अध्याय 13: पंचाक्षर ब्रह्मा तक कैसे पहुँचा

कलौ कलुषिते काले दुर्जये दुरतिक्रमे ।
अपुण्यतमसाच्छन्ने लोके धर्मपराङ्मुखे

kalau kaluṣite kāle durjaye duratikrame |
apuṇyatamasācchanne loke dharmaparāṅmukhe

क्षीणे वर्णाश्रमाचारे संकटे समुपस्थिते ।
सर्वाधिकारे संदिग्धे निश्चिते वापि पर्यये

kṣīṇe varṇāśramācāre saṃkaṭe samupasthite |
sarvādhikāre saṃdigdhe niścite vāpi paryaye

तदोपदेशे विहते गुरुशिष्यक्रमे गते ।
केनोपायेन मुच्यंते भक्तास्तव महेश्वर

tadopadeśe vihate guruśiṣyakrame gate |
kenopāyena mucyaṃte bhaktāstava maheśvara

आश्रित्य परमां विद्यां हृद्यां पञ्चाक्षरीं मम ।
भक्त्या च भावितात्मानो मुच्यंते कलिजा नराः

āśritya paramāṃ vidyāṃ hṛdyāṃ pañcākṣarīṃ mama |
bhaktyā ca bhāvitātmāno mucyaṃte kalijā narāḥ

मनोवाक्कायजैर्दोषैर्वक्तुं स्मर्तुमगोचरैः ।
दूषितानां कृतघ्नानां निंदकानां छलात्मनाम्

manovākkāyajairdoṣairvaktuṃ smartumagocaraiḥ |
dūṣitānāṃ kṛtaghnānāṃ niṃdakānāṃ chalātmanām

लुब्धानां वक्रमनसामपि मत्प्रवणात्मनाम् ।
मम पञ्चाक्षरी विद्या संसारभयतारिणी

lubdhānāṃ vakramanasāmapi matpravaṇātmanām |
mama pañcākṣarī vidyā saṃsārabhayatāriṇī

मयैवमसकृद्देवि प्रतिज्ञातं धरातले ।
पतितो ऽपि विमुच्येत मद्भक्तो विद्ययानया

mayaivamasakṛddevi pratijñātaṃ dharātale |
patito 'pi vimucyeta madbhakto vidyayānayā

कर्मायोग्यो भवेन्मर्त्यः पतितो यदि सर्वथा ।
कर्मायोगेन यत्कर्म कृतं च नरकाय हि ।
ततः कथं विमुच्येत पतितो विद्यया ऽनया

karmāyogyo bhavenmartyaḥ patito yadi sarvathā |
karmāyogena yatkarma kṛtaṃ ca narakāya hi |
tataḥ kathaṃ vimucyeta patito vidyayā 'nayā

तथ्यमेतत्त्वया प्रोक्तं तथा हि शृणु सुन्दरि ।
रहस्यमिति मत्वैतद्गोपितं यन्मया पुरा

tathyametattvayā proktaṃ tathā hi śṛṇu sundari |
rahasyamiti matvaitadgopitaṃ yanmayā purā

समंत्रकं मां पतितः पूजयेद्यदि मोहितः ।
नारकी स्यान्न सन्देहो मम पञ्चाक्षरं विना

samaṃtrakaṃ māṃ patitaḥ pūjayedyadi mohitaḥ |
nārakī syānna sandeho mama pañcākṣaraṃ vinā

अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः ।
तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति मम लोकसमागमः

abbhakṣā vāyubhakṣāśca ye cānye vratakarśitāḥ |
teṣāmetairvratairnāsti mama lokasamāgamaḥ

भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यो हि मां सकृदर्चयेत् ।
सो ऽपि गच्छेन्मम स्थानं मन्त्रस्यास्यैव गौरवात्

bhaktyā pañcākṣareṇaiva yo hi māṃ sakṛdarcayet |
so 'pi gacchenmama sthānaṃ mantrasyāsyaiva gauravāt

तस्मात्तपांसि यज्ञाश्च व्रतानि नियमास्तथा ।
पञ्चाक्षरार्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समः

tasmāttapāṃsi yajñāśca vratāni niyamāstathā |
pañcākṣarārcanasyaite koṭyaṃśenāpi no samaḥ

बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पाशात्पञ्चाक्षरेण यः ।
पूजयेन्मां स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा

baddho vāpyatha mukto vā pāśātpañcākṣareṇa yaḥ |
pūjayenmāṃ sa mucyeta nātra kāryā vicāraṇā

अरुद्रो वा सरुद्रो वा सकृत्पञ्चाक्षरेण यः ।
पूजयेत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः

arudro vā sarudro vā sakṛtpañcākṣareṇa yaḥ |
pūjayetpatito vāpi mūḍho vā mucyate naraḥ

षडक्षरेण वा देवि तथा पञ्चाक्षरेण वा ।
स ब्रह्मांगेन मां भक्त्या पूजयेद्यदि मुच्यते

ṣaḍakṣareṇa vā devi tathā pañcākṣareṇa vā |
sa brahmāṃgena māṃ bhaktyā pūjayedyadi mucyate

पतितो ऽपतितो वापि मन्त्रेणानेन पूजयेत् ।
मम भक्तो जितक्रोधो सलब्धो ऽलब्ध एव वा

patito 'patito vāpi mantreṇānena pūjayet |
mama bhakto jitakrodho salabdho 'labdha eva vā

अलब्धालब्ध एवेह कोटिकोटिगुणाधिकः ।
तस्माल्लब्ध्वैव मां देवि मन्त्रेणानेन पूजयेत्

alabdhālabdha eveha koṭikoṭiguṇādhikaḥ |
tasmāllabdhvaiva māṃ devi mantreṇānena pūjayet

लब्ध्वा संपूजयेद्यस्तु मैत्र्यादिगुणसंयुतः ।
ब्रह्मचर्यरतो भक्त्या मत्सादृश्यमवाप्नुयात्

labdhvā saṃpūjayedyastu maitryādiguṇasaṃyutaḥ |
brahmacaryarato bhaktyā matsādṛśyamavāpnuyāt

किमत्र बहुनोक्तेन भक्तास्सर्वेधिकारिणः ।
मम पञ्चाक्षरे मंत्रे तस्माच्छ्रेष्ठतरो हि सः

kimatra bahunoktena bhaktāssarvedhikāriṇaḥ |
mama pañcākṣare maṃtre tasmācchreṣṭhataro hi saḥ

पञ्चाक्षरप्रभावेण लोकवेदमहर्षयः ।
तिष्ठंति शाश्वता धर्मा देवास्सर्वमिदं जगत्

pañcākṣaraprabhāveṇa lokavedamaharṣayaḥ |
tiṣṭhaṃti śāśvatā dharmā devāssarvamidaṃ jagat

प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे ।
सर्वं प्रकृतिमापन्नं तत्र संलयमेष्यति

pralaye samanuprāpte naṣṭe sthāvarajaṃgame |
sarvaṃ prakṛtimāpannaṃ tatra saṃlayameṣyati

एको ऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयो ऽस्ति कुत्रचित् ।
तदा वेदाश्च शास्त्राणि सर्वे पञ्चाक्षरे स्थिताः

eko 'haṃ saṃsthito devi na dvitīyo 'sti kutracit |
tadā vedāśca śāstrāṇi sarve pañcākṣare sthitāḥ

ते नाशं नैव संप्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः ।
ततस्सृष्टिरभून्मत्तः प्रकृत्यात्मप्रभेदतः

te nāśaṃ naiva saṃprāptā macchaktyā hyanupālitāḥ |
tatassṛṣṭirabhūnmattaḥ prakṛtyātmaprabhedataḥ

गुणमूर्त्यात्मनां चैव ततोवांतरसंहृतिः ।
तदा नारायणश्शेते देवो मायामयीं तनुम्

guṇamūrtyātmanāṃ caiva tatovāṃtarasaṃhṛtiḥ |
tadā nārāyaṇaśśete devo māyāmayīṃ tanum

आस्थाय भोगिपर्यंकशयने तोयमध्यगः ।
तन्नाभिपंकजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः

āsthāya bhogiparyaṃkaśayane toyamadhyagaḥ |
tannābhipaṃkajājjātaḥ pañcavaktraḥ pitāmahaḥ

सिसृक्षमाणो लोकांस्त्रीन्न सक्तो ह्यसहायवान् ।
मुनीन्दश ससर्जादौ मानसानमितौजसः

sisṛkṣamāṇo lokāṃstrīnna sakto hyasahāyavān |
munīndaśa sasarjādau mānasānamitaujasaḥ

तेषां सिद्धिविवृद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः ।
मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर

teṣāṃ siddhivivṛddhyarthaṃ māṃ provāca pitāmahaḥ |
matputrāṇāṃ mahādeva śaktiṃ dehi maheśvara

इत्येवं प्रार्थितस्तेन पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम् ।
पञ्चाक्षराणि क्रमशः प्रोक्तवान्पद्मयोनये

ityevaṃ prārthitastena pañcavaktradharo hyaham |
pañcākṣarāṇi kramaśaḥ proktavānpadmayonaye

स पञ्चवदनैस्तानि गृह्णंल्लोकपितामहः ।
वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्मां महेश्वरम्

sa pañcavadanaistāni gṛhṇaṃllokapitāmahaḥ |
vācyavācakabhāvena jñātavānmāṃ maheśvaram

ज्ञात्वा प्रयोगं विविधं सिद्धमंत्रः प्रजापतिः ।
पुत्रेभ्यः प्रददौ मंत्रं मंत्रार्थं च यथातथम्

jñātvā prayogaṃ vividhaṃ siddhamaṃtraḥ prajāpatiḥ |
putrebhyaḥ pradadau maṃtraṃ maṃtrārthaṃ ca yathātatham

ते च लब्ध्वा मंत्ररत्नं साक्षाल्लोकपितामहात् ।
तदाज्ञप्तेन मार्गेण मदाराधनकांक्षिणः

te ca labdhvā maṃtraratnaṃ sākṣāllokapitāmahāt |
tadājñaptena mārgeṇa madārādhanakāṃkṣiṇaḥ

मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुंजवान्नाम पर्वतः ।
मत्प्रियः सततं श्रीमान्मद्भक्तै रक्षितस्सदा

merostu śikhare ramye muṃjavānnāma parvataḥ |
matpriyaḥ satataṃ śrīmānmadbhaktai rakṣitassadā

तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकं स्रष्टुं समुत्सुकाः ।
दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभक्षास्समाचरन्

tasyābhyāśe tapastīvraṃ lokaṃ sraṣṭuṃ samutsukāḥ |
divyaṃ varṣasahasraṃ tu vāyubhakṣāssamācaran

तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम् ।
ऋषिं छंदश्च कीलं च बीजशक्तिं च दैवतम्

teṣāṃ bhaktimahaṃ dṛṣṭvā sadyaḥ pratyakṣatāmiyām |
ṛṣiṃ chaṃdaśca kīlaṃ ca bījaśaktiṃ ca daivatam

न्यासं षडंगं दिग्बंधं विनियोगमशेषतः ।
प्रोक्तवानहमार्याणां जगत्सृष्टिविवृद्धये

nyāsaṃ ṣaḍaṃgaṃ digbaṃdhaṃ viniyogamaśeṣataḥ |
proktavānahamāryāṇāṃ jagatsṛṣṭivivṛddhaye

ततस्ते मंत्रमाहात्म्यादृषयस्तपसेधिताः ।
सृष्टिं वितन्वते सम्यक्सदेवासुरमानुषीम्

tataste maṃtramāhātmyādṛṣayastapasedhitāḥ |
sṛṣṭiṃ vitanvate samyaksadevāsuramānuṣīm

अस्याः परमविद्यायास्स्वरूपमधुनोच्यते ।
आदौ नमः प्रयोक्तव्यं शिवाय तु ततः परम्

asyāḥ paramavidyāyāssvarūpamadhunocyate |
ādau namaḥ prayoktavyaṃ śivāya tu tataḥ param

सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिरोगता ।
सर्वजातस्य सर्वस्य बीजभूता सनातनी

saiṣā pañcākṣarī vidyā sarvaśrutiśirogatā |
sarvajātasya sarvasya bījabhūtā sanātanī

प्रथमं मन्मुखोद्गीर्णा सा ममैवास्ति वाचिका ।
तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा

prathamaṃ manmukhodgīrṇā sā mamaivāsti vācikā |
taptacāmīkaraprakhyā pīnonnatapayodharā

चतुर्भुजा त्रिनयना बालेंदुकृतशेखरा ।
पद्मोत्पलकरा सौम्या वरदाभयपाणिका

caturbhujā trinayanā bāleṃdukṛtaśekharā |
padmotpalakarā saumyā varadābhayapāṇikā

सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता ।
सितपद्मासनासीना नीलकुंचितमूर्धजा

sarvalakṣaṇasaṃpannā sarvābharaṇabhūṣitā |
sitapadmāsanāsīnā nīlakuṃcitamūrdhajā

अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद्रश्मिमंडलाः ।
पीतः कृष्णस्तथा धूम्रः स्वर्णाभो रक्त एव च

asyāḥ pañcavidhā varṇāḥ prasphuradraśmimaṃḍalāḥ |
pītaḥ kṛṣṇastathā dhūmraḥ svarṇābho rakta eva ca

पृथक्प्रयोज्या यद्येते बिंदुनादविभूषिताः ।
अर्धचन्द्रनिभो बिंदुर्नादो दीपशिखाकृतिः

pṛthakprayojyā yadyete biṃdunādavibhūṣitāḥ |
ardhacandranibho biṃdurnādo dīpaśikhākṛtiḥ

बीजं द्वितीयं बीजेषु मंत्रस्यास्य वरानने ।
दीर्घपूर्वं तुरीयस्य पञ्चमं शक्तिमादिशेत्

bījaṃ dvitīyaṃ bījeṣu maṃtrasyāsya varānane |
dīrghapūrvaṃ turīyasya pañcamaṃ śaktimādiśet

वामदेवो नाम ऋषिः पंक्तिश्छन्द उदाहृतम् ।
देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने

vāmadevo nāma ṛṣiḥ paṃktiśchanda udāhṛtam |
devatā śiva evāhaṃ mantrasyāsya varānane

गौतमो ऽत्रिर्वरारोहे विश्वामित्रस्तथांगिराः ।
भरद्वाजश्च वर्णानां क्रमशश्चर्षयः स्मृताः

gautamo 'trirvarārohe viśvāmitrastathāṃgirāḥ |
bharadvājaśca varṇānāṃ kramaśaścarṣayaḥ smṛtāḥ

गायत्र्यनुष्टुप्त्रिष्टुप्च छंदांसि बृहती विराट् ।
इन्द्रो रुद्रो हरिर्ब्रह्मा स्कंदस्तेषां च देवताः

gāyatryanuṣṭuptriṣṭupca chaṃdāṃsi bṛhatī virāṭ |
indro rudro harirbrahmā skaṃdasteṣāṃ ca devatāḥ

मम पञ्चमुखान्याहुः स्थाने तेषां वरानने ।
पूर्वादेश्चोर्ध्वपर्यंतं नकारादि यथाक्रमम्

mama pañcamukhānyāhuḥ sthāne teṣāṃ varānane |
pūrvādeścordhvaparyaṃtaṃ nakārādi yathākramam

अदात्तः प्रथमो वर्णश्चतुर्थश्च द्वितीयकः ।
पञ्चमः स्वरितश्चैव तृतीयो निहतः स्मृतः

adāttaḥ prathamo varṇaścaturthaśca dvitīyakaḥ |
pañcamaḥ svaritaścaiva tṛtīyo nihataḥ smṛtaḥ

मूलविद्या शिवं शैवं सूत्रं पञ्चाक्षरं तथा ।
नामान्यस्य विजानीयाच्छैवं मे हृदयं महत्

mūlavidyā śivaṃ śaivaṃ sūtraṃ pañcākṣaraṃ tathā |
nāmānyasya vijānīyācchaivaṃ me hṛdayaṃ mahat

नकारश्शिर उच्येत मकारस्तु शिखोच्यते ।
शिकारः कवचं तद्वद्वकारो नेत्रमुच्यते

nakāraśśira ucyeta makārastu śikhocyate |
śikāraḥ kavacaṃ tadvadvakāro netramucyate

यकारो ऽस्त्रं नमस्स्वाहा वषठुंवौषडित्यपि ।
फडित्यपि च वर्णानामन्ते ऽङ्गत्वं यदा तदा

yakāro 'straṃ namassvāhā vaṣaṭhuṃvauṣaḍityapi |
phaḍityapi ca varṇānāmante 'ṅgatvaṃ yadā tadā

तत्रापि मूलमंत्रो ऽयं किंचिद्भेदसमन्वयात् ।
तत्रापि पञ्चमो वर्णो द्वादशस्वरभूषितः

tatrāpi mūlamaṃtro 'yaṃ kiṃcidbhedasamanvayāt |
tatrāpi pañcamo varṇo dvādaśasvarabhūṣitaḥ

तास्मादनेन मंत्रेण मनोवाक्कायभेदतः ।
आवयोरर्चनं कुर्याज्जपहोमादिकं तथा

tāsmādanena maṃtreṇa manovākkāyabhedataḥ |
āvayorarcanaṃ kuryājjapahomādikaṃ tathā

यथाप्रज्ञं यथाकालं यथाशास्त्रं यथामति ।
यथाशक्ति यथासंपद्यथायोगं यथारति

yathāprajñaṃ yathākālaṃ yathāśāstraṃ yathāmati |
yathāśakti yathāsaṃpadyathāyogaṃ yathārati

यदा कदापि वा भक्त्या यत्र कुत्रापि वा कृता ।
येन केनापि वा देवि पूजा मुक्तिं नयिष्यते

yadā kadāpi vā bhaktyā yatra kutrāpi vā kṛtā |
yena kenāpi vā devi pūjā muktiṃ nayiṣyate

मय्यासक्तेन मनसा यत्कृतं मम सुन्दरि ।
मत्प्रियं च शिवं चैव क्रमेणाप्यक्रमेण वा

mayyāsaktena manasā yatkṛtaṃ mama sundari |
matpriyaṃ ca śivaṃ caiva krameṇāpyakrameṇa vā

तथापि मम भक्ता ये नात्यंतविवशाः पुनः ।
तेषां सर्वेषु शास्त्रेषु मयेव नियमः कृतः

tathāpi mama bhaktā ye nātyaṃtavivaśāḥ punaḥ |
teṣāṃ sarveṣu śāstreṣu mayeva niyamaḥ kṛtaḥ

तत्रादौ संप्रवक्ष्यामि मन्त्रसंग्रहणं शुभम् ।
यं विना निष्फलं जाप्यं येन वा सफलं भवेत्

tatrādau saṃpravakṣyāmi mantrasaṃgrahaṇaṃ śubham |
yaṃ vinā niṣphalaṃ jāpyaṃ yena vā saphalaṃ bhavet