अध्याय 10: एक ही बाण से तीनों पुर भस्म

त्रिपुरं सकलं दग्धुमुद्यतोऽभूत्सुरद्विषाम् ।
शीर्षं स्थानकमास्थाय संधाय च शरोत्तमम् ।
सज्जं तत्कार्मुकं कृत्वा प्रत्यालीढं महाद्भुतम्

tripuraṃ sakalaṃ dagdhumudyato'bhūtsuradviṣām |
śīrṣaṃ sthānakamāsthāya saṃdhāya ca śarottamam |
sajjaṃ tatkārmukaṃ kṛtvā pratyālīḍhaṃ mahādbhutam

निवेश्य दृढमुष्टौ च दृष्टिं दृष्टौ निवेश्य च ।
अतिष्ठन्निश्चलस्तत्र शतं वर्षसहस्रकम्

niveśya dṛḍhamuṣṭau ca dṛṣṭiṃ dṛṣṭau niveśya ca |
atiṣṭhanniścalastatra śataṃ varṣasahasrakam

ततोङ्गुष्ठे गणाध्यक्षस्स तु दैत्यनिशंस्थितः ।
न लक्ष्यं विविशुस्तानि पुराण्यस्य त्रिशूलिनः

tatoṅguṣṭhe gaṇādhyakṣassa tu daityaniśaṃsthitaḥ |
na lakṣyaṃ viviśustāni purāṇyasya triśūlinaḥ

ततोंतरिक्षादशृणोद्धनुर्बाणधरो हरः ।
मुंजकेशो विरूपाक्षो वाचं परमशोभनाम्

tatoṃtarikṣādaśṛṇoddhanurbāṇadharo haraḥ |
muṃjakeśo virūpākṣo vācaṃ paramaśobhanām

भो भो न यावद्भगवन्नर्चितोऽसौ विनायकः ।
पुराणि जगदीशेश सांप्रतं न हनिष्यति

bho bho na yāvadbhagavannarcito'sau vināyakaḥ |
purāṇi jagadīśeśa sāṃprataṃ na haniṣyati

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गजवक्त्रमपूजयत् ।
भद्रकालीं समाहूय ततोंधकनिषूदनः

etacchrutvā tu vacanaṃ gajavaktramapūjayat |
bhadrakālīṃ samāhūya tatoṃdhakaniṣūdanaḥ

तस्मिन् संपूजिते हर्षात्परितुष्टे पुरस्सरे ।
विनायके ततो व्योम्नि ददर्श भगवान्हरः

tasmin saṃpūjite harṣātparituṣṭe purassare |
vināyake tato vyomni dadarśa bhagavānharaḥ

पुराणि त्रीणि दैत्यानां तारकाणां महात्मनाम् ।
यथातथं हि युक्तानि केचिदित्थं वदंति ह

purāṇi trīṇi daityānāṃ tārakāṇāṃ mahātmanām |
yathātathaṃ hi yuktāni keciditthaṃ vadaṃti ha

परब्रह्मणि देवेश सर्वोपास्ये महेश्वरे ।
अन्यप्रसादतः कार्यं सिद्धिर्घटति नेति हि

parabrahmaṇi deveśa sarvopāsye maheśvare |
anyaprasādataḥ kāryaṃ siddhirghaṭati neti hi

स स्वतंत्रः परं ब्रह्म सगुणो निर्गुणोऽपि ह ।
अलक्ष्यः सकलैस्स्वामी परमात्मा निरंजनः

sa svataṃtraḥ paraṃ brahma saguṇo nirguṇo'pi ha |
alakṣyaḥ sakalaissvāmī paramātmā niraṃjanaḥ

पंचदेवात्मकः पंचदेवोपास्यः परः प्रभुः ।
तस्योपास्यो न कोप्यस्ति स एवोपास्य आलयम्

paṃcadevātmakaḥ paṃcadevopāsyaḥ paraḥ prabhuḥ |
tasyopāsyo na kopyasti sa evopāsya ālayam

अथ वा लीलया तस्य सर्वं संघटते मुने ।
चरितं देवदेवस्य वरदातुर्महेशितुः

atha vā līlayā tasya sarvaṃ saṃghaṭate mune |
caritaṃ devadevasya varadāturmaheśituḥ

तस्मिस्थिते महादेवे पूजयित्वा गणाधिपम् ।
पुराणि तत्र कालेन जग्मुरेकत्वमाशु वै

tasmisthite mahādeve pūjayitvā gaṇādhipam |
purāṇi tatra kālena jagmurekatvamāśu vai

एकीभावं मुने तत्र त्रिपुरे समुपागते ।
बभूव तुमुलो हर्षो देवादीनां महात्मनाम्

ekībhāvaṃ mune tatra tripure samupāgate |
babhūva tumulo harṣo devādīnāṃ mahātmanām

ततो देवगणास्सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ।
जयेति वाचो मुमुचुः स्तुवंतश्चाष्टमूर्तिनम्

tato devagaṇāssarve siddhāśca paramarṣayaḥ |
jayeti vāco mumucuḥ stuvaṃtaścāṣṭamūrtinam

अथाहेति तदा ब्रह्मा विष्णुश्च जगतां पतिः ।
समयोऽपि समायातो दैत्यानां वधकर्मणः

athāheti tadā brahmā viṣṇuśca jagatāṃ patiḥ |
samayo'pi samāyāto daityānāṃ vadhakarmaṇaḥ

तेषां तारकपुत्राणां त्रिपुराणां महेश्वर ।
देवकार्यं कुरु विभो एकत्वमपि चागतम्

teṣāṃ tārakaputrāṇāṃ tripurāṇāṃ maheśvara |
devakāryaṃ kuru vibho ekatvamapi cāgatam

यावन्न यान्ति देवेश विप्रयोगं पुराणि वै ।
तावद्बाणं विमुंचश्च त्रिपुरं भस्मसात्कुरु

yāvanna yānti deveśa viprayogaṃ purāṇi vai |
tāvadbāṇaṃ vimuṃcaśca tripuraṃ bhasmasātkuru

अथ सज्यं धनुः कृत्वा शर्वस्संधाय तं शरम् ।
पूज्य पाशुपतास्त्रं स त्रिपुरं समचिंतयत्

atha sajyaṃ dhanuḥ kṛtvā śarvassaṃdhāya taṃ śaram |
pūjya pāśupatāstraṃ sa tripuraṃ samaciṃtayat

अथ देवो महादेवो वरलीलाविशारदः ।
केनापि कारणेनात्र सावज्ञं तदवैक्षत

atha devo mahādevo varalīlāviśāradaḥ |
kenāpi kāraṇenātra sāvajñaṃ tadavaikṣata

पुरत्रयं विरूपाक्षः कर्तुं तद्भस्मसात्क्षणात् ।
समर्थः परमेशानो मीनातु च सतां गतिः

puratrayaṃ virūpākṣaḥ kartuṃ tadbhasmasātkṣaṇāt |
samarthaḥ parameśāno mīnātu ca satāṃ gatiḥ

दग्धुं समर्थो देवेशो वीक्षणेन जगत्त्रयम् ।
अस्मद्यशो विवृद्ध्यर्थं शरं मोक्तुमिहार्हसि

dagdhuṃ samartho deveśo vīkṣaṇena jagattrayam |
asmadyaśo vivṛddhyarthaṃ śaraṃ moktumihārhasi

इति स्तुतोऽमरैस्सर्वैविष्ण्वादिविधिभिस्तदा ।
दग्धुं पुरत्रयं तद्वै बाणेनैच्छन्महेश्वरः

iti stuto'maraissarvaiviṣṇvādividhibhistadā |
dagdhuṃ puratrayaṃ tadvai bāṇenaicchanmaheśvaraḥ

अभिलाख्यमुहूर्ते तु विकृष्य धनुरद्भुतम् ।
कृत्वा ज्यातलनिर्घोषं नादमत्यंतदुस्सहम्

abhilākhyamuhūrte tu vikṛṣya dhanuradbhutam |
kṛtvā jyātalanirghoṣaṃ nādamatyaṃtadussaham

आत्मनो नाम विश्राव्य समाभाष्य महासुरान् ।
मार्तंडकोटिवपुषं कांडमुग्रो मुमोच ह

ātmano nāma viśrāvya samābhāṣya mahāsurān |
mārtaṃḍakoṭivapuṣaṃ kāṃḍamugro mumoca ha

ददाह त्रिपुरस्थास्तान्दैत्यांस्त्रीन्विमलापहः ।
स आशुगो विष्णुमयो वह्निशल्यो महाज्वलन्

dadāha tripurasthāstāndaityāṃstrīnvimalāpahaḥ |
sa āśugo viṣṇumayo vahniśalyo mahājvalan

ततः पुराणि दग्धानि चतुर्जलधिमेखलाम् ।
गतानि युगपद्भूमिं त्रीणि दग्धानि भस्मशः

tataḥ purāṇi dagdhāni caturjaladhimekhalām |
gatāni yugapadbhūmiṃ trīṇi dagdhāni bhasmaśaḥ

दैत्यास्तु शतशो दग्धास्तस्य बाणस्थवह्निना ।
हाहाकारं प्रकुर्वंतश्शिवपूजाव्यतिक्रमात्

daityāstu śataśo dagdhāstasya bāṇasthavahninā |
hāhākāraṃ prakurvaṃtaśśivapūjāvyatikramāt

तारकाक्षस्तु निर्दग्धो भ्रातृभ्यां सहितोऽभवत् ।
सस्मार स्वप्रभुं देवं शंकरं भक्तवत्सलम्

tārakākṣastu nirdagdho bhrātṛbhyāṃ sahito'bhavat |
sasmāra svaprabhuṃ devaṃ śaṃkaraṃ bhaktavatsalam

भक्त्या परमया युक्तः प्रलपन् विविधा गिरः ।
महादेवं समुद्वीक्ष्य मनसा तमुवाच सः

bhaktyā paramayā yuktaḥ pralapan vividhā giraḥ |
mahādevaṃ samudvīkṣya manasā tamuvāca saḥ

भव ज्ञातोसि तुष्टोऽसि यद्यस्मान् सह बंधुभिः ।
तेन सत्येन भूयोऽपि कदा त्वं प्रदहिष्यसि

bhava jñātosi tuṣṭo'si yadyasmān saha baṃdhubhiḥ |
tena satyena bhūyo'pi kadā tvaṃ pradahiṣyasi

दुर्लभं लब्धमस्माभिर्यदप्राप्यं सुरासुरैः ।
त्वद्भावभाविता बुद्धिर्जातेजाते भवत्विति

durlabhaṃ labdhamasmābhiryadaprāpyaṃ surāsuraiḥ |
tvadbhāvabhāvitā buddhirjātejāte bhavatviti

इत्येवं विब्रुवंतस्ते दानवास्तेन वह्निना ।
शिवाज्ञयाद्भुतं दग्धा भस्मसादभवन्मुने

ityevaṃ vibruvaṃtaste dānavāstena vahninā |
śivājñayādbhutaṃ dagdhā bhasmasādabhavanmune

अन्येऽपि बाला वृद्धाश्च दानवास्तेन वह्निना ।
शिवाज्ञया द्रुतं व्यास निर्दग्धा भस्मसात्कृताः

anye'pi bālā vṛddhāśca dānavāstena vahninā |
śivājñayā drutaṃ vyāsa nirdagdhā bhasmasātkṛtāḥ

स्त्रियो वा पुरुषा वापि वाहनानि च तत्र ये ।
सर्वे तेनाग्निना दग्धाः कल्पान्ते तु जगद्यथा

striyo vā puruṣā vāpi vāhanāni ca tatra ye |
sarve tenāgninā dagdhāḥ kalpānte tu jagadyathā

भर्तॄन्कंठगतान्हित्वा काश्चिद्दग्धा वरस्त्रियः ।
काश्चित्सुप्ताः प्रमत्ताश्च रतिश्रांताश्च योषितः

bhartṝnkaṃṭhagatānhitvā kāściddagdhā varastriyaḥ |
kāścitsuptāḥ pramattāśca ratiśrāṃtāśca yoṣitaḥ

अर्द्धदग्धा विबुद्धाश्च बभ्रमुर्मोहमूर्च्छिताः ।
तेन नासीत्सुसूक्ष्मोऽपि घोरत्रिपुरवह्निना

arddhadagdhā vibuddhāśca babhramurmohamūrcchitāḥ |
tena nāsītsusūkṣmo'pi ghoratripuravahninā

अविदग्धो विनिर्मुक्तः स्थावरो जंगमोपि वा ।
वर्जयित्वा मयं दैत्यं विश्वकर्माणमव्ययम्

avidagdho vinirmuktaḥ sthāvaro jaṃgamopi vā |
varjayitvā mayaṃ daityaṃ viśvakarmāṇamavyayam

अविरुद्धं तु देवानां रक्षितं शंभुतेजसा ।
विपत्कालेपि सद्भक्तं महेशशरणागतम्

aviruddhaṃ tu devānāṃ rakṣitaṃ śaṃbhutejasā |
vipatkālepi sadbhaktaṃ maheśaśaraṇāgatam

सन्निपातो हि येषां नो विद्यते नाशकारकः ।
दैत्यानामन्यसत्त्वानां भावाभावे कृताकृते

sannipāto hi yeṣāṃ no vidyate nāśakārakaḥ |
daityānāmanyasattvānāṃ bhāvābhāve kṛtākṛte

तस्माद्यत्नस्सुसंभाव्यः सद्भिः कर्तव्य एव हि ।
गर्हणात्क्षीयते लोको न तत्कर्म समाचरेत्

tasmādyatnassusaṃbhāvyaḥ sadbhiḥ kartavya eva hi |
garhaṇātkṣīyate loko na tatkarma samācaret

न संयोगो यथा तेषां भूयात्त्रिपुरवासिनाम् ।
मतमेतद्धि सर्वेषां दैवाद्यदि यतो भवेत्

na saṃyogo yathā teṣāṃ bhūyāttripuravāsinām |
matametaddhi sarveṣāṃ daivādyadi yato bhavet

ये पूजयंतस्तत्रापि दैत्या रुद्रं सबांधवाः ।
गाणपत्यं ययुस्सर्वे शिवपूजावि धेर्बलात्

ye pūjayaṃtastatrāpi daityā rudraṃ sabāṃdhavāḥ |
gāṇapatyaṃ yayussarve śivapūjāvi dherbalāt