अध्याय 16: कौन पापी किस नरक में गिरता है

तेषां मूर्द्धोपरिष्टाद्वै नरकांस्ताञ्छृणुष्व च ।
मत्तो मुनिवरश्रेष्ठ पच्यंते यत्र पापिनः

teṣāṃ mūrddhopariṣṭādvai narakāṃstāñchṛṇuṣva ca |
matto munivaraśreṣṭha pacyaṃte yatra pāpinaḥ

रौरवश्शूकरो रोधस्तालो विवसनस्तथा ।
महाज्वालस्तप्तकुंभो लवणोपि विलोहितः

rauravaśśūkaro rodhastālo vivasanastathā |
mahājvālastaptakuṃbho lavaṇopi vilohitaḥ

वैतरणी पूयवहा कृमिणः कृमिभोजनः ।
असिपत्रवनं घोरं लालाभक्षश्च दारुणः

vaitaraṇī pūyavahā kṛmiṇaḥ kṛmibhojanaḥ |
asipatravanaṃ ghoraṃ lālābhakṣaśca dāruṇaḥ

तथा पूयवहः प्रायो बहिर्ज्वालो ह्यधश्शिराः ।
संदंशः कालसूत्रश्च तमश्चावीचिरो धनः

tathā pūyavahaḥ prāyo bahirjvālo hyadhaśśirāḥ |
saṃdaṃśaḥ kālasūtraśca tamaścāvīciro dhanaḥ

श्वभोजनोऽथ रुष्टश्च महारौरवशाल्मली ।
इत्याद्या बहवस्तत्र नरका दुःखदायकाः

śvabhojano'tha ruṣṭaśca mahārauravaśālmalī |
ityādyā bahavastatra narakā duḥkhadāyakāḥ

पच्यंते तेषु पुरुषाः पापकर्मरतास्तु ये ।
क्रमाद्वक्ष्ये तु तान् व्यास सावधानतया शृणु

pacyaṃte teṣu puruṣāḥ pāpakarmaratāstu ye |
kramādvakṣye tu tān vyāsa sāvadhānatayā śṛṇu

कूटसाक्ष्यं तु यो वक्ति विना विप्रान् सुरांश्च गाः ।
सदाऽनृतं वदेद्यस्तु स नरो याति रौरवम्

kūṭasākṣyaṃ tu yo vakti vinā viprān surāṃśca gāḥ |
sadā'nṛtaṃ vadedyastu sa naro yāti rauravam

भ्रूणहा स्वर्णहर्ता च गोरोधी विश्वघातकः ।
सुरापो ब्रह्महंता च परद्रव्यापहारकः

bhrūṇahā svarṇahartā ca gorodhī viśvaghātakaḥ |
surāpo brahmahaṃtā ca paradravyāpahārakaḥ

यस्तत्संगी स वै याति मृतो व्यास गुरोर्वधात् ।
ततः कुंभे स्वसुर्मातुर्गोश्चैव दुहितुस्तथा

yastatsaṃgī sa vai yāti mṛto vyāsa gurorvadhāt |
tataḥ kuṃbhe svasurmāturgoścaiva duhitustathā

साध्व्या विक्रयकृच्चाथ वार्द्धकी केशविक्रयी ।
तप्तलोहेषु पच्यंते यश्च भक्तं परित्यजेत्

sādhvyā vikrayakṛccātha vārddhakī keśavikrayī |
taptaloheṣu pacyaṃte yaśca bhaktaṃ parityajet

अवमंता गुरूणां यः पश्चाद्भोक्ता नराधमः ।
देवदूषयिता चैव देवविक्रयिकश्च यः

avamaṃtā gurūṇāṃ yaḥ paścādbhoktā narādhamaḥ |
devadūṣayitā caiva devavikrayikaśca yaḥ

अगम्यगामी यश्चांते याति सप्तबलं द्विज ।
चौरो गोघ्नो हि पतितो मर्यादादूषकस्तथा

agamyagāmī yaścāṃte yāti saptabalaṃ dvija |
cauro goghno hi patito maryādādūṣakastathā

देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः ।
स याति कृमिभक्षं वै कृमीनत्ति दुरिष्टकृत्

devadvijapitṛdveṣṭā ratnadūṣayitā ca yaḥ |
sa yāti kṛmibhakṣaṃ vai kṛmīnatti duriṣṭakṛt

पितृदेवसुरान् यस्तु पर्यश्नाति नराधमः ।
लालाभक्षं स यात्यज्ञो यश्शस्त्रकूटकृन्नरः

pitṛdevasurān yastu paryaśnāti narādhamaḥ |
lālābhakṣaṃ sa yātyajño yaśśastrakūṭakṛnnaraḥ

यश्चांत्यजेन संसेव्यो ह्यसद्ग्राही तु यो द्विजः ।
अयाज्ययाजकश्चैव तथैवाभक्ष्य भक्षकः

yaścāṃtyajena saṃsevyo hyasadgrāhī tu yo dvijaḥ |
ayājyayājakaścaiva tathaivābhakṣya bhakṣakaḥ

रुधिरौघे पतंत्येते सोमविक्रयिणश्च ये ।
मधुहा ग्रामहा याति क्रूरां वैतरणीं नदीम्

rudhiraughe pataṃtyete somavikrayiṇaśca ye |
madhuhā grāmahā yāti krūrāṃ vaitaraṇīṃ nadīm

नवयौवनमत्ताश्च मर्यादाभेदिनश्च ये ।
ते कृत्यं यांत्यशौचाश्च कुलकाजीविनश्च ये

navayauvanamattāśca maryādābhedinaśca ye |
te kṛtyaṃ yāṃtyaśaucāśca kulakājīvinaśca ye

असिपत्रवनं याति वृक्षच्छेदी वृथैव यः ।
क्षुरभ्रका मृगव्याधा वह्निज्वाले पतंति ते

asipatravanaṃ yāti vṛkṣacchedī vṛthaiva yaḥ |
kṣurabhrakā mṛgavyādhā vahnijvāle pataṃti te

भ्रष्टाचारो हि यो विप्रः क्षत्रियो वैश्य एव च ।
यात्यंते द्विज तत्रैव यः श्वपाकेषु वह्निदः

bhraṣṭācāro hi yo vipraḥ kṣatriyo vaiśya eva ca |
yātyaṃte dvija tatraiva yaḥ śvapākeṣu vahnidaḥ

व्रतस्य लोपका ये च स्वाश्रमाद्विच्युताश्च ये ।
संदंशयातनामध्ये पतंति भृशदारुणे

vratasya lopakā ye ca svāśramādvicyutāśca ye |
saṃdaṃśayātanāmadhye pataṃti bhṛśadāruṇe

वीर्यं स्वप्नेषु स्कंदेयुर्ये नरा ब्रह्मचारिणः ।
पुत्रा नाध्यापिता यैश्च ते पतंति श्वभोजने

vīryaṃ svapneṣu skaṃdeyurye narā brahmacāriṇaḥ |
putrā nādhyāpitā yaiśca te pataṃti śvabhojane

एते चान्ये च नरकाः शतशोऽथ सहस्रशः ।
येषु दुष्कृतकर्माणः पच्यते यातनागताः

ete cānye ca narakāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ |
yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ pacyate yātanāgatāḥ

तथैव पापान्येतानि तथान्यानि सहस्रशः ।
भुज्यंते यानि पुरुषैर्नरकांतरगोचरैः

tathaiva pāpānyetāni tathānyāni sahasraśaḥ |
bhujyaṃte yāni puruṣairnarakāṃtaragocaraiḥ

वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वंति ये नराः ।
कर्मणा मनसा वाचा निरये तु पतंति ते

varṇāśramaviruddhaṃ ca karma kurvaṃti ye narāḥ |
karmaṇā manasā vācā niraye tu pataṃti te

अधश्शिरोभिर्दृश्यंते नारका दिवि दैवतैः ।
देवानधोमुखान्सर्वानधः पश्यंति नारकाः

adhaśśirobhirdṛśyaṃte nārakā divi daivataiḥ |
devānadhomukhānsarvānadhaḥ paśyaṃti nārakāḥ

स्थावराः कृमिपाकाश्च पक्षिणः पशवो मृगाः ।
धार्मिकास्त्रिदशास्तद्वन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम्

sthāvarāḥ kṛmipākāśca pakṣiṇaḥ paśavo mṛgāḥ |
dhārmikāstridaśāstadvanmokṣiṇaśca yathākramam

यावंतो जंतवस्स्वर्गे तावंतो नरकौकसः ।
पापकृद्याति नरकं प्रायश्चित्तपराङ्मुखः

yāvaṃto jaṃtavassvarge tāvaṃto narakaukasaḥ |
pāpakṛdyāti narakaṃ prāyaścittaparāṅmukhaḥ

गुरूणि गुरुभिश्चैव लघूनि लघुभिस्तथा ।
प्रायश्चित्तानि कालेय मनुस्स्वायम्भुवोऽब्रवीत्

gurūṇi gurubhiścaiva laghūni laghubhistathā |
prāyaścittāni kāleya manussvāyambhuvo'bravīt

यानि तेषामशेषाणां कर्मार्ण्युक्तानि तेषु वै ।
प्रायश्चित्तमशेषेण हरानुस्मरणं परम्

yāni teṣāmaśeṣāṇāṃ karmārṇyuktāni teṣu vai |
prāyaścittamaśeṣeṇa harānusmaraṇaṃ param

प्रायश्चित्तं तु यस्यैव पापं पुंसः प्रजायते ।
कृते पापेऽनुतापोऽपि शिवसंस्मरणं परम्

prāyaścittaṃ tu yasyaiva pāpaṃ puṃsaḥ prajāyate |
kṛte pāpe'nutāpo'pi śivasaṃsmaraṇaṃ param

माहेश्वरमवाप्नोति मध्याह्नादिषु संस्मरन् ।
प्रातर्निशि च संध्यायां क्षीणपापो भवेन्नरः

māheśvaramavāpnoti madhyāhnādiṣu saṃsmaran |
prātarniśi ca saṃdhyāyāṃ kṣīṇapāpo bhavennaraḥ

मुक्तिं प्रयाति स्वर्गं वा समस्तक्लेशसंक्षयम ।
शिवस्य स्मरणादेव तस्य शंभोरुमापतेः

muktiṃ prayāti svargaṃ vā samastakleśasaṃkṣayama |
śivasya smaraṇādeva tasya śaṃbhorumāpateḥ

पापन्तरायो विप्रेन्द्र जपहोमार्चनादि च ।
भवत्येव न कुत्रापि त्रैलोक्ये मुनिसत्तम

pāpantarāyo viprendra japahomārcanādi ca |
bhavatyeva na kutrāpi trailokye munisattama

महेश्वरे मतिर्यस्य जपहोमार्चनादिपु ।
यत्पुण्यं तत्कृतं तेन देवेन्द्रत्वादिकं फलम्

maheśvare matiryasya japahomārcanādipu |
yatpuṇyaṃ tatkṛtaṃ tena devendratvādikaṃ phalam

पुमान्न नरकं याति यः स्मरन्भक्तितो मुने ।
अहर्निशं शिवं तस्मात्स क्षीणाशेषपातकः

pumānna narakaṃ yāti yaḥ smaranbhaktito mune |
aharniśaṃ śivaṃ tasmātsa kṣīṇāśeṣapātakaḥ

नरकस्वर्गसंज्ञाये पापपुण्ये द्विजोत्तम ।
ययोस्त्वेकं तु दुःखायान्यत्सुखायोद्भवाय च

narakasvargasaṃjñāye pāpapuṇye dvijottama |
yayostvekaṃ tu duḥkhāyānyatsukhāyodbhavāya ca

तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्दुःखाय जायते ।
तत्स्याद्दुःखात्मकं नास्ति न च किंचित्सुखात्मकम्

tadeva prītaye bhūtvā punarduḥkhāya jāyate |
tatsyādduḥkhātmakaṃ nāsti na ca kiṃcitsukhātmakam

मनसः परिणामोऽयं सुखदुःखोपलक्षणः ।
ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञानं तत्त्वाय कल्पते

manasaḥ pariṇāmo'yaṃ sukhaduḥkhopalakṣaṇaḥ |
jñānameva paraṃ brahma jñānaṃ tattvāya kalpate

ज्ञानात्मकमिदं विश्वं सकलं सचराचरम् ।
परविज्ञानतः किंचिद्विद्यते न परं मुने

jñānātmakamidaṃ viśvaṃ sakalaṃ sacarācaram |
paravijñānataḥ kiṃcidvidyate na paraṃ mune

एवमेतन्मयाख्यातं सर्वं नरकमण्डलम् ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सांप्रतं मंडलं भुवः

evametanmayākhyātaṃ sarvaṃ narakamaṇḍalam |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sāṃprataṃ maṃḍalaṃ bhuvaḥ