अध्याय 2: त्रिपुर से पीड़ित देव महादेव की स्तुति करते हैं

ब्रह्मपुत्र महाप्राज्ञ वद मे वदतां वर ।
ततः किमभवद्देवाः कथं च सुखिनोऽभवन्

brahmaputra mahāprājña vada me vadatāṃ vara |
tataḥ kimabhavaddevāḥ kathaṃ ca sukhino'bhavan

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्यामितधीमतः ।
सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

ityākarṇya vacastasya vyāsasyāmitadhīmataḥ |
sanatkumāraḥ provāca smṛtvā śivapadāmbujam

अथ तत्प्रभया दग्धा देवा हीन्द्रादयस्तथा ।
संमंत्र्य दुःखितास्सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः

atha tatprabhayā dagdhā devā hīndrādayastathā |
saṃmaṃtrya duḥkhitāssarve brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

नत्वा पितामहं प्रीत्या परिक्षिप्ताखिलास्सुराः ।
दुःखं विज्ञापयामासुर्विलोक्यावसरं ततः

natvā pitāmahaṃ prītyā parikṣiptākhilāssurāḥ |
duḥkhaṃ vijñāpayāmāsurvilokyāvasaraṃ tataḥ

धातस्त्रिपुरनाथेन सतारकसुतेन हि ।
सर्वे प्रतापिता नूनं मयेन त्रिदिवौकसः

dhātastripuranāthena satārakasutena hi |
sarve pratāpitā nūnaṃ mayena tridivaukasaḥ

अतस्ते शरणं याता दुःखिता हि विधे वयम् ।
कुरु त्वं तद्वधोपायं सुखिनस्स्याम तद्यथा

ataste śaraṇaṃ yātā duḥkhitā hi vidhe vayam |
kuru tvaṃ tadvadhopāyaṃ sukhinassyāma tadyathā

इति विज्ञापितो देवैर्विहस्य भवकृद्विधिः ।
प्रत्युवाचाथ तान्सर्वान्मयतो भीतमानसान्

iti vijñāpito devairvihasya bhavakṛdvidhiḥ |
pratyuvācātha tānsarvānmayato bhītamānasān

न भेतव्यं सुरास्तेभ्यो दानवेभ्यो विशेषतः ।
आचक्षे तद्वधोपायं शिवं शर्वः करिष्यति

na bhetavyaṃ surāstebhyo dānavebhyo viśeṣataḥ |
ācakṣe tadvadhopāyaṃ śivaṃ śarvaḥ kariṣyati

मत्तो विवर्धितो दैत्यो वधं मत्तो न चार्हति ।
तथापि पुण्यं वर्द्धैत नगरे त्रिपुरे पुनः

matto vivardhito daityo vadhaṃ matto na cārhati |
tathāpi puṇyaṃ varddhaita nagare tripure punaḥ

शिवं च प्रार्थयध्वं वै सर्वे देवास्सवासवाः ।
सर्वाधीशः प्रसन्नश्चेत्स वः कार्यं करिष्यति

śivaṃ ca prārthayadhvaṃ vai sarve devāssavāsavāḥ |
sarvādhīśaḥ prasannaścetsa vaḥ kāryaṃ kariṣyati

इत्याकर्ण्य विधेर्वाणीं सर्वे देवास्सवासवाः ।
दुखितास्ते ययुस्तत्र यत्रास्ते वृषभध्वजः

ityākarṇya vidhervāṇīṃ sarve devāssavāsavāḥ |
dukhitāste yayustatra yatrāste vṛṣabhadhvajaḥ

प्रणम्य भक्त्या देवेशं सर्वे प्रांजलयस्तदा ।
तुष्टुवुर्विनतस्कंधाश्शंकरं लोकशंकरम्

praṇamya bhaktyā deveśaṃ sarve prāṃjalayastadā |
tuṣṭuvurvinataskaṃdhāśśaṃkaraṃ lokaśaṃkaram

नमो हिरण्यगर्भाय सर्वसृष्टि विधायिने ।
नमः स्थितिकृते तुभ्यं विष्णवे प्रभविष्णवे

namo hiraṇyagarbhāya sarvasṛṣṭi vidhāyine |
namaḥ sthitikṛte tubhyaṃ viṣṇave prabhaviṣṇave

नमो हरस्वरूपाय भूतसंहारकारिणे ।
निर्गुणाय नमस्तुभ्यं शिवायामित तेजसे

namo harasvarūpāya bhūtasaṃhārakāriṇe |
nirguṇāya namastubhyaṃ śivāyāmita tejase

अवस्थारहितायाथ निर्विकाराय वर्चसे ।
महाभूतात्मभूताय निर्लिप्ताय महात्मने

avasthārahitāyātha nirvikārāya varcase |
mahābhūtātmabhūtāya nirliptāya mahātmane

नमस्ते भूतपतये महाभारसहिष्णवे ।
तृष्णाहराय निर्वैराकृतये भूरितेजसे

namaste bhūtapataye mahābhārasahiṣṇave |
tṛṣṇāharāya nirvairākṛtaye bhūritejase

महादैत्यमहारण्यनाशिने दाववह्नये ।
दैत्यद्रुमकुठाराय नमस्ते शूलपाणये

mahādaityamahāraṇyanāśine dāvavahnaye |
daityadrumakuṭhārāya namaste śūlapāṇaye

महादनुजनाशाय नमस्ते परमेश्वर ।
अम्बिकापतये तुभ्यं नमस्सर्वास्त्रधारक

mahādanujanāśāya namaste parameśvara |
ambikāpataye tubhyaṃ namassarvāstradhāraka

नमस्ते पार्वतीनाथ परमात्मन्महेश्वर ।
नीलकंठाय रुद्राय नमस्ते रुद्ररूपिणे

namaste pārvatīnātha paramātmanmaheśvara |
nīlakaṃṭhāya rudrāya namaste rudrarūpiṇe

नमो वेदान्तवेद्याय मार्गातीताय ते नमः ।
नमोगुणस्वरूपाय गुणिने गुणवर्जिते

namo vedāntavedyāya mārgātītāya te namaḥ |
namoguṇasvarūpāya guṇine guṇavarjite

महादेव नमस्तुभ्यं त्रिलोकीनन्दनाय च ।
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय वासुदेवाय ते नमः

mahādeva namastubhyaṃ trilokīnandanāya ca |
pradyumnāyāniruddhāya vāsudevāya te namaḥ

संकर्षणाय देवाय नमस्ते कंसनाशिने ।
चाणूरमर्दिने तुभ्यं दामोदर विषादिने

saṃkarṣaṇāya devāya namaste kaṃsanāśine |
cāṇūramardine tubhyaṃ dāmodara viṣādine

हृषीकेशाच्युत विभो मृड शंकर ते नमः ।
अधोक्षज गजाराते कामारे विषभक्षणः

hṛṣīkeśācyuta vibho mṛḍa śaṃkara te namaḥ |
adhokṣaja gajārāte kāmāre viṣabhakṣaṇaḥ

नारायणाय देवाय नारायणपराय च ।
नारायणस्वरूपाय नाराणयतनूद्भव

nārāyaṇāya devāya nārāyaṇaparāya ca |
nārāyaṇasvarūpāya nārāṇayatanūdbhava

नमस्ते सर्वरूपाय महानरकहारिणे ।
पापापहारिणे तुभ्यं नमो वृषभवाहन

namaste sarvarūpāya mahānarakahāriṇe |
pāpāpahāriṇe tubhyaṃ namo vṛṣabhavāhana

क्षणादिकालरूपाय स्वभक्तबलदायिने ।
नानारूपाय रूपाय दैत्यचक्रविमर्दिने

kṣaṇādikālarūpāya svabhaktabaladāyine |
nānārūpāya rūpāya daityacakravimardine

नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ।
सहस्रमूर्त्तये तुभ्यं सहस्रावयवाय च

namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca |
sahasramūrttaye tubhyaṃ sahasrāvayavāya ca

धर्मरूपाय सत्त्वाय नमस्सत्त्वात्मने हर ।
वेदवेद्यस्वरूपाय नमो वेदप्रियाय च

dharmarūpāya sattvāya namassattvātmane hara |
vedavedyasvarūpāya namo vedapriyāya ca

नमो वेदस्वरूपाय वेदवक्त्रे नमो नमः ।
सदाचाराध्वगम्याय सदाचाराध्वगामिने

namo vedasvarūpāya vedavaktre namo namaḥ |
sadācārādhvagamyāya sadācārādhvagāmine

विष्टरश्रवसे तुभ्यं नमस्सत्यमयाय च ।
सत्यप्रियाय सत्याय सत्यगम्याय ते नमः

viṣṭaraśravase tubhyaṃ namassatyamayāya ca |
satyapriyāya satyāya satyagamyāya te namaḥ

नमस्ते मायिने तुभ्यं मायाधीशाय वै नमः ।
ब्रह्मगाय नमस्तुभ्यं ब्रह्मणे ब्रह्मजाय च

namaste māyine tubhyaṃ māyādhīśāya vai namaḥ |
brahmagāya namastubhyaṃ brahmaṇe brahmajāya ca

तपसे ते नमस्त्वीश तपसा फलदायिने ।
स्तुत्याय स्तुतये नित्यं स्तुतिसंप्रीतचेतसे

tapase te namastvīśa tapasā phaladāyine |
stutyāya stutaye nityaṃ stutisaṃprītacetase

श्रुत्याचारप्रसन्नाय स्तुत्याचारप्रियाय च ।
चतुर्विधस्वरूपाय जलस्थलजरूपिणे

śrutyācāraprasannāya stutyācārapriyāya ca |
caturvidhasvarūpāya jalasthalajarūpiṇe

सर्वे देवादयो नाथ श्रेष्ठत्वेन विभूतयः ।
देवानामिन्द्ररूपोऽसि ग्रहाणां त्वं रविर्मतः

sarve devādayo nātha śreṣṭhatvena vibhūtayaḥ |
devānāmindrarūpo'si grahāṇāṃ tvaṃ ravirmataḥ

सत्यलोकोऽसि लोकानां सरितां द्युसरिद्भवान् ।
श्वेतवर्णोऽसि वर्णानां सरसां मानसं सरः

satyaloko'si lokānāṃ saritāṃ dyusaridbhavān |
śvetavarṇo'si varṇānāṃ sarasāṃ mānasaṃ saraḥ

शैलानां गिरिजातातः कामधुक्त्वं च गोषु ह ।
क्षीरोदधिस्तु सिन्धूनां धातूनां हाटको भवान्

śailānāṃ girijātātaḥ kāmadhuktvaṃ ca goṣu ha |
kṣīrodadhistu sindhūnāṃ dhātūnāṃ hāṭako bhavān

वर्णानां ब्राह्मणोऽसि त्वं नृणां राजासि शंकर ।
मुक्तिक्षेत्रेषु काशी त्वं तीर्थानां तीर्थराड् भवान्

varṇānāṃ brāhmaṇo'si tvaṃ nṛṇāṃ rājāsi śaṃkara |
muktikṣetreṣu kāśī tvaṃ tīrthānāṃ tīrtharāḍ bhavān

उपलेषु समस्तेषु स्फटिकस्त्वं महेश्वर ।
कमलस्त्वं प्रसूनेषु शैलेषु हिमवांस्तथा

upaleṣu samasteṣu sphaṭikastvaṃ maheśvara |
kamalastvaṃ prasūneṣu śaileṣu himavāṃstathā

भवान्वाग्व्यवहारेषु भार्गवस्त्वं कविष्वपि ।
पक्षिष्वेवासि शरभः सिंहो हिंस्रेषु संमतः

bhavānvāgvyavahāreṣu bhārgavastvaṃ kaviṣvapi |
pakṣiṣvevāsi śarabhaḥ siṃho hiṃsreṣu saṃmataḥ

शालग्रामशिला च त्वं शिलासु वृषभध्वज ।
पूज्य रूपेषु सर्वेषु नर्मदालिंगमेव हि

śālagrāmaśilā ca tvaṃ śilāsu vṛṣabhadhvaja |
pūjya rūpeṣu sarveṣu narmadāliṃgameva hi

नन्दीश्वरोऽसि पशुषु वृषभः परमेश्वर ।
वेदेषूपनिषद्रूपी यज्वनां शीतभानुमान्

nandīśvaro'si paśuṣu vṛṣabhaḥ parameśvara |
vedeṣūpaniṣadrūpī yajvanāṃ śītabhānumān

प्रतापिनां पावकस्त्वं शैवानामच्युतो भवान् ।
भारतं त्वं पुराणानां मकारोऽस्यक्षरेषु च

pratāpināṃ pāvakastvaṃ śaivānāmacyuto bhavān |
bhārataṃ tvaṃ purāṇānāṃ makāro'syakṣareṣu ca

प्रणवो बीजमंत्राणां दारुणानां विषं भवान् ।
व्योमव्यप्तिमतां त्वं वै परमात्मासि चात्मनाम्

praṇavo bījamaṃtrāṇāṃ dāruṇānāṃ viṣaṃ bhavān |
vyomavyaptimatāṃ tvaṃ vai paramātmāsi cātmanām

इन्द्रियाणां मनश्च त्वं दानानामभयं भवान् ।
पावनानां जलं चासि जीवनानां तथामृतम्

indriyāṇāṃ manaśca tvaṃ dānānāmabhayaṃ bhavān |
pāvanānāṃ jalaṃ cāsi jīvanānāṃ tathāmṛtam

लाभानां पुत्रलाभोऽसि वायुर्वेगवतामसि ।
नित्यकर्मसु सर्वेषु संध्योपास्तिर्भवान्मता

lābhānāṃ putralābho'si vāyurvegavatāmasi |
nityakarmasu sarveṣu saṃdhyopāstirbhavānmatā

क्रतूनामश्वमेधोऽसि युगानां प्रथमो युगः ।
पुष्यस्त्वं सर्वधिण्यानाममावास्या तिथिष्वसि

kratūnāmaśvamedho'si yugānāṃ prathamo yugaḥ |
puṣyastvaṃ sarvadhiṇyānāmamāvāsyā tithiṣvasi

सर्वर्तुषु वसंतस्त्वं सर्वपर्वसु संक्रमः ।
कुशोऽसि तृणजातीनां स्थूलवृक्षेषु वै वटः

sarvartuṣu vasaṃtastvaṃ sarvaparvasu saṃkramaḥ |
kuśo'si tṛṇajātīnāṃ sthūlavṛkṣeṣu vai vaṭaḥ

योगेषु च व्यतीपातस्सोमवल्ली लतासु च ।
बुद्धीनां धर्मबुद्धिस्त्वं कलत्रं सुहृदां भवान्

yogeṣu ca vyatīpātassomavallī latāsu ca |
buddhīnāṃ dharmabuddhistvaṃ kalatraṃ suhṛdāṃ bhavān

साधकानां शुचीनां त्वं प्राणायामो महेश्वर ।
ज्योतिर्लिंगेषु सर्वेषु भवान् विश्वे श्वरो मतः

sādhakānāṃ śucīnāṃ tvaṃ prāṇāyāmo maheśvara |
jyotirliṃgeṣu sarveṣu bhavān viśve śvaro mataḥ

धर्मस्त्वं सर्वबंधूनामाश्रमाणां परो भवान् ।
मोक्षस्त्वं सर्ववर्णेषु रुद्राणां नीललोहितः

dharmastvaṃ sarvabaṃdhūnāmāśramāṇāṃ paro bhavān |
mokṣastvaṃ sarvavarṇeṣu rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ

आदित्यानां वासुदेवो हनूमान्वानरेषु च ।
यज्ञानां जपयज्ञोऽसि रामः शस्त्रभृतां भवान्

ādityānāṃ vāsudevo hanūmānvānareṣu ca |
yajñānāṃ japayajño'si rāmaḥ śastrabhṛtāṃ bhavān

गंधर्वाणां चित्ररथो वसूनां पावको ध्रुवम् ।
मासानामधिमासस्त्वं व्रतानां त्वं चतुर्दशी

gaṃdharvāṇāṃ citraratho vasūnāṃ pāvako dhruvam |
māsānāmadhimāsastvaṃ vratānāṃ tvaṃ caturdaśī

ऐरावतो गजेन्द्राणां सिद्धानां कपिलो मतः ।
अनंतस्त्वं हि नागानां पितॄणामर्यमा भवान्

airāvato gajendrāṇāṃ siddhānāṃ kapilo mataḥ |
anaṃtastvaṃ hi nāgānāṃ pitṝṇāmaryamā bhavān

कालः कलयतां च त्वं दैत्यानां बलिरेव च ।
किं बहूक्तेन देवेश सर्वं विष्टभ्य वै जगत्

kālaḥ kalayatāṃ ca tvaṃ daityānāṃ balireva ca |
kiṃ bahūktena deveśa sarvaṃ viṣṭabhya vai jagat

एकांशेन स्थितस्त्वं हि बहिःस्थोऽन्वित एव च

ekāṃśena sthitastvaṃ hi bahiḥstho'nvita eva ca

इति स्तुत्वा सुरास्सर्वे महादेवं वृषध्वजम् ।
स्तोत्रैर्नानाविधैदिंव्यैः शूलिनं परमेश्वरम्

iti stutvā surāssarve mahādevaṃ vṛṣadhvajam |
stotrairnānāvidhaidiṃvyaiḥ śūlinaṃ parameśvaram

प्रत्यूचुः प्रस्तुतं दीनास्स्वार्थं स्वार्थविचक्षणाः ।
वासवाद्या नतस्कधाः कृताञ्जलि पुटा मुने

pratyūcuḥ prastutaṃ dīnāssvārthaṃ svārthavicakṣaṇāḥ |
vāsavādyā nataskadhāḥ kṛtāñjali puṭā mune

पराजिता महादेव भ्रातृभ्यां सहितेन तु ।
भगवंस्तारकोत्पन्नैः सर्वे देवास्सवासवाः

parājitā mahādeva bhrātṛbhyāṃ sahitena tu |
bhagavaṃstārakotpannaiḥ sarve devāssavāsavāḥ

त्रैलोक्यं स्ववशं नीतं तथा च मुनिसत्तमाः ।
विध्वस्तास्सर्वसंसिद्धास्सर्वमुत्सादितं जगत्

trailokyaṃ svavaśaṃ nītaṃ tathā ca munisattamāḥ |
vidhvastāssarvasaṃsiddhāssarvamutsāditaṃ jagat

यज्ञभागान्समग्राँस्तु स्वयं गृह्णाति दारुणः ।
प्रवर्तितो ह्यधर्मस्तैर्ऋषीणां च निवारितः

yajñabhāgānsamagrām̐stu svayaṃ gṛhṇāti dāruṇaḥ |
pravartito hyadharmastairṛṣīṇāṃ ca nivāritaḥ

अवध्यास्सर्वभूतानां नियतं तारकात्मजाः ।
तदिच्छया प्रकुर्वन्ति सर्वे कर्माणि शंकर

avadhyāssarvabhūtānāṃ niyataṃ tārakātmajāḥ |
tadicchayā prakurvanti sarve karmāṇi śaṃkara

यावन्न क्षीयते दैत्यैर्घोरैस्त्रिपुरवासिभिः ।
तावद्विधीयतां नीतिर्यया संरक्ष्यते जगत्

yāvanna kṣīyate daityairghoraistripuravāsibhiḥ |
tāvadvidhīyatāṃ nītiryayā saṃrakṣyate jagat

इत्याकर्ण्य वचस्तेषामिन्द्रादीनां दिवौकसाम् ।
शिवः संभाषमाणानां प्रतिवाक्यमुवाच सः

ityākarṇya vacasteṣāmindrādīnāṃ divaukasām |
śivaḥ saṃbhāṣamāṇānāṃ prativākyamuvāca saḥ