अध्याय 47: शुक्र दैत्यों को जिलाते हैं और निगले जाते हैं

तस्मिन्महति संग्रामे दारुणे लोमहर्षणे ।
शुक्रो दैत्यपतिर्विद्वान्भक्षितस्त्रिपुरारिणा

tasminmahati saṃgrāme dāruṇe lomaharṣaṇe |
śukro daityapatirvidvānbhakṣitastripurāriṇā

इति श्रुतं समासान्मे तत्पुनर्ब्रूहि विस्तरात ।
किं चकार महायोगी जठरस्थः पिनाकिनः

iti śrutaṃ samāsānme tatpunarbrūhi vistarāta |
kiṃ cakāra mahāyogī jaṭharasthaḥ pinākinaḥ

न ददाह कथं शभोश्शुक्रं तं जठरानलः ।
कल्पान्तदहनः कालो दीप्ततेजाश्च भार्गवः

na dadāha kathaṃ śabhośśukraṃ taṃ jaṭharānalaḥ |
kalpāntadahanaḥ kālo dīptatejāśca bhārgavaḥ

विनिष्क्रांतः कथं धीमाच्छंभोर्जठरपंजरात् ।
कथमाराधयामास कियत्कालं स भार्गवः

viniṣkrāṃtaḥ kathaṃ dhīmācchaṃbhorjaṭharapaṃjarāt |
kathamārādhayāmāsa kiyatkālaṃ sa bhārgavaḥ

अथ च लब्धवान्विद्यां तां मृत्युशमनीं पराम् ।
का सा विद्या परा तात यथा मृत्युर्हि वार्यते

atha ca labdhavānvidyāṃ tāṃ mṛtyuśamanīṃ parām |
kā sā vidyā parā tāta yathā mṛtyurhi vāryate

लेभेन्धको गाणपत्यं कथं शूला द्विनिर्गतः ।
देवदेवस्य वै शंभोर्मुनेर्लीलाविहारिणः

lebhendhako gāṇapatyaṃ kathaṃ śūlā dvinirgataḥ |
devadevasya vai śaṃbhormunerlīlāvihāriṇaḥ

एतत्सर्वमशेषेण महाधीमन् कृपां कुरु ।
शिवलीलामृतं तात शृण्वत कथयस्व मे

etatsarvamaśeṣeṇa mahādhīman kṛpāṃ kuru |
śivalīlāmṛtaṃ tāta śṛṇvata kathayasva me

इति तस्य वचः श्रुत्वा व्यासस्यामिततेजसः ।
सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम्

iti tasya vacaḥ śrutvā vyāsasyāmitatejasaḥ |
sanatkumāraḥ provāca smṛtvā śivapadāṃbujam

शृणु व्यास महाबुद्धे शिवलीलामृतं परम् ।
धन्यस्त्वं शैवमुख्योसि ममानन्दकरः स्वतः

śṛṇu vyāsa mahābuddhe śivalīlāmṛtaṃ param |
dhanyastvaṃ śaivamukhyosi mamānandakaraḥ svataḥ

प्रवर्तमाने समरे शंकरांधकयोस्तयोः ।
अनिर्भेद्यपविव्यूहगिरिव्यूहाधिनाथयोः

pravartamāne samare śaṃkarāṃdhakayostayoḥ |
anirbhedyapavivyūhagirivyūhādhināthayoḥ

पुरा जयो बभूवापि दैत्यानां बलशालिनाम् ।
शिवप्रभा वादभवत्प्रमथानां मुने जयः

purā jayo babhūvāpi daityānāṃ balaśālinām |
śivaprabhā vādabhavatpramathānāṃ mune jayaḥ

तच्छुत्वासीद्विषण्णो हि महादैत्योंधकासुरः ।
कथं स्यान्मे जय इति विचारणपरोऽभवत्

tacchutvāsīdviṣaṇṇo hi mahādaityoṃdhakāsuraḥ |
kathaṃ syānme jaya iti vicāraṇaparo'bhavat

अपसृत्य ततो युद्धादंधकः परबुद्धिमान् ।
द्रुतमभ्यगमद्वीर एकलश्शुक्रसन्निधिम्

apasṛtya tato yuddhādaṃdhakaḥ parabuddhimān |
drutamabhyagamadvīra ekalaśśukrasannidhim

प्रणम्य स्वगुरुं काव्यमवरुह्य रथाच्च सः ।
बभाषेदं विचार्याथ सांजलिर्नीतिवित्तमः

praṇamya svaguruṃ kāvyamavaruhya rathācca saḥ |
babhāṣedaṃ vicāryātha sāṃjalirnītivittamaḥ

भगवंस्त्वामुपाश्रित्य गुरोर्भावं वहामहे ।
पराजिता भवामो नो सर्वदा जयशालिनः

bhagavaṃstvāmupāśritya gurorbhāvaṃ vahāmahe |
parājitā bhavāmo no sarvadā jayaśālinaḥ

त्वत्प्रभावात्सदा देवान्समस्तान्सानुगान्वयम् ।
मन्यामहे हरोषेन्द्रमुखानपि हि कत्तृणान्

tvatprabhāvātsadā devānsamastānsānugānvayam |
manyāmahe haroṣendramukhānapi hi kattṛṇān

अस्मत्तो बिभ्यति सुरास्तदा भवदनुग्रहात् ।
गजा इव हरिभ्यश्च तार्क्ष्येभ्य इव पन्नगाः

asmatto bibhyati surāstadā bhavadanugrahāt |
gajā iva haribhyaśca tārkṣyebhya iva pannagāḥ

अनिर्भेद्यं पविव्यूहं विविशुर्दैत्य दानवाः ।
प्रमथानीकमखिलं विधूय त्वदनुग्रहात्

anirbhedyaṃ pavivyūhaṃ viviśurdaitya dānavāḥ |
pramathānīkamakhilaṃ vidhūya tvadanugrahāt

वयं त्वच्छरणा भूत्वा सदा गा इव निश्चलाः ।
स्थित्वा चरामो निश्शंकमाजावपि हि भार्गव

vayaṃ tvaccharaṇā bhūtvā sadā gā iva niścalāḥ |
sthitvā carāmo niśśaṃkamājāvapi hi bhārgava

रक्षरक्षाभितो विप्र प्रव्रज्य शरणागतान् ।
असुराञ्छत्रुभिर्वीरैरर्दितांश्च मृतानपि

rakṣarakṣābhito vipra pravrajya śaraṇāgatān |
asurāñchatrubhirvīrairarditāṃśca mṛtānapi

प्रथमैर्भीमविक्रांतैः क्रांतान्मृत्युप्रमाथिभिः ।
सूदितान्पतितान्पश्य हुंडादीन्मद्गणान्वरान्

prathamairbhīmavikrāṃtaiḥ krāṃtānmṛtyupramāthibhiḥ |
sūditānpatitānpaśya huṃḍādīnmadgaṇānvarān

यः पीत्वा कणधूमं वै सहस्रं शरदां पुरा ।
त्वया प्राप्ता वरा विद्या तस्याः कालोयमागतः

yaḥ pītvā kaṇadhūmaṃ vai sahasraṃ śaradāṃ purā |
tvayā prāptā varā vidyā tasyāḥ kāloyamāgataḥ

अद्य विद्याफलं तत्ते सर्वे पश्यंतु भार्गव ।
प्रमथा असुरान्सर्वान् कृपया जीवयिष्यतः

adya vidyāphalaṃ tatte sarve paśyaṃtu bhārgava |
pramathā asurānsarvān kṛpayā jīvayiṣyataḥ

इत्थमन्धकवाक्यं स श्रुत्वा धीरो हि भार्गवः ।
तदा विचारयामास दूयमानेन चेतसा

itthamandhakavākyaṃ sa śrutvā dhīro hi bhārgavaḥ |
tadā vicārayāmāsa dūyamānena cetasā

किं कर्तव्यं मयाद्यापि क्षेमं मे स्यात्कथं त्विति ।
सन्निपातविधिर्जीवः सर्वथानुचितो मम

kiṃ kartavyaṃ mayādyāpi kṣemaṃ me syātkathaṃ tviti |
sannipātavidhirjīvaḥ sarvathānucito mama

विधेयं शंकरात्प्राप्ता तद्गुणान् प्रति योजये ।
तद्रणे मर्दितान्वीरः प्रमथैश्शंकरानुगैः

vidheyaṃ śaṃkarātprāptā tadguṇān prati yojaye |
tadraṇe marditānvīraḥ pramathaiśśaṃkarānugaiḥ

शरणागतधर्मोथ प्रवरस्सर्वतो हृदा ।
विचार्य शुक्रेण धिया तद्वाणी स्वीकृता तदा

śaraṇāgatadharmotha pravarassarvato hṛdā |
vicārya śukreṇa dhiyā tadvāṇī svīkṛtā tadā

किंचित्स्मितं तदा कृत्वा सोऽब्रवीद्दानवाधिपम् ।
भार्गवश्शिवपादाब्जं सप्पा स्वस्थेन चेतसा

kiṃcitsmitaṃ tadā kṛtvā so'bravīddānavādhipam |
bhārgavaśśivapādābjaṃ sappā svasthena cetasā

यत्त्वया भाषितं तात तत्सर्वं तथ्यमेव हि ।
एतद्विद्योपार्जनं हि दानवार्थं कृतं मया

yattvayā bhāṣitaṃ tāta tatsarvaṃ tathyameva hi |
etadvidyopārjanaṃ hi dānavārthaṃ kṛtaṃ mayā

दुस्सहं कणधूमं वै पीत्वा वर्षसहस्रकम् ।
विद्येयमीश्वरात्प्राप्ता बंधूनां सुखदा सदा

dussahaṃ kaṇadhūmaṃ vai pītvā varṣasahasrakam |
vidyeyamīśvarātprāptā baṃdhūnāṃ sukhadā sadā

प्रमथैर्मथितान्दैत्यान्रणेहं विद्ययानया ।
उत्थापयिष्ये म्लानानि शस्यानि जलभुग्यथा

pramathairmathitāndaityānraṇehaṃ vidyayānayā |
utthāpayiṣye mlānāni śasyāni jalabhugyathā

निर्व्रणान्नीरुजः स्वस्थान्सुप्त्वेव पुन रुत्थितान् ।
मुहूर्तेस्मिंश्च द्रष्टासि दैत्यांस्तानुत्थितान्निजान्

nirvraṇānnīrujaḥ svasthānsuptveva puna rutthitān |
muhūrtesmiṃśca draṣṭāsi daityāṃstānutthitānnijān

इत्युक्त्वा सोधकं शुक्रो विद्यामावर्तयत्क विः ।
एकैकं दैत्यमुद्दिश्य स्मृत्वा विद्येशमादरात्

ityuktvā sodhakaṃ śukro vidyāmāvartayatka viḥ |
ekaikaṃ daityamuddiśya smṛtvā vidyeśamādarāt

विद्यावर्तनमात्रेण ते सर्वे दैत्यदानवाः ।
उत्तस्थुर्युगपद्वीरास्सुप्ता इव धृतायुधाः

vidyāvartanamātreṇa te sarve daityadānavāḥ |
uttasthuryugapadvīrāssuptā iva dhṛtāyudhāḥ

सदाभ्यस्ता यथा वेदास्समरे वा यथाम्बुदा ।
श्रद्धयार्थास्तथा दत्ता ब्राह्मणेभ्यो यथापदि

sadābhyastā yathā vedāssamare vā yathāmbudā |
śraddhayārthāstathā dattā brāhmaṇebhyo yathāpadi

उज्जीवितांस्तु तान्दृष्ट्वा हुंडादींश्च महासुरान् ।
विनेदुरसुराः सर्वे जलपूर्णा इवांबुदाः

ujjīvitāṃstu tāndṛṣṭvā huṃḍādīṃśca mahāsurān |
vinedurasurāḥ sarve jalapūrṇā ivāṃbudāḥ

रणोद्यताः पुनश्चासन्गर्जंतो विकटान्रवान् ।
प्रमथैस्सह निर्भीता महाबलपराक्रमाः

raṇodyatāḥ punaścāsangarjaṃto vikaṭānravān |
pramathaissaha nirbhītā mahābalaparākramāḥ

शुक्रेणोज्जीवितान्दृष्ट्वा प्रमथा दैत्यदानवान् ।
विसिष्मिरे ततस्सर्वे नंद्याद्या युद्धदुर्मदाः

śukreṇojjīvitāndṛṣṭvā pramathā daityadānavān |
visiṣmire tatassarve naṃdyādyā yuddhadurmadāḥ

विज्ञाप्यमेवं कर्मैतद्देवेशे शंकरेऽखिलम् ।
विचार्य बुद्धिमंतश्च ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन्

vijñāpyamevaṃ karmaitaddeveśe śaṃkare'khilam |
vicārya buddhimaṃtaśca hyevaṃ te'nyonyamabruvan

आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिंस्तथा वर्तति युद्धयज्ञे ।
अमर्षितो भार्गवकर्म दृष्ट्वा शिलादपुत्रोऽभ्यगमन्महेशम्

āścaryarūpe pramatheśvarāṇāṃ tasmiṃstathā vartati yuddhayajñe |
amarṣito bhārgavakarma dṛṣṭvā śilādaputro'bhyagamanmaheśam

जयेति चोक्त्वा जययोनिमुग्रमुवाच नंदी कनकावदातम् ।
गणेश्वराणां रणकर्म देव देवैश्च सेन्द्रैरपि दुष्करं सत्

jayeti coktvā jayayonimugramuvāca naṃdī kanakāvadātam |
gaṇeśvarāṇāṃ raṇakarma deva devaiśca sendrairapi duṣkaraṃ sat

तद्भार्गवेणाद्य कृतं वृथा नस्संजीवतांस्तान्हि मृतान्विपक्षान् ।
आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकेकमुद्दिश्य सहेलमीश

tadbhārgaveṇādya kṛtaṃ vṛthā nassaṃjīvatāṃstānhi mṛtānvipakṣān |
āvartya vidyāṃ mṛtajīvadātrīmekekamuddiśya sahelamīśa

तुहुंडहुंडादिककुंभजंभविपा कपाकादिमहासुरेन्द्राः ।
यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयंतः प्रमथांश्चरंति

tuhuṃḍahuṃḍādikakuṃbhajaṃbhavipā kapākādimahāsurendrāḥ |
yamālayādadya punarnivṛttā vidrāvayaṃtaḥ pramathāṃścaraṃti

यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान्संजीवयेदत्र पुनः पुनस्तान् ।
जयः कुतो नो भविता महेश गणेश्वराणां कुत एव शांतिः

yadi hyasau daityavarānnirastānsaṃjīvayedatra punaḥ punastān |
jayaḥ kuto no bhavitā maheśa gaṇeśvarāṇāṃ kuta eva śāṃtiḥ

इत्येवमुक्तः प्रमथेश्वरेण स नंदिना वै प्रमथेश्वरेशः ।
उवाच देवः प्रहसंस्तदानीं तं नंदिनं सर्वगणेशराजम्

ityevamuktaḥ pramatheśvareṇa sa naṃdinā vai pramatheśvareśaḥ |
uvāca devaḥ prahasaṃstadānīṃ taṃ naṃdinaṃ sarvagaṇeśarājam

नन्दिन्प्रयाहि त्वरितोऽति मात्रं द्विजेन्द्रवर्यं दितिनन्दनानाम् ।
मध्यात्समुद्धृत्य तथा नयाशु श्येनो यथा लावकमंडजातम्

nandinprayāhi tvarito'ti mātraṃ dvijendravaryaṃ ditinandanānām |
madhyātsamuddhṛtya tathā nayāśu śyeno yathā lāvakamaṃḍajātam

स एवमुक्तो वृषभध्वजेन ननाद नंदी वृषसिंहनादः ।
जगाम तूर्णं च विगाह्य सेनां यत्राभवद्भार्गववंशदीपः

sa evamukto vṛṣabhadhvajena nanāda naṃdī vṛṣasiṃhanādaḥ |
jagāma tūrṇaṃ ca vigāhya senāṃ yatrābhavadbhārgavavaṃśadīpaḥ

तं रक्ष्यमाणं दितिजैस्समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः ।
विक्षोभ्य दैत्यान्बलवाञ्जहार काव्यं स नन्दी शरभो यथेभम्

taṃ rakṣyamāṇaṃ ditijaissamastaiḥ pāśāsivṛkṣopalaśailahastaiḥ |
vikṣobhya daityānbalavāñjahāra kāvyaṃ sa nandī śarabho yathebham

स्रस्तांबरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम् ।
विमोचयिष्यंत इवानुजग्मुः सुरारयस्सिंहरवांस्त्यजंतः

srastāṃbaraṃ vicyutabhūṣaṇaṃ ca vimuktakeśaṃ balinā gṛhītam |
vimocayiṣyaṃta ivānujagmuḥ surārayassiṃharavāṃstyajaṃtaḥ

दंभोलि शूलासिपरश्वधानामुद्दंडचक्रोपलकंपनानाम् ।
नंदीश्वरस्योपरि दानवेन्द्रा वर्षं ववर्षुर्जलदा इवोग्रम्

daṃbholi śūlāsiparaśvadhānāmuddaṃḍacakropalakaṃpanānām |
naṃdīśvarasyopari dānavendrā varṣaṃ vavarṣurjaladā ivogram

तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा ।
आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिपक्षः

taṃ bhārgavaṃ prāpya gaṇādhirājo mukhāgninā śastraśatāni dagdhvā |
āyātpravṛddhe'suradevayuddhe bhavasya pārśve vyathitāripakṣaḥ

अयं स शुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम् ।
जग्राह शुक्रं स च देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम्

ayaṃ sa śukro bhagavannitīdaṃ nivedayāmāsa bhavāya śīghram |
jagrāha śukraṃ sa ca devadevo yathopahāraṃ śucinā pradattam

न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवीन्द्रम् ।
हाहारवस्तैरसुरैस्समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि

na kiṃciduktvā sa hi bhūtagoptā cikṣepa vaktre phalavatkavīndram |
hāhāravastairasuraissamastairuccairvimukto hahaheti bhūri