अध्याय 31: शिव का दण्ड भी अनुग्रह क्यों है

स्थने संशयितं विप्रा भवद्भिर्हेतुचोदितैः ।
जिज्ञासा हि न नास्तिक्यं साधयेत्साधुबुद्धिषु

sthane saṃśayitaṃ viprā bhavadbhirhetucoditaiḥ |
jijñāsā hi na nāstikyaṃ sādhayetsādhubuddhiṣu

प्रमणमत्र वक्ष्यामि सताम्मोहनिवर्तकम् ।
असतां त्वन्यथाभावः प्रसादेन विना प्रभोः

pramaṇamatra vakṣyāmi satāmmohanivartakam |
asatāṃ tvanyathābhāvaḥ prasādena vinā prabhoḥ

शिवस्य परिपूर्णस्य परानुग्रहमन्तरा ।
न किंचिदपि कर्तव्यमिति साधु विनिश्चितम्

śivasya paripūrṇasya parānugrahamantarā |
na kiṃcidapi kartavyamiti sādhu viniścitam

स्वभाव एव पर्याप्तः परानुग्रहकर्मणि ।
अन्यथा निस्स्वभवेन न किमप्यनुगृह्यते

svabhāva eva paryāptaḥ parānugrahakarmaṇi |
anyathā nissvabhavena na kimapyanugṛhyate

परं सर्वमनुग्राह्यं पशुपाशात्मकं जगत् ।
परस्यानुग्रहार्थं तु पत्युराज्ञासमन्वयः

paraṃ sarvamanugrāhyaṃ paśupāśātmakaṃ jagat |
parasyānugrahārthaṃ tu patyurājñāsamanvayaḥ

पतिराज्ञापकः सर्वमनुगृह्णाति सर्वदा ।
तदर्थमर्थस्वीकारे परतंत्रः कथं शिवः

patirājñāpakaḥ sarvamanugṛhṇāti sarvadā |
tadarthamarthasvīkāre parataṃtraḥ kathaṃ śivaḥ

अनुग्राह्यनपेक्षो ऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः ।
अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थाननपेक्षत्वलक्षणः

anugrāhyanapekṣo 'sti na hi kaścidanugrahaḥ |
ataḥ svātantryaśabdārthānanapekṣatvalakṣaṇaḥ

एतत्पुनरनुग्राह्यं परतंत्रं तदिष्यते ।
अनुग्रहादृते तस्य भुक्तिमुक्त्योरनन्वयात्

etatpunaranugrāhyaṃ parataṃtraṃ tadiṣyate |
anugrahādṛte tasya bhuktimuktyorananvayāt

मूर्तात्मनो ऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात् ।
अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोर्न किंचिदिह विद्यते

mūrtātmano 'pyanugrāhyā śivājñānanivartanāt |
ajñānādhiṣṭhitaṃ śambhorna kiṃcidiha vidyate

येनोपलभ्यते ऽस्माभिस्सकलेनापि निष्कलः ।
स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरित्युपचर्यते

yenopalabhyate 'smābhissakalenāpi niṣkalaḥ |
sa mūrtyātmā śivaḥ śaivamūrtirityupacaryate

न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम् ।
साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः

na hyasau niṣkalaḥ sākṣācchivaḥ paramakāraṇam |
sākāreṇānubhāvena kenāpyanupalakṣitaḥ

प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम् ।
न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमंतरा

pramāṇagamyatāmātraṃ tatsvabhāvopapādakam |
na tāvatātropekṣādhīrupalakṣaṇamaṃtarā

आत्मोपमोल्वणं साक्षान्मूर्तिरेव हि काचन ।
शिवस्य मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्तस्योपलक्षणम्

ātmopamolvaṇaṃ sākṣānmūrtireva hi kācana |
śivasya mūrtirmūrtyātmā parastasyopalakṣaṇam

यथा काष्ठेष्वनारूढो न वह्निरुपलभ्यते ।
एवं शिवो ऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः

yathā kāṣṭheṣvanārūḍho na vahnirupalabhyate |
evaṃ śivo 'pi mūrtyātmanyanārūḍha iti sthitiḥ

यथाग्निमानयेत्युक्ते ज्वलत्काष्ठादृते स्वयम् ।
नाग्निरानीयते तद्वत्पूज्यो मूर्त्यात्मना शिवः

yathāgnimānayetyukte jvalatkāṣṭhādṛte svayam |
nāgnirānīyate tadvatpūjyo mūrtyātmanā śivaḥ

अत एव हि पूजादौ मूर्त्यात्मपरिकल्पनम् ।
मूर्त्यात्मनि कृतं साक्षाच्छिव एव कृतं यतः

ata eva hi pūjādau mūrtyātmaparikalpanam |
mūrtyātmani kṛtaṃ sākṣācchiva eva kṛtaṃ yataḥ

लिंगादावपि तत्कृत्यमर्चायां च विशेषतः ।
तत्तन्मूर्त्यात्मभावेन शिवो ऽस्माभिरुपास्यते

liṃgādāvapi tatkṛtyamarcāyāṃ ca viśeṣataḥ |
tattanmūrtyātmabhāvena śivo 'smābhirupāsyate

यथानुगृह्यते सो ऽपि मूर्त्यात्मा पारमेष्ठिना ।
तथा मूर्त्यात्मनिष्ठेन शिवेन पशवो वयम्

yathānugṛhyate so 'pi mūrtyātmā pārameṣṭhinā |
tathā mūrtyātmaniṣṭhena śivena paśavo vayam

लोकानुग्रहणायैव शिवेन परमेष्ठिना ।
सदाशिवादयस्सर्वे मूर्त्यात्मनो ऽप्यधिष्ठिताः

lokānugrahaṇāyaiva śivena parameṣṭhinā |
sadāśivādayassarve mūrtyātmano 'pyadhiṣṭhitāḥ

आत्मनामेव भोगाय मोक्षाय च विशेषतः ।
तत्त्वातत्त्वस्वरूपेषु मूर्त्यात्मसु शिवान्वयः

ātmanāmeva bhogāya mokṣāya ca viśeṣataḥ |
tattvātattvasvarūpeṣu mūrtyātmasu śivānvayaḥ

भोगः कर्मविपाकात्मा सुखदुःखात्मको मतः ।
न च कर्म शिवो ऽस्तीति तस्य भोगः किमात्मकः

bhogaḥ karmavipākātmā sukhaduḥkhātmako mataḥ |
na ca karma śivo 'stīti tasya bhogaḥ kimātmakaḥ

सर्वं शिवो ऽनुगृह्णाति न निगृह्णाति किंचन ।
निगृह्णतां तु ये दोषाश्शिवे तेषामसंभवात्

sarvaṃ śivo 'nugṛhṇāti na nigṛhṇāti kiṃcana |
nigṛhṇatāṃ tu ye doṣāśśive teṣāmasaṃbhavāt

ये पुनर्निग्रहाः केचिद्ब्रह्मादिषु निदर्शिताः ।
ते ऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना

ye punarnigrahāḥ kecidbrahmādiṣu nidarśitāḥ |
te 'pi lokahitāyaiva kṛtāḥ śrīkaṇṭhamūrtinā

ब्रह्माण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः ।
श्रीकण्ठाख्यां शिवो मूर्तिं क्रीडतीमधितिष्ठति

brahmāṇḍasyādhipatyaṃ hi śrīkaṇṭhasya na saṃśayaḥ |
śrīkaṇṭhākhyāṃ śivo mūrtiṃ krīḍatīmadhitiṣṭhati

सदोषा एव देवाद्या निगृहीता यथोदितम् ।
ततस्तेपि विपाप्मानः प्रजाश्चापि गतज्वराः

sadoṣā eva devādyā nigṛhītā yathoditam |
tatastepi vipāpmānaḥ prajāścāpi gatajvarāḥ

निग्रहो ऽपि स्वरूपेण विदुषां न जुगुप्सितः ।
अत एव हि दण्ड्येषु दण्डो राज्ञां प्रशस्यते

nigraho 'pi svarūpeṇa viduṣāṃ na jugupsitaḥ |
ata eva hi daṇḍyeṣu daṇḍo rājñāṃ praśasyate

यत्सिद्धिरीश्वरत्वेन कार्यवर्गस्य कृत्स्नशः ।
न स चेदीशतां कुर्याज्जगतः कथमीश्वरः

yatsiddhirīśvaratvena kāryavargasya kṛtsnaśaḥ |
na sa cedīśatāṃ kuryājjagataḥ kathamīśvaraḥ

ईशेच्छा च विधातृत्वं विधेराज्ञापनं परम् ।
आज्ञावश्यमिदं कुर्यान्न कुर्यादिति शासनम्

īśecchā ca vidhātṛtvaṃ vidherājñāpanaṃ param |
ājñāvaśyamidaṃ kuryānna kuryāditi śāsanam

तच्छासनानुवर्तित्वं साधुभावस्य लक्षणम् ।
विपरीतसमाधोः स्यान्न सर्वं तत्तु दृश्यते

tacchāsanānuvartitvaṃ sādhubhāvasya lakṣaṇam |
viparītasamādhoḥ syānna sarvaṃ tattu dṛśyate

साधु संरक्षणीयं चेद्विनिवर्त्यमसाधु यत् ।
निवर्तते च सामादेरंते दण्डो हि साधनम्

sādhu saṃrakṣaṇīyaṃ cedvinivartyamasādhu yat |
nivartate ca sāmāderaṃte daṇḍo hi sādhanam

हितार्थलक्षणं चेदं दण्डान्तमनुशासनम् ।
अतो यद्विपरीतं तदहितं संप्रचक्षते

hitārthalakṣaṇaṃ cedaṃ daṇḍāntamanuśāsanam |
ato yadviparītaṃ tadahitaṃ saṃpracakṣate

हिते सदा निषण्णानामीश्वरस्य निदर्शनम् ।
स कथं दुष्यते सद्भिरसतामेव निग्रहात्

hite sadā niṣaṇṇānāmīśvarasya nidarśanam |
sa kathaṃ duṣyate sadbhirasatāmeva nigrahāt

अयुक्तकारिणो लोके गर्हणीयाविवेकिता ।
यदुद्वेजयते लोकन्तदयुक्तं प्रचक्षते

ayuktakāriṇo loke garhaṇīyāvivekitā |
yadudvejayate lokantadayuktaṃ pracakṣate

सर्वो ऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः ।
न हि द्वेष्टि पिता पुत्रं यो निगृह्याति शिक्षयेत्

sarvo 'pi nigraho loke na ca vidveṣapūrvakaḥ |
na hi dveṣṭi pitā putraṃ yo nigṛhyāti śikṣayet

माध्यस्थेनापि निग्राह्यान्यो निगृह्णाति मार्गतः ।
तस्याप्यवश्यं यत्किंचिन्नैर्घृण्यमनुवर्तते

mādhyasthenāpi nigrāhyānyo nigṛhṇāti mārgataḥ |
tasyāpyavaśyaṃ yatkiṃcinnairghṛṇyamanuvartate

अन्यथा न हिनस्त्येव सदोषानप्यसौ परान् ।
हिनस्ति चायमप्यज्ञान्परं माध्यस्थ्यमाचरन्

anyathā na hinastyeva sadoṣānapyasau parān |
hinasti cāyamapyajñānparaṃ mādhyasthyamācaran

तस्माद्दुःखात्मिकां हिंसां कुर्वाणो यः सनिर्घृणः ।
इति निर्बंधयंत्येके नियमो नेति चापरे

tasmādduḥkhātmikāṃ hiṃsāṃ kurvāṇo yaḥ sanirghṛṇaḥ |
iti nirbaṃdhayaṃtyeke niyamo neti cāpare

निदानज्ञस्य भिषजो रुग्णो हिंसां प्रयुंजतः ।
न किंचिदपि नैर्घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका

nidānajñasya bhiṣajo rugṇo hiṃsāṃ prayuṃjataḥ |
na kiṃcidapi nairghṛṇyaṃ ghṛṇaivātra prayojikā

घृणापि न गुणायैव हिंस्रेषु प्रतियोगिषु ।
तादृशेषु घृणी भ्रान्त्या घृणान्तरितनिर्घृणः

ghṛṇāpi na guṇāyaiva hiṃsreṣu pratiyogiṣu |
tādṛśeṣu ghṛṇī bhrāntyā ghṛṇāntaritanirghṛṇaḥ

उपेक्षापीह दोषाह रक्ष्येषु प्रतियोगिषु ।
शक्तौ सत्यामुपेक्षातो रक्ष्यस्सद्यो विपद्यते

upekṣāpīha doṣāha rakṣyeṣu pratiyogiṣu |
śaktau satyāmupekṣāto rakṣyassadyo vipadyate

सर्पस्या"स्यगतम्पश्यन्यस्तु रक्ष्यमुपेक्षते ।
दोषाभासान्समुत्प्रेक्ष्य फलतः सो ऽपि निर्घृणः

sarpasyā"syagatampaśyanyastu rakṣyamupekṣate |
doṣābhāsānsamutprekṣya phalataḥ so 'pi nirghṛṇaḥ

तस्माद्घृणा गुणायैव सर्वथेति न संमतम् ।
संमतं प्राप्तकामित्वं सर्वं त्वन्यदसम्मतम्

tasmādghṛṇā guṇāyaiva sarvatheti na saṃmatam |
saṃmataṃ prāptakāmitvaṃ sarvaṃ tvanyadasammatam

मूर्त्यात्मस्वपि रागाद्या दोषाः सन्त्येव वस्तुतः ।
तथापि तेषामेवैते न शिवस्य तु सर्वथा ।
अग्नावपि समाविष्टं ताम्रं खलु सकालिकम्

mūrtyātmasvapi rāgādyā doṣāḥ santyeva vastutaḥ |
tathāpi teṣāmevaite na śivasya tu sarvathā |
agnāvapi samāviṣṭaṃ tāmraṃ khalu sakālikam

इति नाग्निरसौ दुष्येत्ताम्रसंसर्गकारणात् ।
नाग्नेरशुचिसंसर्गादशुचित्वमपेक्षते

iti nāgnirasau duṣyettāmrasaṃsargakāraṇāt |
nāgneraśucisaṃsargādaśucitvamapekṣate

अशुचेस्त्वग्निसंयोगाच्छुचित्वमपि जायते ।
एवं शोध्यात्मसंसर्गान्न ह्यशुद्धः शिवो भवेत्

aśucestvagnisaṃyogācchucitvamapi jāyate |
evaṃ śodhyātmasaṃsargānna hyaśuddhaḥ śivo bhavet

शिवसंसर्गतस्त्वेष शोध्यात्मैव हि शुध्यति ।
अयस्यग्नौ समाविष्टे दाहो ऽग्नेरेव नायसः

śivasaṃsargatastveṣa śodhyātmaiva hi śudhyati |
ayasyagnau samāviṣṭe dāho 'gnereva nāyasaḥ

मूर्तात्मन्येवमैश्वर्यमीश्वरस्यैव नात्मनाम् ।
न हि काष्ठं ज्वलत्यूर्ध्वमग्निरेव ज्वलत्यसौ

mūrtātmanyevamaiśvaryamīśvarasyaiva nātmanām |
na hi kāṣṭhaṃ jvalatyūrdhvamagnireva jvalatyasau

काष्ठस्यांगारता नाग्नेरेवमत्रापि योज्यताम् ।
अत एव जगत्यस्मिन्काष्ठपाषाणमृत्स्वपि

kāṣṭhasyāṃgāratā nāgnerevamatrāpi yojyatām |
ata eva jagatyasminkāṣṭhapāṣāṇamṛtsvapi

शिवावेशवशादेव शिवत्वमुपचर्यते ।
मैत्र्यादयो गुणा गौणास्तस्मात्ते भिन्नवृत्तयः

śivāveśavaśādeva śivatvamupacaryate |
maitryādayo guṇā gauṇāstasmātte bhinnavṛttayaḥ

तैर्गुणैरुपरक्तानां दोषाय च गुणाय च ।
यत्तु गौणमगौणं च तत्सर्वमनुगृह्णतः ।
न गुणाय न दोषाय शिवस्य गुणवृत्तयः

tairguṇairuparaktānāṃ doṣāya ca guṇāya ca |
yattu gauṇamagauṇaṃ ca tatsarvamanugṛhṇataḥ |
na guṇāya na doṣāya śivasya guṇavṛttayaḥ

न चानुग्रहशब्दार्थं गौणमाहुर्विपश्चितः ।
संसारमोचनं किं तु शैवमाज्ञामयं हितम्

na cānugrahaśabdārthaṃ gauṇamāhurvipaścitaḥ |
saṃsāramocanaṃ kiṃ tu śaivamājñāmayaṃ hitam

हितं तदाज्ञाकरणं यद्धितं तदनुग्रहः ।
सर्वं हिते नियुञ्जावः सर्वानुग्रहकारकः

hitaṃ tadājñākaraṇaṃ yaddhitaṃ tadanugrahaḥ |
sarvaṃ hite niyuñjāvaḥ sarvānugrahakārakaḥ

यस्तूपकारशब्दार्थस्तमप्याहुरनुग्रहम् ।
तस्यापि हितरूपत्वाच्छिवः सर्वोपकारकः

yastūpakāraśabdārthastamapyāhuranugraham |
tasyāpi hitarūpatvācchivaḥ sarvopakārakaḥ

हिते सदा नियुक्तं तु सर्वं चिदचिदात्मकम् ।
स्वभावप्रतिबन्धं तत्समं न लभते हितम्

hite sadā niyuktaṃ tu sarvaṃ cidacidātmakam |
svabhāvapratibandhaṃ tatsamaṃ na labhate hitam

यथा विकासयत्येव रविः पद्मानि भानुभिः ।
समं न विकसन्त्येव स्वस्वभावानुरोधतः

yathā vikāsayatyeva raviḥ padmāni bhānubhiḥ |
samaṃ na vikasantyeva svasvabhāvānurodhataḥ

स्वभावो ऽपि हि भावानां भाविनो ऽर्थस्य कारणम् ।
न हि स्वभावो नश्यन्तमर्थं कर्तृषु साधयेत्

svabhāvo 'pi hi bhāvānāṃ bhāvino 'rthasya kāraṇam |
na hi svabhāvo naśyantamarthaṃ kartṛṣu sādhayet

सुवर्णमेव नांगारं द्रावयत्यग्निसंगमः ।
एवं पक्वमलानेव मोचयेन्न शिवपरान्

suvarṇameva nāṃgāraṃ drāvayatyagnisaṃgamaḥ |
evaṃ pakvamalāneva mocayenna śivaparān

यद्यथा भवितुं योग्यं तत्तथा न भवेत्स्वयम् ।
विना भावनया कर्ता स्वतन्त्रस्सन्ततो भवेत्

yadyathā bhavituṃ yogyaṃ tattathā na bhavetsvayam |
vinā bhāvanayā kartā svatantrassantato bhavet

स्वभावविमलो यद्वत्सर्वानुग्राहकश्शिवः ।
स्वभावमलिनास्तद्वदात्मनो जीवसंज्ञिताः

svabhāvavimalo yadvatsarvānugrāhakaśśivaḥ |
svabhāvamalināstadvadātmano jīvasaṃjñitāḥ

अन्यथा संसरन्त्येते नियमान्न शिवः कथम् ।
कर्ममायानुबन्धोस्य संसारः कथ्यते बुधैः

anyathā saṃsarantyete niyamānna śivaḥ katham |
karmamāyānubandhosya saṃsāraḥ kathyate budhaiḥ

अनुबन्धो ऽयमस्यैव न शिवस्येति हेतुमान् ।
स हेतुरात्मनामेव निजो नागन्तुको मलः

anubandho 'yamasyaiva na śivasyeti hetumān |
sa heturātmanāmeva nijo nāgantuko malaḥ

आगन्तुकत्वे कस्यापि भाव्यं केनापि हेतुना ।
यो ऽयं हेतुरसावेकस्त्वविचित्रस्वभावतः

āgantukatve kasyāpi bhāvyaṃ kenāpi hetunā |
yo 'yaṃ heturasāvekastvavicitrasvabhāvataḥ

आत्मतायाः समत्वे ऽपि बद्धा मुक्ताः परे यतः ।
बद्धेष्वेव पुनः केचिल्लयभोगाधिकारतः

ātmatāyāḥ samatve 'pi baddhā muktāḥ pare yataḥ |
baddheṣveva punaḥ kecillayabhogādhikārataḥ

ज्ञानैश्वर्यादिवैषम्यं भजन्ते सोत्तराधराः ।
केचिन्मूर्त्यात्मतां यान्ति केचिदासन्नगोचराः

jñānaiśvaryādivaiṣamyaṃ bhajante sottarādharāḥ |
kecinmūrtyātmatāṃ yānti kecidāsannagocarāḥ

मूर्त्यात्मसु शिवाः केचिदध्वनां मूर्धसु स्थिताः ।
मध्ये महेश्वरा रुद्रास्त्वर्वाचीनपदे स्थिताः

mūrtyātmasu śivāḥ kecidadhvanāṃ mūrdhasu sthitāḥ |
madhye maheśvarā rudrāstvarvācīnapade sthitāḥ

आसन्ने ऽपि च मायायाः परस्मात्कारणात्त्रयम् ।
तत्राप्यात्मा स्थितो ऽधस्तादन्तरात्मा च मध्यतः

āsanne 'pi ca māyāyāḥ parasmātkāraṇāttrayam |
tatrāpyātmā sthito 'dhastādantarātmā ca madhyataḥ

परस्तात्परमात्मेति ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
वर्तन्ते वसवः केचित्परमात्मपदाश्रयाः

parastātparamātmeti brahmaviṣṇumaheśvarāḥ |
vartante vasavaḥ kecitparamātmapadāśrayāḥ

अन्तरात्मपदे केचित्केचिदात्मपदे तथा ।
शान्त्यतीतपदे शैवाः शान्ते माहेश्वरे ततः

antarātmapade kecitkecidātmapade tathā |
śāntyatītapade śaivāḥ śānte māheśvare tataḥ

विद्यायान्तु यथा रौद्राः प्रतिष्ठायां तु वैष्णवाः ।
निवृत्तौ च तथात्मानो ब्रह्मा ब्रह्मांगयोनयः

vidyāyāntu yathā raudrāḥ pratiṣṭhāyāṃ tu vaiṣṇavāḥ |
nivṛttau ca tathātmāno brahmā brahmāṃgayonayaḥ

देवयोन्यष्टकं मुख्यं मानुष्यमथ मध्यमम् ।
पक्ष्यादयो ऽधमाः पञ्चयोनयस्ताश्चतुर्दश

devayonyaṣṭakaṃ mukhyaṃ mānuṣyamatha madhyamam |
pakṣyādayo 'dhamāḥ pañcayonayastāścaturdaśa

उत्तराधरभावो ऽपि ज्ञेयस्संसारिणो मलः ।
यथामभावो मुक्तस्य पूर्वं पश्चात्तु पक्वता

uttarādharabhāvo 'pi jñeyassaṃsāriṇo malaḥ |
yathāmabhāvo muktasya pūrvaṃ paścāttu pakvatā

मलो ऽप्यामश्च पक्वश्च भवेत्संसारकारणम् ।
आमे त्वधरता पुंसां पक्वे तूत्तरता क्रमात्

malo 'pyāmaśca pakvaśca bhavetsaṃsārakāraṇam |
āme tvadharatā puṃsāṃ pakve tūttaratā kramāt

पश्वात्मानस्त्रिधाभिन्ना एकद्वित्रिमलाः क्रमात् ।
अत्रोत्तरा एकमला द्विमला मध्यमा मताः ।
त्रिमलास्त्वधमा ज्ञेया यथोत्तरमधिष्ठिताः

paśvātmānastridhābhinnā ekadvitrimalāḥ kramāt |
atrottarā ekamalā dvimalā madhyamā matāḥ |
trimalāstvadhamā jñeyā yathottaramadhiṣṭhitāḥ

त्रिमलानधितिष्ठंति द्विमलैकमलाः क्रमात् ।
इत्थमौपाधिको भेदो विश्वस्य परिकल्पितः

trimalānadhitiṣṭhaṃti dvimalaikamalāḥ kramāt |
itthamaupādhiko bhedo viśvasya parikalpitaḥ

एकद्वित्रिमलान्सर्वाञ्छिव एको ऽधितिष्ठति ।
अशिवात्मकमप्येतच्छिवेनाधिष्ठितं यथा

ekadvitrimalānsarvāñchiva eko 'dhitiṣṭhati |
aśivātmakamapyetacchivenādhiṣṭhitaṃ yathā

अरुद्रात्मकमित्येवं रुद्रैर्जगदधिष्ठितम् ।
अण्डान्ता हि महाभूमिश्शतरुद्राद्यधिष्ठिता

arudrātmakamityevaṃ rudrairjagadadhiṣṭhitam |
aṇḍāntā hi mahābhūmiśśatarudrādyadhiṣṭhitā

मायान्तमन्तरिक्षं तु ह्यमरेशादिभिः क्रमात् ।
अंगुष्ठमात्रपर्यन्तैस्समंतात्संततं ततम्

māyāntamantarikṣaṃ tu hyamareśādibhiḥ kramāt |
aṃguṣṭhamātraparyantaissamaṃtātsaṃtataṃ tatam

महामायावसाना द्यौर्वाय्वाद्यैर्भुवनाधिपैः ।
अनाश्रितान्तैरध्वान्तर्वर्तिभिस्समधिष्ठिताः

mahāmāyāvasānā dyaurvāyvādyairbhuvanādhipaiḥ |
anāśritāntairadhvāntarvartibhissamadhiṣṭhitāḥ

ते हि साक्षाद्दिविषदस्त्वन्तरिक्षसदस्तथा ।
पृथिवीपद इत्येवं देवा देवव्रतैः स्तुता

te hi sākṣāddiviṣadastvantarikṣasadastathā |
pṛthivīpada ityevaṃ devā devavrataiḥ stutā

एवन्त्रिभिर्मलैरामैः पक्वैरेव पृथक्पृथक् ।
निदानभूतैस्संसाररोगः पुंसां प्रवर्तते

evantribhirmalairāmaiḥ pakvaireva pṛthakpṛthak |
nidānabhūtaissaṃsārarogaḥ puṃsāṃ pravartate

अस्य रोगस्य भैषज्यं ज्ञानमेव न चापरम् ।
भिषगाज्ञापकः शम्भुश्शिवः परमकारणम्

asya rogasya bhaiṣajyaṃ jñānameva na cāparam |
bhiṣagājñāpakaḥ śambhuśśivaḥ paramakāraṇam

अदुःखेना ऽपि शक्तो ऽसौ पशून्मोचयितुं शिवः ।
कथं दुःखं करोतीति नात्र कार्या विचारणा

aduḥkhenā 'pi śakto 'sau paśūnmocayituṃ śivaḥ |
kathaṃ duḥkhaṃ karotīti nātra kāryā vicāraṇā

दुःखमेव हि सर्वो ऽपि संसार इति निश्चितम् ।
कथं दुःखमदुःखं स्यात्स्वभावो ह्यविपर्ययः

duḥkhameva hi sarvo 'pi saṃsāra iti niścitam |
kathaṃ duḥkhamaduḥkhaṃ syātsvabhāvo hyaviparyayaḥ

न हि रोगी ह्यरोगी स्याद्भिषग्भैषज्यकारणात् ।
रोगार्तं तु भिषग्रोगाद्भैषजैस्सुखमुद्धरेत्

na hi rogī hyarogī syādbhiṣagbhaiṣajyakāraṇāt |
rogārtaṃ tu bhiṣagrogādbhaiṣajaissukhamuddharet

एवं स्वभावमलिनान्स्वभावाद्दुःखिनः पशून् ।
स्वाज्ञौषधविधानेन दुःखान्मोचयते शिवः

evaṃ svabhāvamalinānsvabhāvādduḥkhinaḥ paśūn |
svājñauṣadhavidhānena duḥkhānmocayate śivaḥ

न भिषक्कारणं रोगे शिवः संसारकारणम् ।
इत्येतदपि वैषम्यं न दोषायास्य कल्पते

na bhiṣakkāraṇaṃ roge śivaḥ saṃsārakāraṇam |
ityetadapi vaiṣamyaṃ na doṣāyāsya kalpate

दुःखे स्वभावसंसिद्धे कथन्तत्कारणं शिवः ।
स्वाभाविको मलः पुंसां स हि संसारयत्यमून्

duḥkhe svabhāvasaṃsiddhe kathantatkāraṇaṃ śivaḥ |
svābhāviko malaḥ puṃsāṃ sa hi saṃsārayatyamūn

संसारकारणं यत्तु मलं मायाद्यचेतनम् ।
तत्स्वयं न प्रवर्तेत शिवसान्निध्यमन्तरा

saṃsārakāraṇaṃ yattu malaṃ māyādyacetanam |
tatsvayaṃ na pravarteta śivasānnidhyamantarā

यथा मणिरयस्कांतस्सान्निध्यादुपकारकः ।
अयसश्चलतस्तद्वच्छिवो ऽप्यस्येति सूरयः

yathā maṇirayaskāṃtassānnidhyādupakārakaḥ |
ayasaścalatastadvacchivo 'pyasyeti sūrayaḥ

न निवर्तयितुं शक्यं सान्निध्यं सदकारणम् ।
अधिष्ठाता ततो नित्यमज्ञातो जगतश्शिवः

na nivartayituṃ śakyaṃ sānnidhyaṃ sadakāraṇam |
adhiṣṭhātā tato nityamajñāto jagataśśivaḥ

न शिवेन विना किंचित्प्रवृत्तमिह विद्यते ।
तत्प्रेरितमिदं सर्वं तथापि न स मुह्यति

na śivena vinā kiṃcitpravṛttamiha vidyate |
tatpreritamidaṃ sarvaṃ tathāpi na sa muhyati

शक्तिराज्ञात्मिका तस्य नियन्त्री विश्वतोमुखी ।
तया ततमिदं शश्वत्तथापि स न दुष्यति

śaktirājñātmikā tasya niyantrī viśvatomukhī |
tayā tatamidaṃ śaśvattathāpi sa na duṣyati

अनिदं प्रथमं सर्वमीशितव्यं स ईश्वरः ।
ईशनाच्च तदीयाज्ञा तथापि स न दुष्यति

anidaṃ prathamaṃ sarvamīśitavyaṃ sa īśvaraḥ |
īśanācca tadīyājñā tathāpi sa na duṣyati

यो ऽन्यथा मन्यते मोहात्स विनष्यति दुर्मतिः ।
तच्छक्तिवैभवादेव तथापि स न दुष्यति

yo 'nyathā manyate mohātsa vinaṣyati durmatiḥ |
tacchaktivaibhavādeva tathāpi sa na duṣyati

एतस्मिन्नंतरे व्योम्नः श्रुताः वागरीरिणी ।
सत्यमोममृतं सौम्यमित्याविरभवत्स्फुटम्

etasminnaṃtare vyomnaḥ śrutāḥ vāgarīriṇī |
satyamomamṛtaṃ saumyamityāvirabhavatsphuṭam

ततो हृष्टतराः सर्वे विनष्टाशेषसंशयाः ।
मुनयो विस्मयाविष्टाः प्रेणेमुः पवनं प्रभुम्

tato hṛṣṭatarāḥ sarve vinaṣṭāśeṣasaṃśayāḥ |
munayo vismayāviṣṭāḥ preṇemuḥ pavanaṃ prabhum

तथा विगतसन्देहान्कृत्वापि पवनो मुनीन् ।
नैते प्रतिष्ठितज्ञाना इति मत्वैवमब्रवीत्

tathā vigatasandehānkṛtvāpi pavano munīn |
naite pratiṣṭhitajñānā iti matvaivamabravīt

वायुरुवाच्व
परोक्षमपरोक्षं च द्विविधं ज्ञानमिष्यते ।
परोक्षमस्थिरं प्राहुरपरोक्षं तु सुस्थिरम्

vāyuruvācva
parokṣamaparokṣaṃ ca dvividhaṃ jñānamiṣyate |
parokṣamasthiraṃ prāhuraparokṣaṃ tu susthiram

हेतूपदेशगम्यं यत्तत्परोक्षं प्रचक्षते ।
अपरोक्षं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानाद्भविष्यति

hetūpadeśagamyaṃ yattatparokṣaṃ pracakṣate |
aparokṣaṃ punaḥ śreṣṭhādanuṣṭhānādbhaviṣyati

नापरोक्षादृते मोक्ष इति कृत्वा विनिश्चयम् ।
श्रेष्ठानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रयतध्वमतन्द्रिताः

nāparokṣādṛte mokṣa iti kṛtvā viniścayam |
śreṣṭhānuṣṭhānasiddhyarthaṃ prayatadhvamatandritāḥ