अध्याय 18: भारतवर्ष और सात द्वीप

वक्ष्येऽहं भारतं वर्षं हिमाद्रेश्चैव दक्षिणे ।
उत्तरे तु समुद्रस्य भारती यत्र संसृतिः

vakṣye'haṃ bhārataṃ varṣaṃ himādreścaiva dakṣiṇe |
uttare tu samudrasya bhāratī yatra saṃsṛtiḥ

नवयोजनसाहस्रो विस्तारोऽस्य महामुने ।
स्वर्गापवर्गयोः कर्मभूमिरेषा स्मृता बुधैः

navayojanasāhasro vistāro'sya mahāmune |
svargāpavargayoḥ karmabhūmireṣā smṛtā budhaiḥ

यतस्संप्राप्यते पुंभिस्स्वर्गो नरक एव च ।
भारतस्यापि वर्षस्य नव भेदान्ब्रवीमि ते

yatassaṃprāpyate puṃbhissvargo naraka eva ca |
bhāratasyāpi varṣasya nava bhedānbravīmi te

इंद्रद्युम्नः कसेरुश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान् ।
नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः

iṃdradyumnaḥ kaseruśca tāmravarṇo gabhastimān |
nāgadvīpastathā saumyo gandharvastvatha vāruṇaḥ

अयं तु नवमस्तेषां द्वीपस्सागरसंभृतः ।
योजनानां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरः

ayaṃ tu navamasteṣāṃ dvīpassāgarasaṃbhṛtaḥ |
yojanānāṃ sahasraṃ tu dvīpo'yaṃ dakṣiṇottaraḥ

पूर्वे किराता यस्य स्युर्दक्षिणे यवनाः स्थिताः ।
पश्चिमे च तथा ज्ञेया उत्तरे हि तपस्विनः

pūrve kirātā yasya syurdakṣiṇe yavanāḥ sthitāḥ |
paścime ca tathā jñeyā uttare hi tapasvinaḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भूयशः ।
इज्या युद्धपणा सेवा वर्तयन्तो व्यवस्थिताः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāśca bhūyaśaḥ |
ijyā yuddhapaṇā sevā vartayanto vyavasthitāḥ

महेंद्रो मलयस्सह्यः सुदामा चर्क्षपर्वतः ।
विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः

maheṃdro malayassahyaḥ sudāmā carkṣaparvataḥ |
viṃdhyaśca pāriyātraśca saptātra kulaparvatāḥ

वेदस्मृतिपुराणाद्याः पारियात्रोद्भवा मुने ।
सर्वपापहरा ज्ञेया दर्शनात्स्पर्शनादपि

vedasmṛtipurāṇādyāḥ pāriyātrodbhavā mune |
sarvapāpaharā jñeyā darśanātsparśanādapi

नर्मदा सुरसाद्याश्च सप्तान्याश्च सहस्रशः ।
विंध्योद्भवा महानद्यस्सर्वपापहराश्शुभाः

narmadā surasādyāśca saptānyāśca sahasraśaḥ |
viṃdhyodbhavā mahānadyassarvapāpaharāśśubhāḥ

गोदावरी भीमरथी तापीप्रमुखनिम्नगाः ।
गिरेर्विनिर्गता ऋक्षात्सद्यः पापभयापहाः

godāvarī bhīmarathī tāpīpramukhanimnagāḥ |
girervinirgatā ṛkṣātsadyaḥ pāpabhayāpahāḥ

सह्यपादोद्भवा नद्यः कृष्णावेण्यादिकास्तथा ।
कृतमाला ताम्रपर्णी प्रमुखा मलयोद्भवाः

sahyapādodbhavā nadyaḥ kṛṣṇāveṇyādikāstathā |
kṛtamālā tāmraparṇī pramukhā malayodbhavāḥ

त्रियामा चर्षिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवा स्मृताः ।
ऋषिकुल्या कुमार्य्याद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः

triyāmā carṣikulyādyā mahendraprabhavā smṛtāḥ |
ṛṣikulyā kumāryyādyāḥ śuktimatpādasaṃbhavāḥ

नानाजनपदास्तेषु मंडलेषु वसन्ति वै ।
आसां पिबंति पानीयं सरत्सु विविधेषु च

nānājanapadāsteṣu maṃḍaleṣu vasanti vai |
āsāṃ pibaṃti pānīyaṃ saratsu vividheṣu ca

चत्वारि भारते वर्षे युगान्यासन्महामुने ।
कृतादीनि न चान्येषु द्वीपेषु प्रभवंति हि

catvāri bhārate varṣe yugānyāsanmahāmune |
kṛtādīni na cānyeṣu dvīpeṣu prabhavaṃti hi

दानानि चात्र दीयंते सुकृतैश्चात्र याज्ञिकैः ।
तपस्तपंति यतयः परलोकार्थमादरात्

dānāni cātra dīyaṃte sukṛtaiścātra yājñikaiḥ |
tapastapaṃti yatayaḥ paralokārthamādarāt

यतो हि कर्मभूरेषा जम्बूद्वीपे महामुने ।
अत्रापि भारतं श्रेष्ठमतोऽन्या भोगभूमयः

yato hi karmabhūreṣā jambūdvīpe mahāmune |
atrāpi bhārataṃ śreṣṭhamato'nyā bhogabhūmayaḥ

कदाचिल्लभते मर्त्यस्सहस्रैर्मुनिसत्तम ।
अत्र जन्मसहस्राणां मानुष्यं पुण्यसंचयैः

kadācillabhate martyassahasrairmunisattama |
atra janmasahasrāṇāṃ mānuṣyaṃ puṇyasaṃcayaiḥ

स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूते धन्यास्तु ते भारतभूमिभागे ।
गायंति देवाः किल गीतकानि भवंति भूयः पुरुषास्सुरास्ते

svargāpavargāspadamārgabhūte dhanyāstu te bhāratabhūmibhāge |
gāyaṃti devāḥ kila gītakāni bhavaṃti bhūyaḥ puruṣāssurāste

अवाप्य मानुष्यमयं कदाचिद्विहृत्य शंभोः परमात्मरूपे ।
फलानि सर्वाणि तु कर्मजानि यास्याम्यहं तत्तनुतां हि तस्य

avāpya mānuṣyamayaṃ kadācidvihṛtya śaṃbhoḥ paramātmarūpe |
phalāni sarvāṇi tu karmajāni yāsyāmyahaṃ tattanutāṃ hi tasya

आप्स्यंति धन्याः खलु ते मनुष्याः सुखैर्युताः कर्मणि सन्निविष्टाः ।
जनुर्हि येषां खलु भारतेऽस्ति ते स्वर्गमोक्षोभयलाभवन्तः

āpsyaṃti dhanyāḥ khalu te manuṣyāḥ sukhairyutāḥ karmaṇi sanniviṣṭāḥ |
janurhi yeṣāṃ khalu bhārate'sti te svargamokṣobhayalābhavantaḥ

लक्षयोजनविस्तारस्समस्तपरिमण्डलः ।
जम्बूद्वीपो मया ख्यातः क्षारोदधिसुसंवृतः

lakṣayojanavistārassamastaparimaṇḍalaḥ |
jambūdvīpo mayā khyātaḥ kṣārodadhisusaṃvṛtaḥ

संवेष्ट्य क्षारमुदधिं शतसाहस्रसम्मितम् ।
ततो हि द्विगुणो ब्रह्मन्प्लक्षद्वीपः प्रकीर्तितः

saṃveṣṭya kṣāramudadhiṃ śatasāhasrasammitam |
tato hi dviguṇo brahmanplakṣadvīpaḥ prakīrtitaḥ

गोमंतश्चैव चन्द्रश्च नारदो दर्दुरस्तथा ।
सोमकस्सुमनाश्शैलो वैभ्राजश्चैव सत्तमः

gomaṃtaścaiva candraśca nārado dardurastathā |
somakassumanāśśailo vaibhrājaścaiva sattamaḥ

वर्षाचलेषु रम्येषु सहितास्सततं प्रजाः ।
वसंति देवगंधर्वा वर्षेष्वेतेषु नित्यशः

varṣācaleṣu ramyeṣu sahitāssatataṃ prajāḥ |
vasaṃti devagaṃdharvā varṣeṣveteṣu nityaśaḥ

नाधयो व्याधयो वापि जनानां तत्र कुत्रचित् ।
दश वर्षसहस्राणि तत्र जीवंति मानवाः

nādhayo vyādhayo vāpi janānāṃ tatra kutracit |
daśa varṣasahasrāṇi tatra jīvaṃti mānavāḥ

अनुतप्ता शिखी चैव पापघ्नी त्रिदिवा कृपा ।
अमृता सुकृता चैव सप्तैवात्र च निम्नगाः

anutaptā śikhī caiva pāpaghnī tridivā kṛpā |
amṛtā sukṛtā caiva saptaivātra ca nimnagāḥ

क्षुद्रनद्यस्तथा शैलास्तत्र संति सहस्रशः ।
ताः पिबंति सुसंहृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते

kṣudranadyastathā śailāstatra saṃti sahasraśaḥ |
tāḥ pibaṃti susaṃhṛṣṭā nadīrjanapadāstu te

न तत्रापि युगावस्था यथास्थानेषु सप्तसु ।
त्रेतायुगसमः कालस्सर्वदैव महामुने

na tatrāpi yugāvasthā yathāsthāneṣu saptasu |
tretāyugasamaḥ kālassarvadaiva mahāmune

विप्रक्षत्रियवैश्यास्ते शूद्राश्च मुनिसत्तम ॥ ।
कल्पवृक्षसमानस्तु तन्मध्ये सुमहातरुः

viprakṣatriyavaiśyāste śūdrāśca munisattama || |
kalpavṛkṣasamānastu tanmadhye sumahātaruḥ

प्लक्षस्तन्नामसंज्ञो वै प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम ।
इज्यते तत्र भगवाञ्छंकरो लोकशंकरः

plakṣastannāmasaṃjño vai plakṣadvīpo dvijottama |
ijyate tatra bhagavāñchaṃkaro lokaśaṃkaraḥ

हरिश्च भगवान्ब्रह्मा यन्त्रैर्मन्त्रैश्च वैदिकैः ।
संक्षेपेण तथा भूयश्शाल्मलिं त्वं निशामय

hariśca bhagavānbrahmā yantrairmantraiśca vaidikaiḥ |
saṃkṣepeṇa tathā bhūyaśśālmaliṃ tvaṃ niśāmaya

सप्तवर्षाणि तत्रैव तेषां नामानि मे शृणु ।
श्वेतोऽथ हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा

saptavarṣāṇi tatraiva teṣāṃ nāmāni me śṛṇu |
śveto'tha haritaścaiva jīmūto rohitastathā

वैकलो मानसश्चैव सुप्रभस्सप्तमो मुने ।
शाल्मलेन तु वृक्षेण द्वीपः शाल्मलिसंज्ञकः

vaikalo mānasaścaiva suprabhassaptamo mune |
śālmalena tu vṛkṣeṇa dvīpaḥ śālmalisaṃjñakaḥ

द्विगुणेन समुद्रेण सततं संवृतः स्थितः ।
वर्षाभिव्यंजका नद्यस्तासां नामानि मे शृणु

dviguṇena samudreṇa satataṃ saṃvṛtaḥ sthitaḥ |
varṣābhivyaṃjakā nadyastāsāṃ nāmāni me śṛṇu

शुक्ला रक्ता हिरण्या च चन्द्रा शुभ्रा विमोचना ।
निवृत्तिः सप्तमी तासां पुण्यतोया सुशीतलाः

śuklā raktā hiraṇyā ca candrā śubhrā vimocanā |
nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ puṇyatoyā suśītalāḥ

सप्तैव तानि वर्षाणि चतुर्वर्णायुतानि च ।
भगवन्तं सदा शंभुं यजंते विविधैर्मखैः

saptaiva tāni varṣāṇi caturvarṇāyutāni ca |
bhagavantaṃ sadā śaṃbhuṃ yajaṃte vividhairmakhaiḥ

देवानां तत्र सान्निध्यमतीव सुमनोरमे ।
एष द्वीपस्समुद्रेण सुरोदेन समावृतः

devānāṃ tatra sānnidhyamatīva sumanorame |
eṣa dvīpassamudreṇa surodena samāvṛtaḥ

द्विगुणेन कुशद्वीपः समंताद्बाह्यतः स्थितः ।
वसंति तत्र दैतेया मनुजैस्सह दानवाः

dviguṇena kuśadvīpaḥ samaṃtādbāhyataḥ sthitaḥ |
vasaṃti tatra daiteyā manujaissaha dānavāḥ

तथैव देवगन्धर्वा यक्षाः किंपुरुषादयः ।
वर्णास्तत्रैव चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः

tathaiva devagandharvā yakṣāḥ kiṃpuruṣādayaḥ |
varṇāstatraiva catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ

तत्रैव च कुशद्वीपे ब्रह्माणं च जनार्द्दनम् ।
यजंति च तथेशानं सर्वकामफलप्रदम्

tatraiva ca kuśadvīpe brahmāṇaṃ ca janārddanam |
yajaṃti ca tatheśānaṃ sarvakāmaphalapradam

कुशेशयो हरिश्चैव द्युतिमान्पुष्पवांस्तथा ।
मणिद्रुमो हेमशैलस्सप्तमो मन्दराचलः

kuśeśayo hariścaiva dyutimānpuṣpavāṃstathā |
maṇidrumo hemaśailassaptamo mandarācalaḥ

नद्यश्च सप्त तासां तु नामानि शृणु तत्त्वतः ।
धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमितिस्तथा

nadyaśca sapta tāsāṃ tu nāmāni śṛṇu tattvataḥ |
dhūtapāpā śivā caiva pavitrā saṃmitistathā

विद्या दंभा मही चान्या सर्वपापहरास्त्विमाः ।
अन्यास्सहस्रशस्संति शुभापो हेमवालुकाः

vidyā daṃbhā mahī cānyā sarvapāpaharāstvimāḥ |
anyāssahasraśassaṃti śubhāpo hemavālukāḥ

कुशद्वीपे कुशस्तम्बो घृतोदेन समावृतः ।
क्रौञ्चद्वीपो महाभाग श्रूयतां चापरो महान्

kuśadvīpe kuśastambo ghṛtodena samāvṛtaḥ |
krauñcadvīpo mahābhāga śrūyatāṃ cāparo mahān

द्विगुणेन समुद्रेण दधिमंडेन चावृतः ।
वर्षाचला महाबुद्धे तेषां नामानि मे शृणु

dviguṇena samudreṇa dadhimaṃḍena cāvṛtaḥ |
varṣācalā mahābuddhe teṣāṃ nāmāni me śṛṇu

क्रौञ्चश्च वामनश्चैव तृतीयश्चांधकारकः ।
दिवावृतिर्मनश्चैव पुण्डरीकश्च दुन्दुभिः

krauñcaśca vāmanaścaiva tṛtīyaścāṃdhakārakaḥ |
divāvṛtirmanaścaiva puṇḍarīkaśca dundubhiḥ

निवसंति निरातंका वर्षशैलेषु तेषु वै ।
सर्वसौवर्णरम्येषु सुहृद्देवगणैः प्रजाः

nivasaṃti nirātaṃkā varṣaśaileṣu teṣu vai |
sarvasauvarṇaramyeṣu suhṛddevagaṇaiḥ prajāḥ

ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याश्शूद्राश्चानुक्रमोदिताः ।
संति तत्र महानद्यस्सप्तान्यास्तु सहस्रशः

brāhmaṇāḥ kṣattriyā vaiśyāśśūdrāścānukramoditāḥ |
saṃti tatra mahānadyassaptānyāstu sahasraśaḥ

गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा ।
शांतिश्च पुंडरीका च याः पिबन्ति पयश्शुभम्

gaurī kumudvatī caiva sandhyā rātrirmanojavā |
śāṃtiśca puṃḍarīkā ca yāḥ pibanti payaśśubham

भगवान्पूज्यते तत्र योगरुद्रस्वरूपवान् ।
दधिमण्डोदकश्चापि शाकद्वीपेन संवृतः

bhagavānpūjyate tatra yogarudrasvarūpavān |
dadhimaṇḍodakaścāpi śākadvīpena saṃvṛtaḥ

द्विगुणेनाद्रयस्सप्त तेषां नामानि मे शृणु ।
पूर्वे तत्रोदयगिरिर्जलधारः परे यतः

dviguṇenādrayassapta teṣāṃ nāmāni me śṛṇu |
pūrve tatrodayagirirjaladhāraḥ pare yataḥ

पृष्ठतोऽस्तगिरिश्चैव ह्यविकेशश्च केसरी ।
शाकस्तत्र महावृक्षस्सिद्धगंधर्वसेवितः

pṛṣṭhato'stagiriścaiva hyavikeśaśca kesarī |
śākastatra mahāvṛkṣassiddhagaṃdharvasevitaḥ

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः ।
नद्यश्चात्र महापुण्यास्सर्वपापभयापहाः

tatra puṇyā janapadāścāturvarṇyasamanvitāḥ |
nadyaścātra mahāpuṇyāssarvapāpabhayāpahāḥ

सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका तथा ।
इक्षुश्च रेणुका चैव गभस्तिस्सप्तमी तथा

sukumārī kumārī ca nalinī veṇukā tathā |
ikṣuśca reṇukā caiva gabhastissaptamī tathā

अन्यास्सहस्रशस्तत्र क्षुद्रनद्यो महामुने ।
महीधरास्तथा संति शतशोऽथ सहस्रशः

anyāssahasraśastatra kṣudranadyo mahāmune |
mahīdharāstathā saṃti śataśo'tha sahasraśaḥ

धर्महानिर्न तेष्वस्ति स्वर्गादागत्य मानवाः ।
वर्षेषु तेषु पृथिवीं विहरन्ति परस्परम्

dharmahānirna teṣvasti svargādāgatya mānavāḥ |
varṣeṣu teṣu pṛthivīṃ viharanti parasparam

शाकद्वीपे तु वै सूर्य्यः प्रीत्या जनपदैस्सदा ।
यथोक्तैरिज्यते सम्यक्कर्मभिर्नियतात्मभिः

śākadvīpe tu vai sūryyaḥ prītyā janapadaissadā |
yathoktairijyate samyakkarmabhirniyatātmabhiḥ

क्षीरोदेनावृतस्सोऽपि द्विगुणेन समंततः ।
क्षीराब्धिस्सर्वतो व्यास पुष्कराख्येन संवृतः

kṣīrodenāvṛtasso'pi dviguṇena samaṃtataḥ |
kṣīrābdhissarvato vyāsa puṣkarākhyena saṃvṛtaḥ

द्विगुणेन महावर्षस्तत्र ख्यातोऽत्र मानसः ।
योजनानां सहस्राणि पंचैवोर्ध्वसमुच्छ्रितः

dviguṇena mahāvarṣastatra khyāto'tra mānasaḥ |
yojanānāṃ sahasrāṇi paṃcaivordhvasamucchritaḥ

तानि चैव तु लक्षाणि सर्वतो वलयाकृति ।
पुष्करद्वीपवलयो मध्येन विभजंति च

tāni caiva tu lakṣāṇi sarvato valayākṛti |
puṣkaradvīpavalayo madhyena vibhajaṃti ca

तेनैव वलया कारा द्वीपवर्षसमाकृतिः ।
दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवंति मानवाः

tenaiva valayā kārā dvīpavarṣasamākṛtiḥ |
daśavarṣasahasrāṇi tatra jīvaṃti mānavāḥ

निरामया वीतशोका रागद्वेषविवर्जिताः ।
अधर्मो न मतस्तेषां न बंधवधकौ मुने

nirāmayā vītaśokā rāgadveṣavivarjitāḥ |
adharmo na matasteṣāṃ na baṃdhavadhakau mune

सत्यानृते न तस्यास्तां सदैव वसतिस्सदा ।
तुल्यवेषास्तु मनुजा हेमवर्णैकरूपिणः

satyānṛte na tasyāstāṃ sadaiva vasatissadā |
tulyaveṣāstu manujā hemavarṇaikarūpiṇaḥ

वर्षश्चायं तु कालेय भौम स्वर्गोपमो मतः ।
सर्वस्य सुखदः काले जरारोगविवर्जितः

varṣaścāyaṃ tu kāleya bhauma svargopamo mataḥ |
sarvasya sukhadaḥ kāle jarārogavivarjitaḥ

पुष्करे धातकीखण्डे महावीते महामुने ॥ ।
न्यग्रोधं पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम्

puṣkare dhātakīkhaṇḍe mahāvīte mahāmune || |
nyagrodhaṃ puṣkaradvīpe brahmaṇaḥ sthānamuttamam

तस्मिन्निवसते ब्रह्मा पूज्यमानस्सुरासुरैः ।
स्वादूदकेनांबुधिना पुष्करः परिवेष्टितः

tasminnivasate brahmā pūjyamānassurāsuraiḥ |
svādūdakenāṃbudhinā puṣkaraḥ pariveṣṭitaḥ

एवं द्वीपास्समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः ।
द्वीपाश्चैव समुद्राश्च समाना द्विगुणैः परैः

evaṃ dvīpāssamudraistu sapta saptabhirāvṛtāḥ |
dvīpāścaiva samudrāśca samānā dviguṇaiḥ paraiḥ

उक्तातिरिक्तता तेषां समुद्रेषु समानि वै ।
पयांसि सर्वदाऽल्पत्वं जायते न कदाचन

uktātiriktatā teṣāṃ samudreṣu samāni vai |
payāṃsi sarvadā'lpatvaṃ jāyate na kadācana

स्थालीस्थमग्निसंयोगादधःस्थं मुनिसत्तमः ।
तथेन्दुवृद्धौ सलिलमूर्द्ध्वगं भवति ध्रुवम्

sthālīsthamagnisaṃyogādadhaḥsthaṃ munisattamaḥ |
tathenduvṛddhau salilamūrddhvagaṃ bhavati dhruvam

उदयास्तमनेत्विंदोर्वर्द्धंत्यापो ह्रसन्ति च ।
अतो न्यूनातिरिक्ताश्च पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

udayāstamanetviṃdorvarddhaṃtyāpo hrasanti ca |
ato nyūnātiriktāśca pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ

अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ शतशस्तु दशोत्तरम् ।
समुद्राणां मुनिश्रेष्ठो सर्वेषां कथितं तव

apāṃ vṛddhikṣayau dṛṣṭau śataśastu daśottaram |
samudrāṇāṃ muniśreṣṭho sarveṣāṃ kathitaṃ tava

भोजनं पुष्करद्वीपे प्रजास्सर्वाः सदैव हि ।
खंडस्य कुर्वते विप्र तत्र स्वयमुपस्थितम्

bhojanaṃ puṣkaradvīpe prajāssarvāḥ sadaiva hi |
khaṃḍasya kurvate vipra tatra svayamupasthitam

स्वांगदो यस्य पुरतो नास्ति लोकस्य संस्थितिः ।
द्विगुणा हिरण्मयी भूमिस्सर्वजंतुविवर्जिता

svāṃgado yasya purato nāsti lokasya saṃsthitiḥ |
dviguṇā hiraṇmayī bhūmissarvajaṃtuvivarjitā

लोकालोकस्ततश्शैलस्सहस्राण्यचलो हि सः ।
उच्छ्रयेण हि तावंति योजनायुतविस्तृतः

lokālokastataśśailassahasrāṇyacalo hi saḥ |
ucchrayeṇa hi tāvaṃti yojanāyutavistṛtaḥ

तमश्चांडकटाहेन सेयमुर्वी महामुने ।
पंचाशत्कोटिविस्तारा सद्वीपा समहीधरा

tamaścāṃḍakaṭāhena seyamurvī mahāmune |
paṃcāśatkoṭivistārā sadvīpā samahīdharā

आधारभूता सर्वेषां सर्वभूतगुणाधिका ।
सेयं धात्री च कालेय सर्वेषां जगतामिला

ādhārabhūtā sarveṣāṃ sarvabhūtaguṇādhikā |
seyaṃ dhātrī ca kāleya sarveṣāṃ jagatāmilā