अध्याय 14: हर कल्प में ब्रह्मा की सहायता को रुद्र

प्रतिकल्पं प्रवक्ष्यामि रुद्राविर्भावकारणम् ।
यतो विच्छिन्नसंताना ब्रह्मसृष्टिः प्रवर्तते

pratikalpaṃ pravakṣyāmi rudrāvirbhāvakāraṇam |
yato vicchinnasaṃtānā brahmasṛṣṭiḥ pravartate

कल्पेकल्पे प्रजाः सृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्मांडसंभवः ।
अवृद्धिहेतोर्भूतानां मुमोह भृशदुःखितः

kalpekalpe prajāḥ sṛṣṭvā brahmā brahmāṃḍasaṃbhavaḥ |
avṛddhihetorbhūtānāṃ mumoha bhṛśaduḥkhitaḥ

तस्य दुःखप्रशांत्यर्थं प्रजानां च विवृद्धये ।
तत्तत्कल्पेषु कालात्मा रुद्रो रुद्रगणाधिपः

tasya duḥkhapraśāṃtyarthaṃ prajānāṃ ca vivṛddhaye |
tattatkalpeṣu kālātmā rudro rudragaṇādhipaḥ

निर्दिष्टः पममेशेन महेशो नीललोहितः ।
पुत्रो भूत्वानुगृह्णाति ब्रह्माणं ब्रह्मणोनुजः

nirdiṣṭaḥ pamameśena maheśo nīlalohitaḥ |
putro bhūtvānugṛhṇāti brahmāṇaṃ brahmaṇonujaḥ

स एव भगवानीशस्तेजोराशिरनामयः ।
अनादिनिधनोधाता भूतसंकोचको विभुः

sa eva bhagavānīśastejorāśiranāmayaḥ |
anādinidhanodhātā bhūtasaṃkocako vibhuḥ

परमैश्वर्यसंयुक्तः परमेश्वरभावितः ।
तच्छक्त्याधिष्ठितश्शश्वत्तच्चिह्नैरपि चिह्नितः

paramaiśvaryasaṃyuktaḥ parameśvarabhāvitaḥ |
tacchaktyādhiṣṭhitaśśaśvattaccihnairapi cihnitaḥ

तन्नामनामा तद्रूपस्तत्कार्यकरणक्षमः ।
तत्तुल्यव्यवहारश्च तदाज्ञापरिपालकः

tannāmanāmā tadrūpastatkāryakaraṇakṣamaḥ |
tattulyavyavahāraśca tadājñāparipālakaḥ

सहस्रादित्यसंकाशश्चन्द्रावयवभूषणः ।
भुजंगहारकेयूरवलयो मुंजमेखलः

sahasrādityasaṃkāśaścandrāvayavabhūṣaṇaḥ |
bhujaṃgahārakeyūravalayo muṃjamekhalaḥ

जलंधरविरिंचेन्द्रकपालशकलोज्ज्वलः ।
गङ्गातुंगतरंगार्धपिंगलाननमूर्धजः

jalaṃdharaviriṃcendrakapālaśakalojjvalaḥ |
gaṅgātuṃgataraṃgārdhapiṃgalānanamūrdhajaḥ

भग्नदंष्ट्रांकुराक्रान्तप्रान्तकान्तधराधरः ।
सव्यश्रवणपार्श्वांतमंडलीकृतकुण्डलः

bhagnadaṃṣṭrāṃkurākrāntaprāntakāntadharādharaḥ |
savyaśravaṇapārśvāṃtamaṃḍalīkṛtakuṇḍalaḥ

महावृषभनिर्याणो महाजलदनिःस्वनः ।
महानलसमप्रख्यो महाबलपराक्रमः

mahāvṛṣabhaniryāṇo mahājaladaniḥsvanaḥ |
mahānalasamaprakhyo mahābalaparākramaḥ

एवं घोरमहारूपो ब्रह्मपुत्रीं महेश्वरः ।
विज्ञानं ब्रह्मणे दत्त्वा सर्गे सहकरोति च

evaṃ ghoramahārūpo brahmaputrīṃ maheśvaraḥ |
vijñānaṃ brahmaṇe dattvā sarge sahakaroti ca

तस्माद्रुद्रप्रसादेन प्रतिकल्पं प्रजापतेः ।
प्रवाहरूपतो नित्या प्रजासृष्टिः प्रवर्तते

tasmādrudraprasādena pratikalpaṃ prajāpateḥ |
pravāharūpato nityā prajāsṛṣṭiḥ pravartate

कदाचित्प्रार्थितः स्रष्टुं ब्रह्मणा नीललोहितः ।
स्वात्मना सदृशान् सर्वान् ससर्ज मनसा विभुः

kadācitprārthitaḥ sraṣṭuṃ brahmaṇā nīlalohitaḥ |
svātmanā sadṛśān sarvān sasarja manasā vibhuḥ

कपर्दिनो निरातंकान्नीलग्रीवांस्त्रिलोचनान् ।
जरामरणनिर्मुक्तान् दीप्तशूलवरायुधान्

kapardino nirātaṃkānnīlagrīvāṃstrilocanān |
jarāmaraṇanirmuktān dīptaśūlavarāyudhān

तैस्तु संच्छादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत् ।
तान्दृष्टा विविधान्रुद्रान् रुद्रमाह पितामहः

taistu saṃcchāditaṃ sarvaṃ caturdaśavidhaṃ jagat |
tāndṛṣṭā vividhānrudrān rudramāha pitāmahaḥ

नमस्ते देवदेवेश मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः ।
अन्याः सृज त्वं भद्रं ते प्रजा मृत्युसमन्विताः

namaste devadeveśa māsrākṣīrīdṛśīḥ prajāḥ |
anyāḥ sṛja tvaṃ bhadraṃ te prajā mṛtyusamanvitāḥ

इत्युक्तः प्रहसन्प्राह ब्रह्माणं परमेश्वरः ।
नास्ति मे तादृशस्सर्गस्सृज त्वमशुभाः प्रजाः

ityuktaḥ prahasanprāha brahmāṇaṃ parameśvaraḥ |
nāsti me tādṛśassargassṛja tvamaśubhāḥ prajāḥ

ये त्विमे मनसा सृष्टा महात्मानो महाबलाः ।
चरिष्यंति मया सार्धं सर्व एव हि याज्ञिकाः

ye tvime manasā sṛṣṭā mahātmāno mahābalāḥ |
cariṣyaṃti mayā sārdhaṃ sarva eva hi yājñikāḥ

इत्युक्त्वा विश्वकर्माणं विश्वभूतेश्वरो हरः ।
सह रुद्रैः प्रजासर्गान्निवृत्तात्मा व्यतिष्ठत

ityuktvā viśvakarmāṇaṃ viśvabhūteśvaro haraḥ |
saha rudraiḥ prajāsargānnivṛttātmā vyatiṣṭhata

ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते प्रजाः शुभाः ।
ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्

tataḥ prabhṛti devo 'sau na prasūte prajāḥ śubhāḥ |
ūrdhvaretāḥ sthitaḥ sthāṇuryāvadābhūtasaṃplavam