अध्याय 4: नारद का विष्णु को शाप, पश्चाताप और उपदेश

सूत सूत महाप्राज्ञ वर्णिता ह्यद्भुता कथा ।
धन्या तु शांभवी माया तदधीनं चराचरम्

sūta sūta mahāprājña varṇitā hyadbhutā kathā |
dhanyā tu śāṃbhavī māyā tadadhīnaṃ carācaram

गतयोर्गणयोश्शंभोस्स्वयमात्मेच्छया विभोः ।
किं चकार मुनिः क्रुद्धो नारदः स्मरविह्वलः

gatayorgaṇayośśaṃbhossvayamātmecchayā vibhoḥ |
kiṃ cakāra muniḥ kruddho nāradaḥ smaravihvalaḥ

विमोहितो मुनिर्दत्त्वा तयोश्शापं यथोचितम् ।
जले मुखं निरीक्ष्याथ स्वरूपं गिरिशेच्छया

vimohito munirdattvā tayośśāpaṃ yathocitam |
jale mukhaṃ nirīkṣyātha svarūpaṃ giriśecchayā

शिवेच्छया न प्रबुद्धः स्मृत्वा हरिकृतच्छलम् ।
क्रोधं दुर्विषहं कृत्वा विष्णुलोकं जगाम ह

śivecchayā na prabuddhaḥ smṛtvā harikṛtacchalam |
krodhaṃ durviṣahaṃ kṛtvā viṣṇulokaṃ jagāma ha

उवाच वचनं कुद्धस्समिद्ध इव पावकः ।
दुरुक्तिगर्भितं व्यङ्गः नष्टज्ञानश्शिवेच्छया

uvāca vacanaṃ kuddhassamiddha iva pāvakaḥ |
duruktigarbhitaṃ vyaṅgaḥ naṣṭajñānaśśivecchayā

हे हरे त्वं महादुष्टः कपटी विश्वमोहनः ।
परोत्साहं न सहसे मायावी मलिनाशयः

he hare tvaṃ mahāduṣṭaḥ kapaṭī viśvamohanaḥ |
parotsāhaṃ na sahase māyāvī malināśayaḥ

मोहिनीरूपमादाय कपटं कृतवान्पुरा ।
असुरेभ्योऽपाययस्त्वं वारुणीममृतं न हि

mohinīrūpamādāya kapaṭaṃ kṛtavānpurā |
asurebhyo'pāyayastvaṃ vāruṇīmamṛtaṃ na hi

चेत्पिबेन्न विषं रुद्रो दयां कृत्वा महेश्वरः ।
भवेन्नष्टाऽखिला माया तव व्याजरते हरे

cetpibenna viṣaṃ rudro dayāṃ kṛtvā maheśvaraḥ |
bhavennaṣṭā'khilā māyā tava vyājarate hare

गतिस्स कपटा तेऽतिप्रिया विष्णो विशेषतः ।
साधुस्वभावो न भवान्स्वतंत्रः प्रभुणा कृतः

gatissa kapaṭā te'tipriyā viṣṇo viśeṣataḥ |
sādhusvabhāvo na bhavānsvataṃtraḥ prabhuṇā kṛtaḥ

कृतं समुचितन्नैव शिवेन परमात्मना ।
तत्प्रभावबलं ध्यात्वा स्वतंत्रकृतिकारकः

kṛtaṃ samucitannaiva śivena paramātmanā |
tatprabhāvabalaṃ dhyātvā svataṃtrakṛtikārakaḥ

त्वद्गतिं सुसमाज्ञाय पश्चात्तापमवाप सः ।
विप्रं सर्वोपरि प्राह स्वोक्तवेद प्रमाणकृत्

tvadgatiṃ susamājñāya paścāttāpamavāpa saḥ |
vipraṃ sarvopari prāha svoktaveda pramāṇakṛt

तज्ज्ञात्वाहं हरे त्वाद्य शिक्षयिष्यामि तद्बलात् ।
यथा न कुर्याः कुत्रापीदृशं कर्म कदाचन

tajjñātvāhaṃ hare tvādya śikṣayiṣyāmi tadbalāt |
yathā na kuryāḥ kutrāpīdṛśaṃ karma kadācana

अद्यापि निर्भयस्त्वं हि संगं नापस्तरस्विना ।
इदानीं लप्स्यसे विष्णो फलं स्वकृतकर्मणः

adyāpi nirbhayastvaṃ hi saṃgaṃ nāpastarasvinā |
idānīṃ lapsyase viṣṇo phalaṃ svakṛtakarmaṇaḥ

इत्थमुक्त्वा हरिं सोथ मुनिर्माया विमोहितः ।
शशाप क्रोधनिर्विण्णो ब्रह्मतेजः प्रदर्शयन्

itthamuktvā hariṃ sotha munirmāyā vimohitaḥ |
śaśāpa krodhanirviṇṇo brahmatejaḥ pradarśayan

स्त्रीकृते व्याकुलं विष्णो मामकार्षीर्विमोहकः ।
अन्वकार्षीस्स्वरूपेण येन कापट्यकार्यकृत्

strīkṛte vyākulaṃ viṣṇo māmakārṣīrvimohakaḥ |
anvakārṣīssvarūpeṇa yena kāpaṭyakāryakṛt

तद्रूपेण मनुष्यस्त्वं भव तद्दुःखभुग्घरे ।
यन्मुखं कृतवान्मे त्वं ते भवंतु सहायिनः

tadrūpeṇa manuṣyastvaṃ bhava tadduḥkhabhugghare |
yanmukhaṃ kṛtavānme tvaṃ te bhavaṃtu sahāyinaḥ

त्वं स्त्रीवियोगजं दुःखं लभस्व परदुःखदः ।
मनुष्यगतिकः प्रायो भवाज्ञानविमोहितः

tvaṃ strīviyogajaṃ duḥkhaṃ labhasva paraduḥkhadaḥ |
manuṣyagatikaḥ prāyo bhavājñānavimohitaḥ

इति शप्त्वा हरिं मोहान्नारदोऽज्ञानमोहितः ।
विष्णुर्जग्राह तं शापं प्रशंसञ्शांभवीमजाम्

iti śaptvā hariṃ mohānnārado'jñānamohitaḥ |
viṣṇurjagrāha taṃ śāpaṃ praśaṃsañśāṃbhavīmajām

अथ शंभुर्महालीलो निश्चकर्ष विमोहिनीम ।
स्वमायां मोहितो ज्ञानी नारदोप्यभवद्यया

atha śaṃbhurmahālīlo niścakarṣa vimohinīma |
svamāyāṃ mohito jñānī nāradopyabhavadyayā

अंतर्हितायां मायायां पूर्ववन्मतिमानभूत् ।
नारदो विस्मितमनाः प्राप्तबोधो निराकुलः

aṃtarhitāyāṃ māyāyāṃ pūrvavanmatimānabhūt |
nārado vismitamanāḥ prāptabodho nirākulaḥ

पश्चात्तापमवाप्याति निनिन्द स्वं मुहुर्मुहुः ।
प्रशशंस तदा मायां शांभवीं ज्ञानिमोहिनीम्

paścāttāpamavāpyāti nininda svaṃ muhurmuhuḥ |
praśaśaṃsa tadā māyāṃ śāṃbhavīṃ jñānimohinīm

अथ ज्ञात्वा मुनिस्सर्वं मायाविभ्रममात्मनः ।
अपतत्पादयोर्विष्णोर्नारदो वैष्णवोत्तमः

atha jñātvā munissarvaṃ māyāvibhramamātmanaḥ |
apatatpādayorviṣṇornārado vaiṣṇavottamaḥ

हर्य्युपस्थापितः प्राह वचनं नष्ट दुर्मतिः ।
मया दुरक्तयः प्रोक्ता मोहितेन कुबुद्धिना

haryyupasthāpitaḥ prāha vacanaṃ naṣṭa durmatiḥ |
mayā duraktayaḥ proktā mohitena kubuddhinā

दत्तश्शापोऽपि तेनाथ वितथं कुरु तं प्रभो ।
महत्पापमकार्षं हि यास्यामि निरयं धुवम्

dattaśśāpo'pi tenātha vitathaṃ kuru taṃ prabho |
mahatpāpamakārṣaṃ hi yāsyāmi nirayaṃ dhuvam

कमुपायं हरे कुर्यां दासोऽहं ते तमादिश ।
येन पापकुलं नश्येन्निरयो न भवेन्मम

kamupāyaṃ hare kuryāṃ dāso'haṃ te tamādiśa |
yena pāpakulaṃ naśyennirayo na bhavenmama

इत्युक्त्वा स पुनर्विष्णोः पादयोर्मुनिसत्तमः ।
पपात सुमतिर्भक्त्या पश्चात्तापमुपागतः

ityuktvā sa punarviṣṇoḥ pādayormunisattamaḥ |
papāta sumatirbhaktyā paścāttāpamupāgataḥ

अथ विष्णुस्तमुत्थाप्य बभाषे सूनृतं वचः ।
(विष्णुरुवाच)
न खेदं कुरु मे भक्त वरस्त्वं नात्र संशयः

atha viṣṇustamutthāpya babhāṣe sūnṛtaṃ vacaḥ |
(viṣṇuruvāca)
na khedaṃ kuru me bhakta varastvaṃ nātra saṃśayaḥ

शृणु तात प्रवक्ष्यामि सुहितं तव निश्चयात्
निरयस्ते न भविता शिवश्शं ते विधास्यति

śṛṇu tāta pravakṣyāmi suhitaṃ tava niścayāt
nirayaste na bhavitā śivaśśaṃ te vidhāsyati

यदकार्षीश्शिववचो वितथं मदमोहितः ।
स दत्तवानीदृशं ते फलं कर्म फलप्रदः

yadakārṣīśśivavaco vitathaṃ madamohitaḥ |
sa dattavānīdṛśaṃ te phalaṃ karma phalapradaḥ

शिवेच्छाऽखिलं जातं कुर्वित्थं निश्चितां मतिम् ।
गर्वापहर्ता स स्वामी शंकरः परमेश्वरः

śivecchā'khilaṃ jātaṃ kurvitthaṃ niścitāṃ matim |
garvāpahartā sa svāmī śaṃkaraḥ parameśvaraḥ

परं ब्रह्म परात्मा स सच्चिदानंदबोधनः ।
निर्गुणो निर्विकारो च रजस्सत्वतमःपर

paraṃ brahma parātmā sa saccidānaṃdabodhanaḥ |
nirguṇo nirvikāro ca rajassatvatamaḥpara

स एवमादाय मायां स्वां त्रिधा भवति रूपतः ।
ब्रह्मविष्णुमहेशात्मा निर्गुणोऽनिर्गुणोऽपि सः

sa evamādāya māyāṃ svāṃ tridhā bhavati rūpataḥ |
brahmaviṣṇumaheśātmā nirguṇo'nirguṇo'pi saḥ

निर्गुणत्वे शिवाह्वो हि परमात्मा महेश्वरः ।
परं ब्रह्माव्ययोऽनंतो महादेवेति गीयते

nirguṇatve śivāhvo hi paramātmā maheśvaraḥ |
paraṃ brahmāvyayo'naṃto mahādeveti gīyate

तत्सेवया विधिस्स्रष्टा पालको जगतामहम् ।
स्वयं सर्वस्य संहारी रुद्ररूपेण सर्वदा

tatsevayā vidhissraṣṭā pālako jagatāmaham |
svayaṃ sarvasya saṃhārī rudrarūpeṇa sarvadā

साक्षी शिवस्वरूपेण मायाभिन्नस्स निर्गुणः ।
स्वेच्छाचारी संविहारी भक्तानुग्रहकारकः

sākṣī śivasvarūpeṇa māyābhinnassa nirguṇaḥ |
svecchācārī saṃvihārī bhaktānugrahakārakaḥ

शृणु त्वं नारद मुने सदुपायं सुखप्रदम् ।
सर्वपापापहर्त्तारं भुक्तिमुक्तिप्रदं सदा

śṛṇu tvaṃ nārada mune sadupāyaṃ sukhapradam |
sarvapāpāpaharttāraṃ bhuktimuktipradaṃ sadā

इत्युक्त्वास्त्वसंशयं सर्वं शंकरसद्यशः ।
शतनामशिवस्तोत्रं सदानन्यमतिर्जप

ityuktvāstvasaṃśayaṃ sarvaṃ śaṃkarasadyaśaḥ |
śatanāmaśivastotraṃ sadānanyamatirjapa

यज्जपित्वा द्रुतं सर्वं तव पापं विनश्यति ।
इत्युक्त्वा नारदं विष्णुः पुनः प्राह दयान्वितः

yajjapitvā drutaṃ sarvaṃ tava pāpaṃ vinaśyati |
ityuktvā nāradaṃ viṣṇuḥ punaḥ prāha dayānvitaḥ

मुने न कुरु शोकं त्वं त्वया किंचित्कृतं नहि ।
स्वेच्छया कृतवान्शंभुरिदं सर्वं न संशयः

mune na kuru śokaṃ tvaṃ tvayā kiṃcitkṛtaṃ nahi |
svecchayā kṛtavānśaṃbhuridaṃ sarvaṃ na saṃśayaḥ

अहार्षित्त्वन्मतिं दिव्यां काम क्लेशमदात्स ते ।
त्वन्मुखाद्दापयांचक्रे शापं मे स महेश्वरः

ahārṣittvanmatiṃ divyāṃ kāma kleśamadātsa te |
tvanmukhāddāpayāṃcakre śāpaṃ me sa maheśvaraḥ

इत्थं स्वचरितं लोके प्रकटीकृतवान् स्वयम् ।
मृत्युंजयः कालकालो भक्तोद्धारपरायणः

itthaṃ svacaritaṃ loke prakaṭīkṛtavān svayam |
mṛtyuṃjayaḥ kālakālo bhaktoddhāraparāyaṇaḥ

न मे शिवसमानोस्ति प्रियः स्वामी सुखप्रदः ।
सर्वशक्तिप्रदो मेऽस्ति स एव परमेश्वरः

na me śivasamānosti priyaḥ svāmī sukhapradaḥ |
sarvaśaktiprado me'sti sa eva parameśvaraḥ

तस्योपास्यां कुरु मुने तमेव सततं भज ।
तद्यशः शृणु गाय त्वं कुरु नित्यं तदर्चनम्

tasyopāsyāṃ kuru mune tameva satataṃ bhaja |
tadyaśaḥ śṛṇu gāya tvaṃ kuru nityaṃ tadarcanam

कायेन मनसा वाचा यश्शंकरमुपैति भो ।
स पण्डित इति ज्ञेयस्स जीवन्मुक्त उच्यते

kāyena manasā vācā yaśśaṃkaramupaiti bho |
sa paṇḍita iti jñeyassa jīvanmukta ucyate

शिवेति नामदावाग्नेर्महापातकप र्वताः ।
भस्मीभवन्त्यनायासात्सत्यं सत्यं न संशयः

śiveti nāmadāvāgnermahāpātakapa rvatāḥ |
bhasmībhavantyanāyāsātsatyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ

पापमूलानि दुःखानि विविधान्यपि तान्यतः ।
शिवार्चनैकनश्यानि नान्य नश्यानि सर्वथा

pāpamūlāni duḥkhāni vividhānyapi tānyataḥ |
śivārcanaikanaśyāni nānya naśyāni sarvathā

स वैदिकस्य पुण्यात्मा स धन्यस्स बुधो मुने ।
यस्सदा कायवाक्चित्तैश्शरणं याति शंकरम्

sa vaidikasya puṇyātmā sa dhanyassa budho mune |
yassadā kāyavākcittaiśśaraṇaṃ yāti śaṃkaram

भवंति विविधा धर्मा येषां सद्यःफलोन्मुखाः ।
तेषां भवति विश्वासस्त्रिपुरांतकपूजने

bhavaṃti vividhā dharmā yeṣāṃ sadyaḥphalonmukhāḥ |
teṣāṃ bhavati viśvāsastripurāṃtakapūjane

पातकानि विनश्यंति यावंति शिवपूजया ।
भुवि तावंति पापानि न संत्येव महामुने

pātakāni vinaśyaṃti yāvaṃti śivapūjayā |
bhuvi tāvaṃti pāpāni na saṃtyeva mahāmune

ब्रह्महत्यादिपापानां राशयोप्यमिता मुने ।
शिवस्मृत्या विनश्यंति सत्यंसत्यं वदाम्यहम्

brahmahatyādipāpānāṃ rāśayopyamitā mune |
śivasmṛtyā vinaśyaṃti satyaṃsatyaṃ vadāmyaham

शिवनामतरीं प्राप्य संसाराब्धिं तरंति ते ।
संसारमूलपापानि तस्य नश्यंत्यसंशयम्

śivanāmatarīṃ prāpya saṃsārābdhiṃ taraṃti te |
saṃsāramūlapāpāni tasya naśyaṃtyasaṃśayam

संसारमूलभूतानां पातकानां महामुने ।
शिवनामकुठारेण विनाशो जायते ध्रुवम्

saṃsāramūlabhūtānāṃ pātakānāṃ mahāmune |
śivanāmakuṭhāreṇa vināśo jāyate dhruvam

शिवनामामृतं पेयं पापदावानलार्दितैः ।
पापदावाग्नितप्तानां शांतिस्तेन विना न हि

śivanāmāmṛtaṃ peyaṃ pāpadāvānalārditaiḥ |
pāpadāvāgnitaptānāṃ śāṃtistena vinā na hi

शिवेति नामपीयूषवर्षधारापरिप्लुतः ।
संसारदवमध्यपि न शोचति न संशयः

śiveti nāmapīyūṣavarṣadhārāpariplutaḥ |
saṃsāradavamadhyapi na śocati na saṃśayaḥ

न भक्तिश्शंकरे पुंसां रागद्वेषरतात्मनाम् ।
तद्विधानां हि सहसा मुक्तिर्भवति सर्वथा

na bhaktiśśaṃkare puṃsāṃ rāgadveṣaratātmanām |
tadvidhānāṃ hi sahasā muktirbhavati sarvathā

अनंतजन्मभिर्येन तपस्तप्तं भविष्यति ।
तस्यैव भक्तिर्भवति भवानी प्राणवल्लभे

anaṃtajanmabhiryena tapastaptaṃ bhaviṣyati |
tasyaiva bhaktirbhavati bhavānī prāṇavallabhe

जातापि शंकरे भक्तिरन्यसाधारणी वृथा ।
परं त्वव्यभिचारेण शिवभक्तिरपेक्षिता

jātāpi śaṃkare bhaktiranyasādhāraṇī vṛthā |
paraṃ tvavyabhicāreṇa śivabhaktirapekṣitā

यस्या साधारणी शंभौ भक्तिरव्यभिचारिणी ।
तस्यैव मोक्षस्सुलभो नास्येतिन्य मतिर्मम

yasyā sādhāraṇī śaṃbhau bhaktiravyabhicāriṇī |
tasyaiva mokṣassulabho nāsyetinya matirmama

कृत्वाप्यनंतपापानि यदि भक्तिर्महेश्वरे ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो भवत्येव न संशयः

kṛtvāpyanaṃtapāpāni yadi bhaktirmaheśvare |
sarvapāpavinirmukto bhavatyeva na saṃśayaḥ

भवंति भस्मसाद्वृक्षादवदग्धा यथा वने ।
तथा भवंति दग्धानि शांकराणामघान्यपि

bhavaṃti bhasmasādvṛkṣādavadagdhā yathā vane |
tathā bhavaṃti dagdhāni śāṃkarāṇāmaghānyapi

यो नित्यं भस्मपूतांगो शिवपूजोन्मुखो भवेत् ।
स तरत्येव संसारमपारमतिदारुणम्

yo nityaṃ bhasmapūtāṃgo śivapūjonmukho bhavet |
sa taratyeva saṃsāramapāramatidāruṇam

ब्रह्मस्वहरणं कृत्वा हत्वापि ब्राह्मणान्बहून् ।
लिप्यते नरः पापैर्विरूपाक्षस्य सेवकः

brahmasvaharaṇaṃ kṛtvā hatvāpi brāhmaṇānbahūn |
lipyate naraḥ pāpairvirūpākṣasya sevakaḥ

विलोक्य वेदानखिलाञ्छिवस्यैवार्चनम्परम् ।
संसारनाशनोपाय इति पूर्वैर्विनिश्चितम्

vilokya vedānakhilāñchivasyaivārcanamparam |
saṃsāranāśanopāya iti pūrvairviniścitam

अद्यप्रभृति यत्नेन सावधानो यथाविधि ।
साम्बं सदाशिवं भक्त्या भज नित्यं महेश्वरम्

adyaprabhṛti yatnena sāvadhāno yathāvidhi |
sāmbaṃ sadāśivaṃ bhaktyā bhaja nityaṃ maheśvaram

आपादमस्तकं सम्यक् भस्मनोद्धूल्य सादरम् ।
सर्वश्रुतिश्रुतं शैवम्मंत्रञ्जप षडक्षरम्

āpādamastakaṃ samyak bhasmanoddhūlya sādaram |
sarvaśrutiśrutaṃ śaivammaṃtrañjapa ṣaḍakṣaram

सवार्ङ्गेषु प्रयत्नेन रुद्राक्षाञ्छिववल्लभान् ।
धारयस्वातिसद्भक्त्या समन्त्रम्विधिपूर्वकम्

savārṅgeṣu prayatnena rudrākṣāñchivavallabhān |
dhārayasvātisadbhaktyā samantramvidhipūrvakam

शृणु शैवीं कथां नित्यं वद शैवीं कथां सदा ।
पूजयस्वातियत्नेन शिवभक्तान्पुनः पुनः

śṛṇu śaivīṃ kathāṃ nityaṃ vada śaivīṃ kathāṃ sadā |
pūjayasvātiyatnena śivabhaktānpunaḥ punaḥ

अप्रमादेन सततं शिवैकशरणो भव ।
शिवार्चनेन सततमानन्दः प्राप्यते यतः

apramādena satataṃ śivaikaśaraṇo bhava |
śivārcanena satatamānandaḥ prāpyate yataḥ

उरस्याधाय विशदे शिवस्य चरणाम्बुजौ ।
शिवतीर्थानि विचर प्रथमं मुनिसत्तम

urasyādhāya viśade śivasya caraṇāmbujau |
śivatīrthāni vicara prathamaṃ munisattama

पश्यन्माहात्म्यमतुलं शंकरस्य परात्मनः ।
गच्छानन्दवनं पश्चाच्छंभुप्रियतमं मुने

paśyanmāhātmyamatulaṃ śaṃkarasya parātmanaḥ |
gacchānandavanaṃ paścācchaṃbhupriyatamaṃ mune

तत्र विश्वेश्वरं दृष्ट्वा पूजनं कुरु भक्तितः ।
नत्वा स्तुत्वा विशेषेण निर्विकल्पो भविष्यसि

tatra viśveśvaraṃ dṛṣṭvā pūjanaṃ kuru bhaktitaḥ |
natvā stutvā viśeṣeṇa nirvikalpo bhaviṣyasi

ततश्च भवता नूनं विधेयं गमनं मुने ।
ब्रह्मलोके स्वकामार्थं शासनान्मम भक्तितः

tataśca bhavatā nūnaṃ vidheyaṃ gamanaṃ mune |
brahmaloke svakāmārthaṃ śāsanānmama bhaktitaḥ

नत्वा स्तुत्वा विशेषेण विधिं स्वजनकं मुने ।
प्रष्टव्यं शिवमाहात्म्यं बहुशः प्रीतचेतसा

natvā stutvā viśeṣeṇa vidhiṃ svajanakaṃ mune |
praṣṭavyaṃ śivamāhātmyaṃ bahuśaḥ prītacetasā

स शैवप्रवरो ब्रह्मा माहात्म्यं शंकरस्य ते ।
श्रावयिष्यति सुप्रीत्या शतनामस्तवं च हि

sa śaivapravaro brahmā māhātmyaṃ śaṃkarasya te |
śrāvayiṣyati suprītyā śatanāmastavaṃ ca hi

अद्यतस्त्वं भव मुने शैवश्शिवपरायणः ।
मुक्तिभागी विशेषेण शिवस्ते शं विधास्यति

adyatastvaṃ bhava mune śaivaśśivaparāyaṇaḥ |
muktibhāgī viśeṣeṇa śivaste śaṃ vidhāsyati

इत्थं विष्णुर्मुनिं प्रीत्या ह्युपदिश्य प्रसन्नधीः ।
स्मृत्वा नुत्वा शिवं स्तुत्वा ततस्त्वंतरधीयत

itthaṃ viṣṇurmuniṃ prītyā hyupadiśya prasannadhīḥ |
smṛtvā nutvā śivaṃ stutvā tatastvaṃtaradhīyata