अध्याय 20: तप, मनुष्य-जन्म और शिव नाम

सनत्कुमार सर्वज्ञ तत्प्राप्तिं वद सत्तम ।
यद्गत्वा न निवर्तंते शिवभक्तियुता नराः

sanatkumāra sarvajña tatprāptiṃ vada sattama |
yadgatvā na nivartaṃte śivabhaktiyutā narāḥ

पराशरसुत व्यास शृणु प्रीत्या शुभां गतिम् ।
व्रतं हि शुद्धभक्तानां तथा शुद्धं तपस्विनाम्

parāśarasuta vyāsa śṛṇu prītyā śubhāṃ gatim |
vrataṃ hi śuddhabhaktānāṃ tathā śuddhaṃ tapasvinām

ये शिवं शुद्धकर्माणस्सुशुद्धतपसान्विताः ।
समर्चयन्ति तं नित्यं वन्द्यास्ते सर्वथान्वहम्

ye śivaṃ śuddhakarmāṇassuśuddhatapasānvitāḥ |
samarcayanti taṃ nityaṃ vandyāste sarvathānvaham

नातप्ततपसो यांति शिवलोकमनामयम् ।
शिवानुग्रहसद्धेतुस्तप एव महामुने

nātaptatapaso yāṃti śivalokamanāmayam |
śivānugrahasaddhetustapa eva mahāmune

तपसा दिवि मोदन्ते प्रत्यक्षं देवतागणाः ।
ऋषयो मुनयश्चैव सत्यं जानीह मद्वचः

tapasā divi modante pratyakṣaṃ devatāgaṇāḥ |
ṛṣayo munayaścaiva satyaṃ jānīha madvacaḥ

सुदुर्द्धरं दुरासाध्यं सुधुरं दुरतिक्रमम् ।
तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम्

sudurddharaṃ durāsādhyaṃ sudhuraṃ duratikramam |
tatsarvaṃ tapasā sādhyaṃ tapo hi duratikramam

सुस्थितस्तपसि ब्रह्मा नित्यं विष्णुर्हरस्तथा ।
देवा देव्योऽखिलाः प्राप्तास्तपसा दुर्लभं फलम्

susthitastapasi brahmā nityaṃ viṣṇurharastathā |
devā devyo'khilāḥ prāptāstapasā durlabhaṃ phalam

येन येन हि भावेन स्थित्वा यत्क्रियते तपः ।
ततस्संप्राप्यतेऽसौ तैरिह लोके न संशयः

yena yena hi bhāvena sthitvā yatkriyate tapaḥ |
tatassaṃprāpyate'sau tairiha loke na saṃśayaḥ

सात्त्विकं राजसं चैव तामसं त्रिविधं स्मृतम् ।
विज्ञेयं हि तपो व्यास सर्वसाधनसाधनम्

sāttvikaṃ rājasaṃ caiva tāmasaṃ trividhaṃ smṛtam |
vijñeyaṃ hi tapo vyāsa sarvasādhanasādhanam

सात्त्विकं दैवतानां हि यतीनामूर्द्ध्वरेतसाम् ।
राजसं दानवानां हि मनुष्याणां तथैव च ।
तामसं राक्षसानां हि नराणां क्रूरकर्मणाम्

sāttvikaṃ daivatānāṃ hi yatīnāmūrddhvaretasām |
rājasaṃ dānavānāṃ hi manuṣyāṇāṃ tathaiva ca |
tāmasaṃ rākṣasānāṃ hi narāṇāṃ krūrakarmaṇām

त्रिविधं तत्फलं प्रोक्तं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
जपो ध्यानं तु देवानामर्चनं भक्तितश्शुभम्

trividhaṃ tatphalaṃ proktaṃ munibhistattvadarśibhiḥ |
japo dhyānaṃ tu devānāmarcanaṃ bhaktitaśśubham

सात्त्विकं तद्धि निर्दिष्टमशेषफलसाधकम् ।
इह लोके परे चैव मनोभिप्रेतसाधनम्

sāttvikaṃ taddhi nirdiṣṭamaśeṣaphalasādhakam |
iha loke pare caiva manobhipretasādhanam

कामनाफलमुद्दिश्य राजसं तप उच्यते ।
निजदेहं सुसंपीड्य देहशोषकदुस्सहैः

kāmanāphalamuddiśya rājasaṃ tapa ucyate |
nijadehaṃ susaṃpīḍya dehaśoṣakadussahaiḥ

तपस्तामसमुद्दिष्टं मनोभिप्रेतसाधनम्

tapastāmasamuddiṣṭaṃ manobhipretasādhanam

उत्तमं सात्त्विकं विद्याद्धर्मबुद्धिश्च निश्चला ।
स्नानं पूजा जपो होमः शुद्धशौचमहिंसनम्

uttamaṃ sāttvikaṃ vidyāddharmabuddhiśca niścalā |
snānaṃ pūjā japo homaḥ śuddhaśaucamahiṃsanam

व्रतोपवासचर्या च मौनमिन्द्रियनिग्रहः ।
धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दानं क्षांतिर्दमो दया

vratopavāsacaryā ca maunamindriyanigrahaḥ |
dhīrvidyā satyamakrodho dānaṃ kṣāṃtirdamo dayā

वापीकूपतडागादेः प्रसादस्य च कल्पना ।
कृच्छ्रं चांद्रायणं यज्ञस्सुतीर्थान्याश्रमाः पुनः

vāpīkūpataḍāgādeḥ prasādasya ca kalpanā |
kṛcchraṃ cāṃdrāyaṇaṃ yajñassutīrthānyāśramāḥ punaḥ

धर्मस्थानानि चैतानि सुखदानि मनीषिणाम् ।
सुधर्मः परमो व्यासः शिवभक्तेश्च कारणम्

dharmasthānāni caitāni sukhadāni manīṣiṇām |
sudharmaḥ paramo vyāsaḥ śivabhakteśca kāraṇam

संक्रातिविषुवद्योगो नादमुक्ते नियुज्यताम् ।
ध्यानं त्रिकालिकं ज्योतिरुन्मनीभावधारणा

saṃkrātiviṣuvadyogo nādamukte niyujyatām |
dhyānaṃ trikālikaṃ jyotirunmanībhāvadhāraṇā

रेचकः पूरकः कुम्भः प्राणायामस्त्रिधा स्मृतः ।
नाडीसंचारविज्ञानं प्रत्याहारनिरोधनम्

recakaḥ pūrakaḥ kumbhaḥ prāṇāyāmastridhā smṛtaḥ |
nāḍīsaṃcāravijñānaṃ pratyāhāranirodhanam

तुरीयं तदधो बुद्धिरणिमाद्यष्टसंयुतम् ।
पूर्वोत्तमं समुद्दिष्टं परज्ञानप्रसाधनम्

turīyaṃ tadadho buddhiraṇimādyaṣṭasaṃyutam |
pūrvottamaṃ samuddiṣṭaṃ parajñānaprasādhanam

काष्ठावस्था मृतावस्था हरितावेति कीर्तिताः ।
नानोपलब्धयो ह्येतास्सर्वपापप्रणाशनाः

kāṣṭhāvasthā mṛtāvasthā haritāveti kīrtitāḥ |
nānopalabdhayo hyetāssarvapāpapraṇāśanāḥ

नारी शय्या तथा पानं वस्त्रधूपविलेपनम् ।
ताम्बूलभक्षणं पंच राजैश्वर्य्यविभूतयः

nārī śayyā tathā pānaṃ vastradhūpavilepanam |
tāmbūlabhakṣaṇaṃ paṃca rājaiśvaryyavibhūtayaḥ

हेमभारस्तथा ताम्रं गृहाश्च रत्नधेनवः ।
पांडित्यं वेदशास्त्राणां गीतनृत्यविभूषणम् ।ा

hemabhārastathā tāmraṃ gṛhāśca ratnadhenavaḥ |
pāṃḍityaṃ vedaśāstrāṇāṃ gītanṛtyavibhūṣaṇam |ā

शंखवीणामृदंगाश्च गजेन्द्रश्छत्रचामरे ।
भोगरूपाणि चैतानि एभिश्शक्तोऽनुरज्यते

śaṃkhavīṇāmṛdaṃgāśca gajendraśchatracāmare |
bhogarūpāṇi caitāni ebhiśśakto'nurajyate

आदर्शवन्मुनेस्नेहैस्तिलवत्स निपीड्यते ।
अरं गच्छेति चाप्येनं कुरुते ज्ञानमोहितः

ādarśavanmunesnehaistilavatsa nipīḍyate |
araṃ gaccheti cāpyenaṃ kurute jñānamohitaḥ

जानन्नपीह संसारे भ्रमते घटियंत्रवत् ।
सर्वयोनिषु दुःखार्तस्स्थावरेषु चरेषु च

jānannapīha saṃsāre bhramate ghaṭiyaṃtravat |
sarvayoniṣu duḥkhārtassthāvareṣu careṣu ca

एवं योनिषु सर्वासु प्रतिक्रम्य भ्रमेण त ।
कालांतरवशाद्याति मानुष्यमतिदुर्लभम्

evaṃ yoniṣu sarvāsu pratikramya bhrameṇa ta |
kālāṃtaravaśādyāti mānuṣyamatidurlabham

व्युत्क्रमेणापि मानुष्यं प्राप्यते पुण्यगौरवात् ।
विचित्रा गतयः प्रोक्ताः कर्मणां गुरुलाघवात्

vyutkrameṇāpi mānuṣyaṃ prāpyate puṇyagauravāt |
vicitrā gatayaḥ proktāḥ karmaṇāṃ gurulāghavāt

मानुष्यं च समासाद्य स्वर्गमोक्षप्रसाधनम् ।
नाचरत्यात्मनः श्रेयस्स मृतश्शोचते चिरम्

mānuṣyaṃ ca samāsādya svargamokṣaprasādhanam |
nācaratyātmanaḥ śreyassa mṛtaśśocate ciram

देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यं चाति दुर्लभं ।
तत्संप्राप्य तथा कुर्यान्न गच्छेन्नरकं यथा

devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ mānuṣyaṃ cāti durlabhaṃ |
tatsaṃprāpya tathā kuryānna gacchennarakaṃ yathā

स्वर्गापवर्गलाभाय यदि नास्ति समुद्यमः ।
दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं वृथा तज्जन्म कीर्तितम्

svargāpavargalābhāya yadi nāsti samudyamaḥ |
durlabhaṃ prāpya mānuṣyaṃ vṛthā tajjanma kīrtitam

सर्वस्य मूलं मानुष्यं चतुर्वर्गस्य कीर्तितम् ।
संप्राप्य धर्मतो व्यास तद्यत्तादनुपालयेत्

sarvasya mūlaṃ mānuṣyaṃ caturvargasya kīrtitam |
saṃprāpya dharmato vyāsa tadyattādanupālayet

धर्ममूलं हि मानुष्यं लब्ध्वा सर्वार्थसाधकम् ।
यदि लाभाय यत्नः स्यान्मूलं रक्षेत्स्वयं ततः

dharmamūlaṃ hi mānuṣyaṃ labdhvā sarvārthasādhakam |
yadi lābhāya yatnaḥ syānmūlaṃ rakṣetsvayaṃ tataḥ

मानुष्येऽपि च विप्रत्वं यः प्राप्य खलु दुर्लभम् ।
नाचरत्यात्मनः श्रेयः कोऽन्यस्तस्मादचेतनः

mānuṣye'pi ca vipratvaṃ yaḥ prāpya khalu durlabham |
nācaratyātmanaḥ śreyaḥ ko'nyastasmādacetanaḥ

द्वीपानामेव सर्वेषां कर्मभूमिरियमुच्यते ।
इतस्स्वर्गश्च मोक्षश्च प्राप्यते समुपार्जितः

dvīpānāmeva sarveṣāṃ karmabhūmiriyamucyate |
itassvargaśca mokṣaśca prāpyate samupārjitaḥ

देशेऽस्मिन्भारते वर्षे प्राप्य मानुष्यमध्रुवम् ।
न कुर्यादात्मनः श्रेयस्तेनात्मा खलु वंचितः

deśe'sminbhārate varṣe prāpya mānuṣyamadhruvam |
na kuryādātmanaḥ śreyastenātmā khalu vaṃcitaḥ

कर्मभूमिरियं विप्र फलभूमिरसौ स्मृता ।
इह यत्क्रियते कर्म स्वर्गे तदनुभुज्यते

karmabhūmiriyaṃ vipra phalabhūmirasau smṛtā |
iha yatkriyate karma svarge tadanubhujyate

यावत्स्वास्थ्यं शरीरस्य तावद्धर्मं समाचरेत् ।
अस्वस्थश्चोदितोऽप्यन्यैर्न किंचित्कर्तुमुत्सहेत्

yāvatsvāsthyaṃ śarīrasya tāvaddharmaṃ samācaret |
asvasthaścodito'pyanyairna kiṃcitkartumutsahet

अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं यो न प्रसाधयेत् ।
ध्रुवं तस्य परिभ्रष्टमध्रुवं नष्टमेव च

adhruveṇa śarīreṇa dhruvaṃ yo na prasādhayet |
dhruvaṃ tasya paribhraṣṭamadhruvaṃ naṣṭameva ca

आयुषः खंडखंडानि निपतंति तदग्रतः ।
अहोरात्रोपदेशेन किमर्थं नावबुध्यते

āyuṣaḥ khaṃḍakhaṃḍāni nipataṃti tadagrataḥ |
ahorātropadeśena kimarthaṃ nāvabudhyate

यदा न ज्ञायते मृत्युः कदा कस्य भविष्यति ।
आकस्मिके हि मरणे धृतिं विंदति कस्तथा

yadā na jñāyate mṛtyuḥ kadā kasya bhaviṣyati |
ākasmike hi maraṇe dhṛtiṃ viṃdati kastathā

परित्यज्य यदा सर्वमेकाकी यास्यति ध्रुवम् ।
न ददाति कदा कस्मात्पाथेयार्थमिदं धनम्

parityajya yadā sarvamekākī yāsyati dhruvam |
na dadāti kadā kasmātpātheyārthamidaṃ dhanam

गृहीतदानपाथेयः सुखं याति यमालयम् ।
अन्यथा क्लिश्यते जंतुः पाथेयरहिते पथि

gṛhītadānapātheyaḥ sukhaṃ yāti yamālayam |
anyathā kliśyate jaṃtuḥ pātheyarahite pathi

येषां कालेय पुण्यानि परिपूर्णानि सर्वतः ।
गच्छतां स्वर्गदेशं हि तेषां लाभः पदेपदे

yeṣāṃ kāleya puṇyāni paripūrṇāni sarvataḥ |
gacchatāṃ svargadeśaṃ hi teṣāṃ lābhaḥ padepade

इति ज्ञात्वा नरः पुण्यं कुर्यात्पापं विवर्जयेत् ।
पुण्येन याति देवत्वमपुण्यो नरकं व्रजेत्

iti jñātvā naraḥ puṇyaṃ kuryātpāpaṃ vivarjayet |
puṇyena yāti devatvamapuṇyo narakaṃ vrajet

ये मनागपि देवेशं प्रपन्नाश्शरणं शिवम् ।
तेऽपि घोरं न पश्यंति यमं न नरकं तथा

ye manāgapi deveśaṃ prapannāśśaraṇaṃ śivam |
te'pi ghoraṃ na paśyaṃti yamaṃ na narakaṃ tathā

किंतु पापैर्महामोहैः किंचित्काले शिवाज्ञया ।
वसंति तत्र मानुष्यास्ततो यांति शिवास्पदम्

kiṃtu pāpairmahāmohaiḥ kiṃcitkāle śivājñayā |
vasaṃti tatra mānuṣyāstato yāṃti śivāspadam

ये पुनस्सर्वभावेन प्रतिपन्ना महेश्वरम् ।
न ते लिम्पंति पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा

ye punassarvabhāvena pratipannā maheśvaram |
na te limpaṃti pāpena padmapatramivāmbhasā

उक्तं शिवेति यैर्नाम तथा हरहरेति च ।
न तेषां नरकाद्भीतिर्यमाद्धि मुनिसत्तम

uktaṃ śiveti yairnāma tathā harahareti ca |
na teṣāṃ narakādbhītiryamāddhi munisattama

परलोकस्य पाथेयं मोक्षोपायमनामयम् ।
पुण्यसंघैकनिलयं शिव इत्यक्षरद्वयम्

paralokasya pātheyaṃ mokṣopāyamanāmayam |
puṇyasaṃghaikanilayaṃ śiva ityakṣaradvayam

शिवनामैव संसारमहारोगेकशामकम् ।
नान्यत्संसाररोगस्य शामकं दृश्यते मया

śivanāmaiva saṃsāramahārogekaśāmakam |
nānyatsaṃsārarogasya śāmakaṃ dṛśyate mayā

ब्रह्महत्यासहस्राणि पुरा कृत्वा तु पुल्कसः ।
शिवेति नाम विमलं श्रुत्वा मोक्षं गतः पुरा

brahmahatyāsahasrāṇi purā kṛtvā tu pulkasaḥ |
śiveti nāma vimalaṃ śrutvā mokṣaṃ gataḥ purā

तस्माद्विवर्द्धयेद्भक्तिमीश्वरे सततं बुधः ।
शिवभक्त्या महाप्राज्ञ भुक्तिं मुक्तिं च विंदति

tasmādvivarddhayedbhaktimīśvare satataṃ budhaḥ |
śivabhaktyā mahāprājña bhuktiṃ muktiṃ ca viṃdati