अध्याय 4: विष्णु का मुण्डी यति त्रिपुरराज को दीक्षा देता है

असृजच्च महातेजाः पुरुषं स्वात्मसंभवम् ।
एकं मायामयं तेषां धर्मविघ्नार्थमच्युतः

asṛjacca mahātejāḥ puruṣaṃ svātmasaṃbhavam |
ekaṃ māyāmayaṃ teṣāṃ dharmavighnārthamacyutaḥ

मुंडिनं म्लानवस्त्रं च गुंफिपात्रसमन्वितम् ।
दधानं पुंजिकां हस्ते चालयंतं पदेपदे

muṃḍinaṃ mlānavastraṃ ca guṃphipātrasamanvitam |
dadhānaṃ puṃjikāṃ haste cālayaṃtaṃ padepade

वस्त्रयुक्तं तथा हस्तं क्षीयमाणं मुखे सदा ।
धर्मेति व्याहरंतं हि वाचा विक्लवया मुनिम्

vastrayuktaṃ tathā hastaṃ kṣīyamāṇaṃ mukhe sadā |
dharmeti vyāharaṃtaṃ hi vācā viklavayā munim

स नमस्कृत्य विष्णुं तं तत्पुरस्स स्थितोऽथ वै ।
उवाच वचनं तत्र हरिं स प्रांजलिस्तदा

sa namaskṛtya viṣṇuṃ taṃ tatpurassa sthito'tha vai |
uvāca vacanaṃ tatra hariṃ sa prāṃjalistadā

अरिहन्नच्युतं पूज्यं किं करोमि तदादिश ।
कानि नामानि मे देव स्थानं वापि वद प्रभो

arihannacyutaṃ pūjyaṃ kiṃ karomi tadādiśa |
kāni nāmāni me deva sthānaṃ vāpi vada prabho

इत्येवं भगवान्विष्णुः श्रुत्वा तस्य शुभं वचः ।
प्रसन्नमानसो भूत्वा वचनं चेदमब्रवीत्

ityevaṃ bhagavānviṣṇuḥ śrutvā tasya śubhaṃ vacaḥ |
prasannamānaso bhūtvā vacanaṃ cedamabravīt

यदर्थं निर्मितोऽसि त्वं निबोध कथयामि ते ।
मदंगज महाप्राज्ञ मद्रूपस्त्वं न संशयः

yadarthaṃ nirmito'si tvaṃ nibodha kathayāmi te |
madaṃgaja mahāprājña madrūpastvaṃ na saṃśayaḥ

ममांगाच्च समुत्पन्नो मत्कार्यं कर्तुमर्हसि ।
मदीयस्त्वं सदा पूज्यो भविष्यति न संशयः

mamāṃgācca samutpanno matkāryaṃ kartumarhasi |
madīyastvaṃ sadā pūjyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ

अरिहन्नाम ते स्यात्तु ह्यन्यानि न शुभानि च ।
स्थानं वक्ष्यामि ते पश्चाच्छृणु प्रस्तुतमादरात्

arihannāma te syāttu hyanyāni na śubhāni ca |
sthānaṃ vakṣyāmi te paścācchṛṇu prastutamādarāt

मायिन्मायामयं शास्त्रं तत्षोडशसहस्रकम् ।
श्रौतस्मार्तविरुद्धं च वर्णाश्रम विवर्जितम्

māyinmāyāmayaṃ śāstraṃ tatṣoḍaśasahasrakam |
śrautasmārtaviruddhaṃ ca varṇāśrama vivarjitam

अपभ्रंशमयं शास्त्रं कर्मवादमयं तथा ।
रचयेति प्रयत्नेन तद्विस्तारो भविष्यति

apabhraṃśamayaṃ śāstraṃ karmavādamayaṃ tathā |
racayeti prayatnena tadvistāro bhaviṣyati

ददामि तव निर्माणे सामर्थ्यं तद्भविष्यति ।
माया च विविधा शीघ्रं त्वदधीना भविष्यति

dadāmi tava nirmāṇe sāmarthyaṃ tadbhaviṣyati |
māyā ca vividhā śīghraṃ tvadadhīnā bhaviṣyati

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरेश्च परमात्मनः ।
नमस्कृत्य प्रत्युवाच स मायी तं जनार्दनम्

tacchrutvā vacanaṃ tasya hareśca paramātmanaḥ |
namaskṛtya pratyuvāca sa māyī taṃ janārdanam

यत्कर्तव्यं मया देव द्रुतमादिश तत्प्रभो ।
त्वदाज्ञयाखिलं कर्म सफलश्च भविष्यति

yatkartavyaṃ mayā deva drutamādiśa tatprabho |
tvadājñayākhilaṃ karma saphalaśca bhaviṣyati

इत्युक्त्वा पाठयामास शास्त्रं मायामयं तथा ।
इहैव स्वर्गनरकप्रत्ययो नान्यथा पुनः

ityuktvā pāṭhayāmāsa śāstraṃ māyāmayaṃ tathā |
ihaiva svarganarakapratyayo nānyathā punaḥ

तमुवाच पुनर्विष्णुः स्मृत्वा शिवपदांबुजम् ।
मोहनीया इमे दैत्याः सर्वे त्रिपुरवासिनः

tamuvāca punarviṣṇuḥ smṛtvā śivapadāṃbujam |
mohanīyā ime daityāḥ sarve tripuravāsinaḥ

कार्यास्ते दीक्षिता नूनं पाठनीयाः प्रयत्नतः ।
मदाज्ञया न दोषस्ते भविष्यति महामते

kāryāste dīkṣitā nūnaṃ pāṭhanīyāḥ prayatnataḥ |
madājñayā na doṣaste bhaviṣyati mahāmate

धर्मास्तत्र प्रकाशन्ते श्रौतस्मार्त्ता न संशयः ।
अनया विद्यया सर्वे स्फोटनीया ध्रुवं यते

dharmāstatra prakāśante śrautasmārttā na saṃśayaḥ |
anayā vidyayā sarve sphoṭanīyā dhruvaṃ yate

गंतुमर्हसि नाशार्थं मुण्डिंस्त्रिपुरवासिनाम् ।
तमोधर्मं संप्रकाश्य नाशयस्व पुरत्रयम्

gaṃtumarhasi nāśārthaṃ muṇḍiṃstripuravāsinām |
tamodharmaṃ saṃprakāśya nāśayasva puratrayam

ततश्चैव पुनर्गत्वा मरुस्थल्यां त्वया विभो ।
स्थातव्यं च स्वधर्मेण कलिर्यावत्समा व्रजेत्

tataścaiva punargatvā marusthalyāṃ tvayā vibho |
sthātavyaṃ ca svadharmeṇa kaliryāvatsamā vrajet

प्रवृत्ते तु युगे तस्मिन्स्वीयो धर्मः प्रकाश्यताम् ।
शिष्यैश्च प्रतिशिष्यैश्च वर्तनीयस्त्वया पुनः

pravṛtte tu yuge tasminsvīyo dharmaḥ prakāśyatām |
śiṣyaiśca pratiśiṣyaiśca vartanīyastvayā punaḥ

मदाज्ञया भवद्धर्मो विस्तारं यास्यति ध्रुवम् ।
मदनुज्ञापरो नित्यं गतिं प्राप्स्यसि मामकीम्

madājñayā bhavaddharmo vistāraṃ yāsyati dhruvam |
madanujñāparo nityaṃ gatiṃ prāpsyasi māmakīm

एवमाज्ञा तदा दत्ता विष्णुना प्रभविष्णुना ।
शासनाद्देवदेवस्य हृदा त्वंतर्दधे हरिः

evamājñā tadā dattā viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
śāsanāddevadevasya hṛdā tvaṃtardadhe hariḥ

ततस्स मुंडी परिपालयन्हरेराज्ञां तथा निर्मितवांश्च शिष्यान् ।
यथास्वरूपं चतुरस्तदानीं मायामयं शास्त्रमपाठयत्स्वयम्

tatassa muṃḍī paripālayanharerājñāṃ tathā nirmitavāṃśca śiṣyān |
yathāsvarūpaṃ caturastadānīṃ māyāmayaṃ śāstramapāṭhayatsvayam

यथा स्वयं तथा ते च चत्वारो मुंडिनः शुभाः ।
नमस्कृत्य स्थितास्तत्र हरये परमात्मने

yathā svayaṃ tathā te ca catvāro muṃḍinaḥ śubhāḥ |
namaskṛtya sthitāstatra haraye paramātmane

हरिश्चापि मुनेस्तत्र चतुरस्तांस्तदा स्वयम् ।
उवाच परमप्रीतश्शिवाज्ञापरिपालकः

hariścāpi munestatra caturastāṃstadā svayam |
uvāca paramaprītaśśivājñāparipālakaḥ

यथा गुरुस्तथा यूयं भविष्यथ मदाज्ञया ।
धन्याः स्थ सद्गतिमिह संप्राप्स्यथ न संशयः

yathā gurustathā yūyaṃ bhaviṣyatha madājñayā |
dhanyāḥ stha sadgatimiha saṃprāpsyatha na saṃśayaḥ

चत्वारो मुंडिनस्तेऽथ धर्मं पाषंडमाश्रिताः ।
हस्ते पात्रं दधानाश्च तुंडवस्त्रस्य धारकाः

catvāro muṃḍinaste'tha dharmaṃ pāṣaṃḍamāśritāḥ |
haste pātraṃ dadhānāśca tuṃḍavastrasya dhārakāḥ

मलिनान्येव वासांसि धारयंतो ह्यभाषिणः ।
धर्मो लाभः परं तत्त्वं वदंतस्त्वतिहर्षतः

malinānyeva vāsāṃsi dhārayaṃto hyabhāṣiṇaḥ |
dharmo lābhaḥ paraṃ tattvaṃ vadaṃtastvatiharṣataḥ

मार्जनीं ध्रियमाणाश्च वस्त्रखंडविनिर्मिताम् ।
शनैः शनैश्चलन्तो हि जीवहिंसाभयाद्ध्रुवम्

mārjanīṃ dhriyamāṇāśca vastrakhaṃḍavinirmitām |
śanaiḥ śanaiścalanto hi jīvahiṃsābhayāddhruvam

ते सर्वे च तदा देवं भगवंतं मुदान्विताः ।
नमस्कृत्य पुनस्तत्र मुने तस्थुस्तदग्रतः

te sarve ca tadā devaṃ bhagavaṃtaṃ mudānvitāḥ |
namaskṛtya punastatra mune tasthustadagrataḥ

हरिणा च तदा हस्ते धृत्वा च गुरवेर्पिताः ।
अभ्यधायि च सुप्रीत्या तन्नामापि विशेषतः

hariṇā ca tadā haste dhṛtvā ca guraverpitāḥ |
abhyadhāyi ca suprītyā tannāmāpi viśeṣataḥ

यथा त्वं च तथैवैते मदीया वै न संशयः ।
आदिरूपं च तन्नाम पूज्यत्वात्पूज्य उच्यते

yathā tvaṃ ca tathaivaite madīyā vai na saṃśayaḥ |
ādirūpaṃ ca tannāma pūjyatvātpūjya ucyate

ऋषिर्यतिस्तथा कीर्यउपाध्याय इति स्वयम् ।
इमान्यपि तु नामानि प्रसिद्धानि भवंतु वः

ṛṣiryatistathā kīryaupādhyāya iti svayam |
imānyapi tu nāmāni prasiddhāni bhavaṃtu vaḥ

ममापि च भवद्भिश्च नाम ग्राह्यं शुभं पुनः ।
अरिहन्निति तन्नामध्येयं पापप्रणाशनम्

mamāpi ca bhavadbhiśca nāma grāhyaṃ śubhaṃ punaḥ |
arihanniti tannāmadhyeyaṃ pāpapraṇāśanam

भवद्भिश्चैव कर्तव्यं कार्यं लोकसुखावहम् ।
लोकानुकूलं चरतां भविष्यत्युत्तमा गतिः

bhavadbhiścaiva kartavyaṃ kāryaṃ lokasukhāvaham |
lokānukūlaṃ caratāṃ bhaviṣyatyuttamā gatiḥ

ततः प्रणम्य तं मायी शिष्ययुक्तस्स्वयं तदा ।
जगाम त्रिपुरं सद्यः शिवेच्छाकारिणं मुमा

tataḥ praṇamya taṃ māyī śiṣyayuktassvayaṃ tadā |
jagāma tripuraṃ sadyaḥ śivecchākāriṇaṃ mumā

प्रविश्य तत्पुरं तूर्णं विष्णुना नोदितो वशी ।
महामायाविना तेन ऋषिर्मायां तदाकरोत्

praviśya tatpuraṃ tūrṇaṃ viṣṇunā nodito vaśī |
mahāmāyāvinā tena ṛṣirmāyāṃ tadākarot

नगरोपवने कृत्वा शिष्यैर्युक्तः स्थितितदा ।
मायां प्रवर्तयामास मायिनामपि मोहिनीम्

nagaropavane kṛtvā śiṣyairyuktaḥ sthititadā |
māyāṃ pravartayāmāsa māyināmapi mohinīm

शिवार्चनप्रभावेण तन्माया सहसा मुने ।
त्रिपुरे न चचालाशु निर्विण्णोभूत्तदा यतिः

śivārcanaprabhāveṇa tanmāyā sahasā mune |
tripure na cacālāśu nirviṇṇobhūttadā yatiḥ

अथ विष्णुं स सस्मार तुष्टाव च हृदा बहु ।
नष्टोत्साहो विचेतस्को हृदयेन विदूयता

atha viṣṇuṃ sa sasmāra tuṣṭāva ca hṛdā bahu |
naṣṭotsāho vicetasko hṛdayena vidūyatā

तत्स्मृतस्त्वरितं विष्णुस्सस्मार शंकरं हृदि ।
प्राप्याज्ञां मनसा तस्य स्मृतवान्नारदं द्रुतम्

tatsmṛtastvaritaṃ viṣṇussasmāra śaṃkaraṃ hṛdi |
prāpyājñāṃ manasā tasya smṛtavānnāradaṃ drutam

स्मृतमात्रेण विष्णोश्च नारदस्समुपस्थितः ।
नत्वा स्तुत्वा पुरस्तस्य स्थितोभूत्सांजलिस्तदा

smṛtamātreṇa viṣṇośca nāradassamupasthitaḥ |
natvā stutvā purastasya sthitobhūtsāṃjalistadā

अथ तं नारदं प्राह विष्णुर्मुनिमतां वरः ।
लोकोपकारनिरतो देवकार्यकरस्सदा

atha taṃ nāradaṃ prāha viṣṇurmunimatāṃ varaḥ |
lokopakāranirato devakāryakarassadā

शिवाज्ञयोच्यते तात गच्छ त्वं त्रिपुरं द्रुतम् ।
ऋषिस्तत्र गतः शिष्यैर्मोहार्थं तत्सुवासिनाम्

śivājñayocyate tāta gaccha tvaṃ tripuraṃ drutam |
ṛṣistatra gataḥ śiṣyairmohārthaṃ tatsuvāsinām

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदो मुनिसत्तमः ।
गतस्तत्र द्रुतं यत्र स ऋषिर्मायिनां वरः

ityākarṇya vacastasya nārado munisattamaḥ |
gatastatra drutaṃ yatra sa ṛṣirmāyināṃ varaḥ

नारदोऽपि तथा मायी नियोगान्मायिनः प्रभोः ।
प्रविश्य तत्पुरं तेन मायिना सह दीक्षितः

nārado'pi tathā māyī niyogānmāyinaḥ prabhoḥ |
praviśya tatpuraṃ tena māyinā saha dīkṣitaḥ

ततश्च नारदो गत्वा त्रिपुराधीशसन्निधौ ।
क्षेमप्रश्नादिकं कृत्वा राज्ञे सर्वं न्यवेदयत्

tataśca nārado gatvā tripurādhīśasannidhau |
kṣemapraśnādikaṃ kṛtvā rājñe sarvaṃ nyavedayat

कश्चित्समागतश्चात्र यतिर्धर्मपरायणः ।
सर्वविद्याप्रकृष्टो हि वेदविद्यापरान्वितः

kaścitsamāgataścātra yatirdharmaparāyaṇaḥ |
sarvavidyāprakṛṣṭo hi vedavidyāparānvitaḥ

दृष्ट्वा च बहवो धर्मा नैतेन सदृशाः पुनः ।
वयं सुदीक्षिताश्चात्र दृष्ट्वा धर्मं सनातनम्

dṛṣṭvā ca bahavo dharmā naitena sadṛśāḥ punaḥ |
vayaṃ sudīkṣitāścātra dṛṣṭvā dharmaṃ sanātanam

तवेच्छा यदि वर्तेत तद्धर्मे दैत्यसत्तम ।
तद्धर्मस्य महाराज ग्राह्या दीक्षा त्वया पुनः

tavecchā yadi varteta taddharme daityasattama |
taddharmasya mahārāja grāhyā dīkṣā tvayā punaḥ

तदीयं स वचः श्रुत्वा महदर्थसुगर्भितम् ।
विस्मितो हृदि दैत्येशो जगौ तत्र विमोहितः

tadīyaṃ sa vacaḥ śrutvā mahadarthasugarbhitam |
vismito hṛdi daityeśo jagau tatra vimohitaḥ

नारदो दीक्षितो यस्माद्वयं दीक्षामवाप्नुमः ।
इत्येवं च विदित्वा वै जगाम स्वयमेव ह

nārado dīkṣito yasmādvayaṃ dīkṣāmavāpnumaḥ |
ityevaṃ ca viditvā vai jagāma svayameva ha

तद्रूपं च तदा दृष्ट्वा मोहितो मायया तथा ।
उवाच वचनं तस्मै नमस्कृत्य महात्मने

tadrūpaṃ ca tadā dṛṣṭvā mohito māyayā tathā |
uvāca vacanaṃ tasmai namaskṛtya mahātmane

दीक्षा देया त्वया मह्यं निर्मलाशय भो ऋषे ।
अहं शिष्यो भविष्यामि सत्यं सत्यं न संशयः

dīkṣā deyā tvayā mahyaṃ nirmalāśaya bho ṛṣe |
ahaṃ śiṣyo bhaviṣyāmi satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ

इत्येवं तु वचः श्रुत्वा दैत्यराजस्य निर्मलम् ।
प्रत्युवाच सुयत्नेन ऋषिस्स च सनातनः

ityevaṃ tu vacaḥ śrutvā daityarājasya nirmalam |
pratyuvāca suyatnena ṛṣissa ca sanātanaḥ

मदीया करणीया स्याद्यद्याज्ञा दैत्यसत्तम ।
तदा देया मया दीक्षा नान्यथा कोटियत्नतः

madīyā karaṇīyā syādyadyājñā daityasattama |
tadā deyā mayā dīkṣā nānyathā koṭiyatnataḥ

इत्येवं तु वचः श्रुत्वा राजा मायामयोऽभवत् ।
उवाच वचनं शीघ्रं यतिं तं हि कृतांजलिः

ityevaṃ tu vacaḥ śrutvā rājā māyāmayo'bhavat |
uvāca vacanaṃ śīghraṃ yatiṃ taṃ hi kṛtāṃjaliḥ

यथाज्ञां दास्यसि त्वं च तत्तथैव न चान्यथा ।
त्वदाज्ञां नोल्लंघयिष्ये सत्यं सत्यं न संशयः

yathājñāṃ dāsyasi tvaṃ ca tattathaiva na cānyathā |
tvadājñāṃ nollaṃghayiṣye satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य त्रिपुराधीशितुस्तदा ।
दूरीकृत्य मुखाद्वस्त्रमुवाच ऋषिसत्तमः

ityākarṇya vacastasya tripurādhīśitustadā |
dūrīkṛtya mukhādvastramuvāca ṛṣisattamaḥ

दीक्षां गृह्णीष्व दैत्येन्द्र सर्वधर्मोत्तमोत्तमाम् ।
ददौ दीक्षाविधानेन प्राप्स्यसि त्वं कृतार्थताम्

dīkṣāṃ gṛhṇīṣva daityendra sarvadharmottamottamām |
dadau dīkṣāvidhānena prāpsyasi tvaṃ kṛtārthatām

इत्युक्त्वा स तु मायावी दैत्यराजाय सत्वरम् ।
ददौ दीक्षां स्वधर्मोक्तां तस्मै विधिविधानतः

ityuktvā sa tu māyāvī daityarājāya satvaram |
dadau dīkṣāṃ svadharmoktāṃ tasmai vidhividhānataḥ

दैत्यराजे दीक्षिते च तस्मिन्ससहजे मुने ।
सर्वे च दीक्षिता जातास्तत्र त्रिपुरवासिनः

daityarāje dīkṣite ca tasminsasahaje mune |
sarve ca dīkṣitā jātāstatra tripuravāsinaḥ

मुनेः शिष्यैः प्रशिष्यैश्च व्याप्तमासीद्द्रुतं तदा ।
महामायाविनस्तत्तु त्रिपुरं सकलं मुने

muneḥ śiṣyaiḥ praśiṣyaiśca vyāptamāsīddrutaṃ tadā |
mahāmāyāvinastattu tripuraṃ sakalaṃ mune