अध्याय 39: सगर के पुत्रों से श्रीराम और आगे तक

सगरस्यात्मजा वीराः कथं जाता महाबलाः ।
विक्रांताः षष्टिसाहस्रा विधना केन वा वद

sagarasyātmajā vīrāḥ kathaṃ jātā mahābalāḥ |
vikrāṃtāḥ ṣaṣṭisāhasrā vidhanā kena vā vada

द्वे पत्न्यो सगरस्यास्तां तपसा दग्धकिल्विषे ।
और्वस्तयोर्वरं प्रादात्तोषितो मुनिसत्तमः

dve patnyo sagarasyāstāṃ tapasā dagdhakilviṣe |
aurvastayorvaraṃ prādāttoṣito munisattamaḥ

षष्टिपुत्रसहस्राणि एका वव्रे तरस्विनाम् ।
एकं वंशकरं त्वेका यथेष्टं वरशालिनी

ṣaṣṭiputrasahasrāṇi ekā vavre tarasvinām |
ekaṃ vaṃśakaraṃ tvekā yatheṣṭaṃ varaśālinī

तत्रैवागत्य तां लब्ध्वा पुत्राञ्शूरान्बहूंस्तदा ।
सा चैव सुषुवे तुम्बं बीजपूर्वं पृथक्कृतम्

tatraivāgatya tāṃ labdhvā putrāñśūrānbahūṃstadā |
sā caiva suṣuve tumbaṃ bījapūrvaṃ pṛthakkṛtam

ते सर्वे हि स्वधात्रीभिर्ववृधुश्च यथाक्रमम् ।
घृतपूर्णेषु कुम्भेषु कुमाराः प्रीतिवर्द्धनाः

te sarve hi svadhātrībhirvavṛdhuśca yathākramam |
ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu kumārāḥ prītivarddhanāḥ

कपिलाग्निप्रदग्धानां तेषां तत्र महात्मनाम् ।
एकः पंचजनो नाम पुत्रो राजा बभूव ह

kapilāgnipradagdhānāṃ teṣāṃ tatra mahātmanām |
ekaḥ paṃcajano nāma putro rājā babhūva ha

ततः पंचजनस्यासीदंशुमान्नाम वीर्यवान् ।
दिलीपस्तनयस्तस्य पुत्रो यस्य भगीरथः

tataḥ paṃcajanasyāsīdaṃśumānnāma vīryavān |
dilīpastanayastasya putro yasya bhagīrathaḥ

यस्तु गंगा सरिच्छ्रेष्ठामवातारयतः प्रभु ।
समुद्रमानयच्चेमां दुहितृत्वमकल्पयत्

yastu gaṃgā saricchreṣṭhāmavātārayataḥ prabhu |
samudramānayaccemāṃ duhitṛtvamakalpayat

भगीरथसुतो राजा श्रुतसेनः इति श्रुतः ।
नाभागस्तु सुतस्तस्य पुत्रः परमधार्मिकः

bhagīrathasuto rājā śrutasenaḥ iti śrutaḥ |
nābhāgastu sutastasya putraḥ paramadhārmikaḥ

अंबरीषस्तु नाभागिस्सिंधुद्वीपस्ततोऽभवत् ।
अयुताजित्तु दायादस्सिंधुद्वीपस्य वीर्यवान्

aṃbarīṣastu nābhāgissiṃdhudvīpastato'bhavat |
ayutājittu dāyādassiṃdhudvīpasya vīryavān

आयुताजित्सुतस्त्वासीदृतुपर्णो महायशाः ।
दिव्याक्षहृदयज्ञोऽसौ राजा नलसखोऽभवत्

āyutājitsutastvāsīdṛtuparṇo mahāyaśāḥ |
divyākṣahṛdayajño'sau rājā nalasakho'bhavat

ऋतुपर्णसुतस्त्वासीदनुपर्णो महाद्युतिः ।
तस्य कल्माषपादो वै नाम्ना मित्रसहस्तथा

ṛtuparṇasutastvāsīdanuparṇo mahādyutiḥ |
tasya kalmāṣapādo vai nāmnā mitrasahastathā

कल्माषपादस्य सुतस्सर्वकर्मेति विश्रुतः ।
अनरण्यस्तु पुत्रोऽभूद्विश्रुतस्सर्वशर्मणः

kalmāṣapādasya sutassarvakarmeti viśrutaḥ |
anaraṇyastu putro'bhūdviśrutassarvaśarmaṇaḥ

अनरण्यसुतो राजा विद्वान्मुंडिद्रुहोऽभवत् ।
निषधस्तस्य तनयो रतिः खट्वाङ्ग इत्यपि

anaraṇyasuto rājā vidvānmuṃḍidruho'bhavat |
niṣadhastasya tanayo ratiḥ khaṭvāṅga ityapi

येन स्वर्गादिहागत्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम् ।
त्रयोऽपि संचिता लोका बुद्ध्या सत्येन चानघ

yena svargādihāgatya muhūrtaṃ prāpya jīvitam |
trayo'pi saṃcitā lokā buddhyā satyena cānagha

दीर्घबाहुस्सुतस्तस्य रघुस्तस्याभवत्सुतः ।
अजस्तस्य तु पुत्रोऽभूत्तस्माद्दशरथोऽभवत्

dīrghabāhussutastasya raghustasyābhavatsutaḥ |
ajastasya tu putro'bhūttasmāddaśaratho'bhavat

रामो दशरथाज्जज्ञे धर्मात्मा यो महायशाः ।
स विष्ण्वंशो महाशैवः पौलस्त्यो येन घातितः

rāmo daśarathājjajñe dharmātmā yo mahāyaśāḥ |
sa viṣṇvaṃśo mahāśaivaḥ paulastyo yena ghātitaḥ

तच्चरितं च बहुधा पुराणेषु प्रवर्णितम् ।
रामायणे प्रसिद्धं हि नातः प्रोक्तं तु विस्तरात्

taccaritaṃ ca bahudhā purāṇeṣu pravarṇitam |
rāmāyaṇe prasiddhaṃ hi nātaḥ proktaṃ tu vistarāt

रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्यपि विश्रुतः ।
अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य चात्मजः

rāmasya tanayo jajñe kuśa ityapi viśrutaḥ |
atithistu kuśājjajñe niṣadhastasya cātmajaḥ

निषधस्य नलः पुत्रो नभाः पुत्रो नलस्य तु ।
नभसः पुंडरीकश्च क्षेमधन्वा ततस्मृतः

niṣadhasya nalaḥ putro nabhāḥ putro nalasya tu |
nabhasaḥ puṃḍarīkaśca kṣemadhanvā tatasmṛtaḥ

क्षेमधन्वसुतस्त्वासीद्देवानीकः प्रतापवान् ।
आसीदहीनगुर्नाम देवानीकात्मजः प्रभुः

kṣemadhanvasutastvāsīddevānīkaḥ pratāpavān |
āsīdahīnagurnāma devānīkātmajaḥ prabhuḥ

अहीनगोस्तु दायादस्सहस्वान्नाम वीर्यवान् ।
वीरसेनात्मजस्तस्य यश्चैक्ष्वाकुकुलोद्भवः

ahīnagostu dāyādassahasvānnāma vīryavān |
vīrasenātmajastasya yaścaikṣvākukulodbhavaḥ

वीरसेनस्य दायादः पारियात्रो बभूव ह ।
ततो बलाख्यस्तनयस्स्थलस्तस्मादभूत्सुतः

vīrasenasya dāyādaḥ pāriyātro babhūva ha |
tato balākhyastanayassthalastasmādabhūtsutaḥ

अर्कांशसंभवस्तस्मात्पुत्रो यक्षः प्रतापवान् ।
तत्सुतस्त्वगुणस्त्वासीत्तस्माद्विधृतिरात्मजः

arkāṃśasaṃbhavastasmātputro yakṣaḥ pratāpavān |
tatsutastvaguṇastvāsīttasmādvidhṛtirātmajaḥ

हिरण्यनाभस्तत्पुत्रो योगाचार्य्यो बभूव ह ।
स शिष्यो जैमिनिमुनेर्ह्यात्मविद्याविशारदः

hiraṇyanābhastatputro yogācāryyo babhūva ha |
sa śiṣyo jaiminimunerhyātmavidyāviśāradaḥ

कौशिल्यो याज्ञवल्क्योथ योगमध्यात्म्यसंज्ञकम् ।
यतोऽध्यगान्नृपवराद्धृदयग्रंथिभेदनम्

kauśilyo yājñavalkyotha yogamadhyātmyasaṃjñakam |
yato'dhyagānnṛpavarāddhṛdayagraṃthibhedanam

तत्सुतो पुष्पनामा हि ध्रुवसंज्ञस्तदात्मजः ।
अग्निवर्णस्सुतस्तस्य शीघ्रनामा सुतस्ततः

tatsuto puṣpanāmā hi dhruvasaṃjñastadātmajaḥ |
agnivarṇassutastasya śīghranāmā sutastataḥ

मरुन्नामा सुतस्तस्य योगसिद्धो बभूव ह ।
असावास्तेऽद्यापि प्रभुः कलापग्रामसंज्ञके

marunnāmā sutastasya yogasiddho babhūva ha |
asāvāste'dyāpi prabhuḥ kalāpagrāmasaṃjñake

तद्वासिभिश्च मुनिभिः कलेरंते स एव हि ।
पुनर्भावयिता नष्टं सूर्यवंशं विशेषतः

tadvāsibhiśca munibhiḥ kaleraṃte sa eva hi |
punarbhāvayitā naṣṭaṃ sūryavaṃśaṃ viśeṣataḥ

पृथुश्रुतश्च तत्पुत्रस्संधिस्तस्य सुतः स्मृतः ।
अमर्षणस्सुतस्तस्य मरुत्वांस्तत्सुतोऽभवत्

pṛthuśrutaśca tatputrassaṃdhistasya sutaḥ smṛtaḥ |
amarṣaṇassutastasya marutvāṃstatsuto'bhavat

विश्वसाह्वस्सुतस्तस्य तत्सुतोऽ भूत्प्रसेनजित् ।
तक्षकस्तस्य तनयस्तत्सुतो हि बृहद्बलः

viśvasāhvassutastasya tatsuto' bhūtprasenajit |
takṣakastasya tanayastatsuto hi bṛhadbalaḥ

एत इक्ष्वाकुवंशीया अतीताः संप्रकीर्तिताः ।
शृणु तानागतान्भूतांस्तद्वंश्यान्धर्मवित्तमान्

eta ikṣvākuvaṃśīyā atītāḥ saṃprakīrtitāḥ |
śṛṇu tānāgatānbhūtāṃstadvaṃśyāndharmavittamān

बृहद्बलस्य तनयो भविता हि बृहद्रणः ।
बृहद्रणसुतस्तस्योरुक्रियो हि भविष्यति

bṛhadbalasya tanayo bhavitā hi bṛhadraṇaḥ |
bṛhadraṇasutastasyorukriyo hi bhaviṣyati

वत्सवृद्धस्सुतस्तस्य प्रतिव्योमसुतस्ततः ।
भानुस्तत्तनयो भावी दिवाको वाहिनीपतिः

vatsavṛddhassutastasya prativyomasutastataḥ |
bhānustattanayo bhāvī divāko vāhinīpatiḥ

सहदेवस्सुतस्तस्य महावीरो भवि ष्यति ।
तत्सुतो बृहदश्वो हि भानुमांस्तत्सुतो बली

sahadevassutastasya mahāvīro bhavi ṣyati |
tatsuto bṛhadaśvo hi bhānumāṃstatsuto balī

सुतो भानुमतो भावी प्रतीकाश्वश्च वीर्यवान् ।
सुप्रतीकस्सुतस्तस्य भविष्यति नृपोत्तमः

suto bhānumato bhāvī pratīkāśvaśca vīryavān |
supratīkassutastasya bhaviṣyati nṛpottamaḥ

मरुदेवस्सुतस्तस्य सुनक्षत्रो भविष्यति ।
तत्सुतः पुष्करस्तस्यांतरिक्षस्तत्सुतो द्विजाः

marudevassutastasya sunakṣatro bhaviṣyati |
tatsutaḥ puṣkarastasyāṃtarikṣastatsuto dvijāḥ

सुतपास्तत्सुतो वीरो मित्रचित्तस्य चात्मजः ।
बृहद्भाजस्सुतस्तस्य बर्हिनामा तदात्मजः

sutapāstatsuto vīro mitracittasya cātmajaḥ |
bṛhadbhājassutastasya barhināmā tadātmajaḥ

कृतंजयस्सुतस्तस्य तत्सुतो हि रणंजयः ।
संजयस्तु मयस्तस्य तस्य शाक्यो हि चात्मजः

kṛtaṃjayassutastasya tatsuto hi raṇaṃjayaḥ |
saṃjayastu mayastasya tasya śākyo hi cātmajaḥ

शुद्धोदस्तनयस्तस्य लांगलस्तु तदात्मजः ।
तस्य प्रसेनजित्पुत्रस्तत्सुतः शूद्रकाह्वयः

śuddhodastanayastasya lāṃgalastu tadātmajaḥ |
tasya prasenajitputrastatsutaḥ śūdrakāhvayaḥ

रुणको भविता तस्य सुरथस्तत्सुतः स्मृतः ।
सुमित्रस्तत्सुतो भावी वंशनिष्ठांत एव हि

ruṇako bhavitā tasya surathastatsutaḥ smṛtaḥ |
sumitrastatsuto bhāvī vaṃśaniṣṭhāṃta eva hi

सुमित्रांतोन्वयोऽयं वै इक्ष्वाकूणां भविष्यति ।
राज्ञां वैचित्रवीर्य्याणां धर्म्मिष्ठानां सुकर्म्मणाम्

sumitrāṃtonvayo'yaṃ vai ikṣvākūṇāṃ bhaviṣyati |
rājñāṃ vaicitravīryyāṇāṃ dharmmiṣṭhānāṃ sukarmmaṇām

सुमित्रं प्राप्य राजानं तद्वंशश्शुभः कलौ ।
संस्थां प्राप्स्यति तद्ब्राह्मे वर्द्धिष्यति पुनः कृते

sumitraṃ prāpya rājānaṃ tadvaṃśaśśubhaḥ kalau |
saṃsthāṃ prāpsyati tadbrāhme varddhiṣyati punaḥ kṛte

एतद्वैवस्वते वंशे राजानो भूरिदक्षिणाः ।
इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः

etadvaivasvate vaṃśe rājāno bhūridakṣiṇāḥ |
ikṣvākuvaṃśaprabhavāḥ prādhānyena prakīrtitāḥ

पुण्येयं परमा सृष्टिरादित्यस्य विवस्वतः ।
श्राद्धदेवस्य देवस्य प्रजानां पुष्टिदस्य च

puṇyeyaṃ paramā sṛṣṭirādityasya vivasvataḥ |
śrāddhadevasya devasya prajānāṃ puṣṭidasya ca

पठञ्छृण्वन्निमां सृष्टिमादित्यस्य च मानवः ।
प्रजावानेति सायुज्यमिह भुक्त्वा सुखं परम्

paṭhañchṛṇvannimāṃ sṛṣṭimādityasya ca mānavaḥ |
prajāvāneti sāyujyamiha bhuktvā sukhaṃ param