कन्यागते रवौ

śivalokapradamiti śivenoktaṃ tathā purā |
yamunāśoṇayoḥ snāyādgurau kanyāgate ravau

धर्मलोके दंतिलोके महाभोगप्रदं विदुः ।
कावेर्यां च तथास्नायात्तुलागे तु रवौ गुरौ

dharmaloke daṃtiloke mahābhogapradaṃ viduḥ |
kāveryāṃ ca tathāsnāyāttulāge tu ravau gurau

विष्णोर्वचनमाहात्म्यात्सर्वाभीष्टप्रदं विदुः ।
वृश्चिके मासि संप्राप्ते तथार्के गुरुवृश्चिके

viṣṇorvacanamāhātmyātsarvābhīṣṭapradaṃ viduḥ |
vṛścike māsi saṃprāpte tathārke guruvṛścike

नर्मदायां नदीस्नानाद्विष्णुलोकमवाप्नुयात् ।
सुवर्णमुखरीस्नानं चापगे च गुरौ रवौ

narmadāyāṃ nadīsnānādviṣṇulokamavāpnuyāt |
suvarṇamukharīsnānaṃ cāpage ca gurau ravau

शिवलोकप्रदमिति ब्राह्मणो वचनं यथा ।
मृगमासि तथा स्नायाज्जाह्नव्यां मृगगे गुरौ

śivalokapradamiti brāhmaṇo vacanaṃ yathā |
mṛgamāsi tathā snāyājjāhnavyāṃ mṛgage gurau

शिवलोकप्रदमिति ब्रह्मणो वचनं यथा ।
ब्रह्मविष्ण्वोः पदे भुक्त्वा तदंते ज्ञानमाप्नुयात्

śivalokapradamiti brahmaṇo vacanaṃ yathā |
brahmaviṣṇvoḥ pade bhuktvā tadaṃte jñānamāpnuyāt

गंगायां माघमासे तु तथाकुंभगते रवौ ।
श्राद्धं वा पिंडदानं वा तिलोदकमथापिवा

gaṃgāyāṃ māghamāse tu tathākuṃbhagate ravau |
śrāddhaṃ vā piṃḍadānaṃ vā tilodakamathāpivā

वंशद्वयपितृ-णां च कुलकोट्युद्धरं विदुः ।
कृष्णवेण्यां प्रशंसंति मीनगे च गुरौ रवौ

vaṃśadvayapitṛ-ṇāṃ ca kulakoṭyuddharaṃ viduḥ |
kṛṣṇaveṇyāṃ praśaṃsaṃti mīnage ca gurau ravau

तत्तत्तीर्थे च तन्मासि स्नानमिंद्र पदप्रदम् ।
गंगां वा सह्यजां वापि समाश्रित्य वसेद्बुधः

tattattīrthe ca tanmāsi snānamiṃdra padapradam |
gaṃgāṃ vā sahyajāṃ vāpi samāśritya vasedbudhaḥ

तत्कालकृतपापस्य क्षयो भवति निश्चितम् ।
रुद्र लोकप्रदान्येव संति क्षेत्राण्यनेकशः

tatkālakṛtapāpasya kṣayo bhavati niścitam |
rudra lokapradānyeva saṃti kṣetrāṇyanekaśaḥ

ताम्रपर्णी वेगवती ब्रह्मलोकफलप्रदे ।
तयोस्तीरे हि संत्येव क्षेत्राणि स्वर्गदानि च

tāmraparṇī vegavatī brahmalokaphalaprade |
tayostīre hi saṃtyeva kṣetrāṇi svargadāni ca

संति क्षेत्राणि तन्मध्ये पुण्यदानि च भूरिशः ।
तत्र तत्र वसन्प्राज्ञस्तादृशं च फलं लभेत्

saṃti kṣetrāṇi tanmadhye puṇyadāni ca bhūriśaḥ |
tatra tatra vasanprājñastādṛśaṃ ca phalaṃ labhet

सदाचारेण सद्वृत्त्या सदा भावनयापि च ।
वसेद्दयालुः प्राज्ञो वै नान्यथा तत्फलं लभेत्

sadācāreṇa sadvṛttyā sadā bhāvanayāpi ca |
vaseddayāluḥ prājño vai nānyathā tatphalaṃ labhet

पुण्यक्षेत्रे कृतं पुण्यं बहुधा ऋद्धिमृच्छति ।
पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं महदण्वपि जायते

puṇyakṣetre kṛtaṃ puṇyaṃ bahudhā ṛddhimṛcchati |
puṇyakṣetre kṛtaṃ pāpaṃ mahadaṇvapi jāyate

तत्कालं जीवनार्थश्चेत्पुण्येन क्षयमेष्यति ।
पुण्यमैश्वर्यदं प्राहुः कायिकं वाचिकं तथा

tatkālaṃ jīvanārthaścetpuṇyena kṣayameṣyati |
puṇyamaiśvaryadaṃ prāhuḥ kāyikaṃ vācikaṃ tathā

मानसं च तथा पापं तादृशं नाशयेद्द्विजाः ।
मानसं वज्रलेपं तु कल्पकल्पानुगं तथा

mānasaṃ ca tathā pāpaṃ tādṛśaṃ nāśayeddvijāḥ |
mānasaṃ vajralepaṃ tu kalpakalpānugaṃ tathā

ध्यानादेव हि तन्नश्येन्नान्यथा नाशमृच्छति ।
वाचिकं जपजालेन कायिकं कायशोषणात्

dhyānādeva hi tannaśyennānyathā nāśamṛcchati |
vācikaṃ japajālena kāyikaṃ kāyaśoṣaṇāt

दानाद्धनकृतं नश्येन्नाऽन्यथाकल्पकोटिभिः ।
क्वचित्पापेन पुण्यं च वृद्धिपूर्वेण नश्यति

dānāddhanakṛtaṃ naśyennā'nyathākalpakoṭibhiḥ |
kvacitpāpena puṇyaṃ ca vṛddhipūrveṇa naśyati

बीजांशश्चैव वृद्ध्यंशो भोगांशः पुण्यपापयोः ।
ज्ञाननाश्यो हि बीजांशो वृद्धिरुक्तप्रकारतः

bījāṃśaścaiva vṛddhyaṃśo bhogāṃśaḥ puṇyapāpayoḥ |
jñānanāśyo hi bījāṃśo vṛddhiruktaprakārataḥ

भोगांशो भोगनाश्यस्तु नान्यथा पुण्यकोटिभिः ।
बीजप्ररोहे नष्टे तु शेषो भोगाय कल्पते

bhogāṃśo bhoganāśyastu nānyathā puṇyakoṭibhiḥ |
bījaprarohe naṣṭe tu śeṣo bhogāya kalpate

देवानां पूजया चैव ब्रह्मणानां च दानतः ।
तपोधिक्याच्च कालेन भोगः सह्यो भवेन्नृणाम् ।
तस्मात्पापमकृत्वैव वस्तव्यं सुखमिच्छता

devānāṃ pūjayā caiva brahmaṇānāṃ ca dānataḥ |
tapodhikyācca kālena bhogaḥ sahyo bhavennṛṇām |
tasmātpāpamakṛtvaiva vastavyaṃ sukhamicchatā