अध्याय 6: उपनिषद् वचनों में सर्वेश्वर शिव का वर्णन

यो ऽयं पशुरिति प्रोक्तो यश्च पाश उदाहृतः ।
आभ्यां विलक्षणः कश्चित्कोयमस्ति तयोः पतिः

yo 'yaṃ paśuriti prokto yaśca pāśa udāhṛtaḥ |
ābhyāṃ vilakṣaṇaḥ kaścitkoyamasti tayoḥ patiḥ

अस्ति कश्चिदपर्यंतरमणीयगुणाश्रयः ।
पतिर्विश्वस्य निर्माता पशुपाशविमोचनः

asti kaścidaparyaṃtaramaṇīyaguṇāśrayaḥ |
patirviśvasya nirmātā paśupāśavimocanaḥ

अभावे तस्य विश्वस्य सृष्टिरेषा कथं भवेत् ।
अचेतनत्वादज्ञानादनयोः पशुपाशयोः

abhāve tasya viśvasya sṛṣṭireṣā kathaṃ bhavet |
acetanatvādajñānādanayoḥ paśupāśayoḥ

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् ।
तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना

pradhānaparamāṇvādi yāvatkiṃcidacetanam |
tatkartṛkaṃ svayaṃ dṛṣṭaṃ buddhimatkāraṇaṃ vinā

जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः ।
तस्मात्कार्यस्य कर्तृत्वं पत्युर्न पशुपाशयोः

jagacca kartṛsāpekṣaṃ kāryaṃ sāvayavaṃ yataḥ |
tasmātkāryasya kartṛtvaṃ patyurna paśupāśayoḥ

पशोरपि च कर्तृत्वं पत्युः प्रेरणपूर्वकम् ।
अयथाकरणज्ञानमंधस्य गमनं यथा

paśorapi ca kartṛtvaṃ patyuḥ preraṇapūrvakam |
ayathākaraṇajñānamaṃdhasya gamanaṃ yathā

आत्मानं च पृथङ्मत्वा प्रेरितारं ततः पृथक् ।
असौ जुष्टस्ततस्तेन ह्यमृतत्वाय कल्पते

ātmānaṃ ca pṛthaṅmatvā preritāraṃ tataḥ pṛthak |
asau juṣṭastatastena hyamṛtatvāya kalpate

पशोः पाशस्य पत्युश्च तत्त्वतो ऽस्ति पदं परम् ।
ब्रह्मवित्तद्विदित्वैव योनिमुक्तो भविष्यति

paśoḥ pāśasya patyuśca tattvato 'sti padaṃ param |
brahmavittadviditvaiva yonimukto bhaviṣyati

संयुक्तमेतद्द्वितयं क्षरमक्षरमेव च ।
व्यक्ताव्यक्तं बिभर्तीशो विश्वं विश्वविमोचकः

saṃyuktametaddvitayaṃ kṣaramakṣarameva ca |
vyaktāvyaktaṃ bibhartīśo viśvaṃ viśvavimocakaḥ

भोक्ता भोग्यं प्रेरयिता मंतव्यं त्रिविधं स्मृतम् ।
नातः परं विजानद्भिर्वेदितव्यं हि किंचनः

bhoktā bhogyaṃ prerayitā maṃtavyaṃ trividhaṃ smṛtam |
nātaḥ paraṃ vijānadbhirveditavyaṃ hi kiṃcanaḥ

तिलेषु वा यथा तैलं दध्नि वा सर्पिरर्पितम् ।
यथापः स्रोतसि व्याप्ता यथारण्यां हुताशनः

tileṣu vā yathā tailaṃ dadhni vā sarpirarpitam |
yathāpaḥ srotasi vyāptā yathāraṇyāṃ hutāśanaḥ

एवमेव महात्मानमात्मन्यात्मविलक्षणम् ।
सत्येन तपसा चैव नित्ययुक्तो ऽनुपश्यति

evameva mahātmānamātmanyātmavilakṣaṇam |
satyena tapasā caiva nityayukto 'nupaśyati

य एको जालवानीश ईशानीभिस्स्वशक्तिभिः

ya eko jālavānīśa īśānībhissvaśaktibhiḥ

सर्वांल्लोकानिमान् कृत्वा एक एव स ईशते
एक एव तदा रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन ।
संसृज्य विश्वभुवनं गोप्ता ते संचुकोच यः

sarvāṃllokānimān kṛtvā eka eva sa īśate
eka eva tadā rudro na dvitīyo 'sti kaścana |
saṃsṛjya viśvabhuvanaṃ goptā te saṃcukoca yaḥ

विश्वतश्चक्षुरेवायमुतायं विश्वतोमुखः ।
तथैव विश्वतोबाहुविश्वतः पादसंयुतः

viśvataścakṣurevāyamutāyaṃ viśvatomukhaḥ |
tathaiva viśvatobāhuviśvataḥ pādasaṃyutaḥ

द्यावाभूमी च जनयन् देव एको महेश्वरः ।
स एव सर्वदेवानां प्रभवश्चोद्भवस्तथा

dyāvābhūmī ca janayan deva eko maheśvaraḥ |
sa eva sarvadevānāṃ prabhavaścodbhavastathā

हिरण्यगर्भं देवानां प्रथमं जनयेदयम् ।
विश्वस्मादधिको रुद्रो महर्षिरिति हि श्रुतिः

hiraṇyagarbhaṃ devānāṃ prathamaṃ janayedayam |
viśvasmādadhiko rudro maharṣiriti hi śrutiḥ

वेदाहमेतं पुरुषं महांतममृतं ध्रुवम् ।
आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्संस्थितं प्रभुम्

vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāṃtamamṛtaṃ dhruvam |
ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastātsaṃsthitaṃ prabhum

अस्मान्नास्ति परं किंचिदपरं परमात्मनः ।
नाणीयो ऽस्ति न च ज्यायस्तेन पूर्णमिदं जगत्

asmānnāsti paraṃ kiṃcidaparaṃ paramātmanaḥ |
nāṇīyo 'sti na ca jyāyastena pūrṇamidaṃ jagat

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः ।
सर्वव्यापी च भगवांस्तस्मात्सर्वगतश्शिवः

sarvānanaśirogrīvaḥ sarvabhūtaguhāśayaḥ |
sarvavyāpī ca bhagavāṃstasmātsarvagataśśivaḥ

सर्वतः पाणिपादो ऽयं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखः ।
सर्वतः श्रुतिमांल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

sarvataḥ pāṇipādo 'yaṃ sarvato 'kṣiśiromukhaḥ |
sarvataḥ śrutimāṃlloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati

सर्वेन्द्रियगुणाभासस्सर्वेन्द्रियविवर्जितः ।
सर्वस्य प्रभुरीशानः सर्वस्य शरणं सुहृत्

sarvendriyaguṇābhāsassarvendriyavivarjitaḥ |
sarvasya prabhurīśānaḥ sarvasya śaraṇaṃ suhṛt

अचक्षुरपि यः पश्यत्यकर्णो ऽपि शृणोति यः ।
सर्वं वेत्ति न वेत्तास्य तमाहुः पुरुषं परम्

acakṣurapi yaḥ paśyatyakarṇo 'pi śṛṇoti yaḥ |
sarvaṃ vetti na vettāsya tamāhuḥ puruṣaṃ param

अणोरणीयान्महतो महीयानयमव्ययः ।
गुहायां निहितश्चापि जंतोरस्य महेश्वरः

aṇoraṇīyānmahato mahīyānayamavyayaḥ |
guhāyāṃ nihitaścāpi jaṃtorasya maheśvaraḥ

तमक्रतुं क्रतुप्रायं महिमातिशयान्वितम् ।
धातुः प्रसादादीशानं वीतशोकः प्रपश्यति

tamakratuṃ kratuprāyaṃ mahimātiśayānvitam |
dhātuḥ prasādādīśānaṃ vītaśokaḥ prapaśyati

वेदाहमेनमजरं पुराणं सर्वगं विभुम् ।
निरोधं जन्मनो यस्य वदंति ब्रह्मवादिनः

vedāhamenamajaraṃ purāṇaṃ sarvagaṃ vibhum |
nirodhaṃ janmano yasya vadaṃti brahmavādinaḥ

एको ऽपि त्रीनिमांल्लोकान् बहुधा शक्तियोगतः ।
विदधाति विचेत्यंते विश्वमादौ महेश्वरः

eko 'pi trīnimāṃllokān bahudhā śaktiyogataḥ |
vidadhāti vicetyaṃte viśvamādau maheśvaraḥ

विश्वधात्रीत्यजाख्या च शैवी चित्रा कृतिः परा ।
तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां त्वजः प्रजाम्

viśvadhātrītyajākhyā ca śaivī citrā kṛtiḥ parā |
tāmajāṃ lohitāṃ śuklāṃ kṛṣṇāmekāṃ tvajaḥ prajām

जनित्रीमनुशेते ऽन्योजुषमाणस्स्वरूपिणीम् ।
तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भक्तभोगा जहाति च

janitrīmanuśete 'nyojuṣamāṇassvarūpiṇīm |
tāmevājāmajo 'nyastu bhaktabhogā jahāti ca

द्वौ सुपर्णौ च सयुजौ समानं वृक्षमास्थितौ ।
एको ऽत्ति पिप्पलं स्वादु परो ऽनश्नन् प्रपश्यति

dvau suparṇau ca sayujau samānaṃ vṛkṣamāsthitau |
eko 'tti pippalaṃ svādu paro 'naśnan prapaśyati

वृक्षेस्मिन् पुरुषो मग्नो गुह्यमानश्च शोचति ।
जुष्टमन्यं यदा पश्येदीशं परमकारणम्

vṛkṣesmin puruṣo magno guhyamānaśca śocati |
juṣṭamanyaṃ yadā paśyedīśaṃ paramakāraṇam

तदास्य महिमानं च वीतशोकस्सुखी भवेत् ।
छंदांसि यज्ञाः ऋतवो यद्भूतं भव्यमेव च

tadāsya mahimānaṃ ca vītaśokassukhī bhavet |
chaṃdāṃsi yajñāḥ ṛtavo yadbhūtaṃ bhavyameva ca

मायी विश्वं सृजत्यस्मिन्निविष्टो मायया परः ।
मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

māyī viśvaṃ sṛjatyasminniviṣṭo māyayā paraḥ |
māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram

तस्यास्त्ववयवैरेव व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ।
सूक्ष्मातिसूक्ष्ममीशानं कललस्यापि मध्यतः

tasyāstvavayavaireva vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat |
sūkṣmātisūkṣmamīśānaṃ kalalasyāpi madhyataḥ

स्रष्टारमपि विश्वस्य वेष्टितारं च तस्य तु ।
शिवमेवेश्वरं ज्ञात्वा शांतिमत्यंतमृच्छति

sraṣṭāramapi viśvasya veṣṭitāraṃ ca tasya tu |
śivameveśvaraṃ jñātvā śāṃtimatyaṃtamṛcchati

स एव कालो गोप्ता च विश्वस्याधिपतिः प्रभुः ।
तं विश्वाधिपतिं ज्ञात्वा मृत्युपाशात्प्रमुच्यते

sa eva kālo goptā ca viśvasyādhipatiḥ prabhuḥ |
taṃ viśvādhipatiṃ jñātvā mṛtyupāśātpramucyate

घृतात्परं मंडमिव सूक्ष्मं ज्ञात्वा स्थितं प्रभुम् ।
सर्वभूतेषु गूढं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

ghṛtātparaṃ maṃḍamiva sūkṣmaṃ jñātvā sthitaṃ prabhum |
sarvabhūteṣu gūḍhaṃ ca sarvapāpaiḥ pramucyate

एष एव परो देवो विश्वकर्मा महेश्वरः ।
हृदये संनिविष्टं तं ज्ञात्वैवामृतमश्नुते

eṣa eva paro devo viśvakarmā maheśvaraḥ |
hṛdaye saṃniviṣṭaṃ taṃ jñātvaivāmṛtamaśnute

यदा समस्तं न दिवा न रात्रिर्न सदप्यसत् ।
केवलश्शिव एवैको यतः प्रज्ञा पुरातनी

yadā samastaṃ na divā na rātrirna sadapyasat |
kevalaśśiva evaiko yataḥ prajñā purātanī

नैनमूर्ध्वं न तिर्यक्च न मध्यं पर्यजिग्रहत् ।
न तस्य प्रतिमा चास्ति यस्य नाम महद्यशः

nainamūrdhvaṃ na tiryakca na madhyaṃ paryajigrahat |
na tasya pratimā cāsti yasya nāma mahadyaśaḥ

अजातमिममेवैके बुद्धा जन्मनि भीरवः ।
रुद्रस्यास्य प्रपद्यंते रक्षार्थं दक्षिणं सुखम्

ajātamimamevaike buddhā janmani bhīravaḥ |
rudrasyāsya prapadyaṃte rakṣārthaṃ dakṣiṇaṃ sukham

द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनंते समुदाहृते ।
विद्याविद्ये समाख्याते निहिते यत्र गूढवत्

dve akṣare brahmapare tvanaṃte samudāhṛte |
vidyāvidye samākhyāte nihite yatra gūḍhavat

क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं विद्येति परिगीयते ।
ते उभे ईशते यस्तु सो ऽन्यः खलु महेश्वरः

kṣaraṃ tvavidyā hyamṛtaṃ vidyeti parigīyate |
te ubhe īśate yastu so 'nyaḥ khalu maheśvaraḥ

एकैकं बहुधा जालं विकुर्वन्नेकवच्च यः ।
सर्वाधिपत्यं कुरुते सृष्ट्वा सर्वान् प्रतापवान्

ekaikaṃ bahudhā jālaṃ vikurvannekavacca yaḥ |
sarvādhipatyaṃ kurute sṛṣṭvā sarvān pratāpavān

दिश ऊर्ध्वमधस्तिर्यक्भासयन् भ्राजते स्वयम् ।
यो निःस्वभावादप्येको वरेण्यस्त्वधितिष्ठति

diśa ūrdhvamadhastiryakbhāsayan bhrājate svayam |
yo niḥsvabhāvādapyeko vareṇyastvadhitiṣṭhati

स्वभाववाचकान् सर्वान् वाच्यांश्च परिणामयन् ।
गुणांश्च भोग्यभोक्तृत्वे तद्विश्वमधितिष्ठति

svabhāvavācakān sarvān vācyāṃśca pariṇāmayan |
guṇāṃśca bhogyabhoktṛtve tadviśvamadhitiṣṭhati

ते वै गुह्योपणिषदि गूढं ब्रह्म परात्परम् ।
ब्रह्मयोनिं जगत्पूर्वं विदुर्देवा महर्षयः

te vai guhyopaṇiṣadi gūḍhaṃ brahma parātparam |
brahmayoniṃ jagatpūrvaṃ vidurdevā maharṣayaḥ

भावग्राह्यमनीहाख्यं भावाभावकरं शिवम् ।
कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम्

bhāvagrāhyamanīhākhyaṃ bhāvābhāvakaraṃ śivam |
kalāsargakaraṃ devaṃ ye viduste jahustanum

स्वभावमेके मन्यंते कालमेके विमोहिताः ।
देवस्य महिमा ह्येष येनेदं भ्राम्यते जगत्

svabhāvameke manyaṃte kālameke vimohitāḥ |
devasya mahimā hyeṣa yenedaṃ bhrāmyate jagat

येनेदमावृतं नित्यं कालकालात्मना यतः ।
तेनेरितमिदं कर्म भूतैः सह विवर्तते

yenedamāvṛtaṃ nityaṃ kālakālātmanā yataḥ |
teneritamidaṃ karma bhūtaiḥ saha vivartate

तत्कर्म भूयशः कृत्वा विनिवृत्य च भूयशः ।
तत्त्वस्य सह तत्त्वेन योगं चापि समेत्य वै

tatkarma bhūyaśaḥ kṛtvā vinivṛtya ca bhūyaśaḥ |
tattvasya saha tattvena yogaṃ cāpi sametya vai

अष्टाभिश्च त्रिभिश्चैवं द्वाभ्यां चैकेन वा पुनः ।
कालेनात्मगुणैश्चापि कृत्स्नमेव जगत्स्वयम्

aṣṭābhiśca tribhiścaivaṃ dvābhyāṃ caikena vā punaḥ |
kālenātmaguṇaiścāpi kṛtsnameva jagatsvayam

गुणैरारभ्य कर्माणि स्वभावादीनि योजयेत् ।
तेषामभावे नाशः स्यात्कृतस्यापि च कर्मणः

guṇairārabhya karmāṇi svabhāvādīni yojayet |
teṣāmabhāve nāśaḥ syātkṛtasyāpi ca karmaṇaḥ

कर्मक्षये पुनश्चान्यत्ततो याति स तत्त्वतः ।
स एवादिस्स्वयं योगनिमित्तं भोक्तृभोगयोः

karmakṣaye punaścānyattato yāti sa tattvataḥ |
sa evādissvayaṃ yoganimittaṃ bhoktṛbhogayoḥ

परस्त्रिकालादकलस्स एव परमेश्वरः ।
सर्ववित्त्रिगुणाधीशो ब्रह्मसाक्षात्परात्परः

parastrikālādakalassa eva parameśvaraḥ |
sarvavittriguṇādhīśo brahmasākṣātparātparaḥ

तं विश्वरूपमभवं भवमीड्यं प्रजापतिम् ।
देवदेवं जगत्पूज्यं स्वचित्तस्थमुपास्महे

taṃ viśvarūpamabhavaṃ bhavamīḍyaṃ prajāpatim |
devadevaṃ jagatpūjyaṃ svacittasthamupāsmahe

कालादिभिः परो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्तते ।
धर्मावहं पापनुदं भोगेशं विश्वधाम च

kālādibhiḥ paro yasmātprapañcaḥ parivartate |
dharmāvahaṃ pāpanudaṃ bhogeśaṃ viśvadhāma ca

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् ।
पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेश्वरेश्वरम्

tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taṃ devatānāṃ paramaṃ ca daivatam |
patiṃ patīnāṃ paramaṃ parastādvidāma devaṃ bhuvaneśvareśvaram

न तस्य विद्येत कार्यं कारणं च न विद्यते ।
न तत्समो ऽधिकश्चापि क्वचिज्जगति दृश्यते

na tasya vidyeta kāryaṃ kāraṇaṃ ca na vidyate |
na tatsamo 'dhikaścāpi kvacijjagati dṛśyate

परास्य विविधा शक्तिः श्रुतौ स्वाभाविकी श्रुता ।
ज्ञानं बलं क्रिया चैव याभ्यो विश्वमिदं कृतम्

parāsya vividhā śaktiḥ śrutau svābhāvikī śrutā |
jñānaṃ balaṃ kriyā caiva yābhyo viśvamidaṃ kṛtam

तस्यास्ति पतिः कश्चिन्नैव लिंगं न चेशिता ।
कारणं कारणानां च स तेषामधिपाधिपः

tasyāsti patiḥ kaścinnaiva liṃgaṃ na ceśitā |
kāraṇaṃ kāraṇānāṃ ca sa teṣāmadhipādhipaḥ

न चास्य जनिता कश्चिन्न च जन्म कुतश्चन ।
न जन्महेतवस्तद्वन्मलमायादिसंज्ञकाः

na cāsya janitā kaścinna ca janma kutaścana |
na janmahetavastadvanmalamāyādisaṃjñakāḥ

स एकस्सर्वभूतेषु गूढो व्याप्तश्च विश्वतः ।
सर्वभूतांतरात्मा च धर्माध्यक्षस्स कथ्यते

sa ekassarvabhūteṣu gūḍho vyāptaśca viśvataḥ |
sarvabhūtāṃtarātmā ca dharmādhyakṣassa kathyate

सर्वभूताधिवासश्च साक्षी चेता च निर्गुणः ।
एको वशी निष्क्रियाणां बहूनां विवशात्मनाम्

sarvabhūtādhivāsaśca sākṣī cetā ca nirguṇaḥ |
eko vaśī niṣkriyāṇāṃ bahūnāṃ vivaśātmanām

नित्यानामप्यसौ नित्यश्चेतनानां च चेतनः ।
एको बहूनां चाकामः कामानीशः प्रयच्छति

nityānāmapyasau nityaścetanānāṃ ca cetanaḥ |
eko bahūnāṃ cākāmaḥ kāmānīśaḥ prayacchati

सांख्ययोगाधिगम्यं यत्कारणं जगतां पतिम् ।
ज्ञात्वा देवं पशुः पाशैस्सर्वैरेव विमुच्यते

sāṃkhyayogādhigamyaṃ yatkāraṇaṃ jagatāṃ patim |
jñātvā devaṃ paśuḥ pāśaissarvaireva vimucyate

विश्वकृद्विश्ववित्स्वात्मयोनिज्ञः कालकृद्गुणी ।
प्रधानः क्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः पाशमोचकः

viśvakṛdviśvavitsvātmayonijñaḥ kālakṛdguṇī |
pradhānaḥ kṣetrajñapatirguṇeśaḥ pāśamocakaḥ

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं वेदांश्चोपादिशत्स्वयम् ।
यो देवस्तमहं बुद्ध्वा स्वात्मबुद्धिप्रसादतः

brahmāṇaṃ vidadhe pūrvaṃ vedāṃścopādiśatsvayam |
yo devastamahaṃ buddhvā svātmabuddhiprasādataḥ

मुमुक्षुरस्मात्संसारात्प्रपद्ये शरणं शिवम् ।
निष्फलं निष्क्रियं शांतं निरवद्यं निरंजनम्

mumukṣurasmātsaṃsārātprapadye śaraṇaṃ śivam |
niṣphalaṃ niṣkriyaṃ śāṃtaṃ niravadyaṃ niraṃjanam

अमृतस्य परं सेतुं दग्धेंधनमिवानिलम् ।
यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यंति मानवाः

amṛtasya paraṃ setuṃ dagdheṃdhanamivānilam |
yadā carmavadākāśaṃ veṣṭayiṣyaṃti mānavāḥ

तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यांतो भविष्यति

tadā śivamavijñāya duḥkhasyāṃto bhaviṣyati

तपःप्रभावाद्देवस्य प्रसादाच्च महर्षयः ।
अत्याश्रमोचितज्ञानं पवित्रं पापनाशनम्

tapaḥprabhāvāddevasya prasādācca maharṣayaḥ |
atyāśramocitajñānaṃ pavitraṃ pāpanāśanam

वेदांते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम् ।
ब्रह्मणो वदनाल्लब्धं मयेदं भाग्यगौरवात्

vedāṃte paramaṃ guhyaṃ purākalpapracoditam |
brahmaṇo vadanāllabdhaṃ mayedaṃ bhāgyagauravāt

नाप्रशांताय दातव्यमेतज्ज्ञानमनुत्तमम् ।
न पुत्रायाशुवृत्ताय नाशिष्याय च सर्वथा

nāpraśāṃtāya dātavyametajjñānamanuttamam |
na putrāyāśuvṛttāya nāśiṣyāya ca sarvathā

यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ।
तस्यैते कथिताह्यर्थाः प्रकाशंते महात्मनः

yasya deve parābhaktiryathā deve tathā gurau |
tasyaite kathitāhyarthāḥ prakāśaṃte mahātmanaḥ

अतश्च संक्षेपमिदं शृणुध्वं शिवः परस्तात्प्रकृतेश्च पुंसः ।
स सर्गकाले च करोति सर्वं संहारकाले पुनराददाति

ataśca saṃkṣepamidaṃ śṛṇudhvaṃ śivaḥ parastātprakṛteśca puṃsaḥ |
sa sargakāle ca karoti sarvaṃ saṃhārakāle punarādadāti