अध्याय 9: काम की विफलता और मारगणों का जन्म

तस्मिन् गते सानुचरे शिवस्थानं च मन्मथे ।
चरित्रमभवच्चित्रं तच्छृणुष्व मुनीश्वर

tasmin gate sānucare śivasthānaṃ ca manmathe |
caritramabhavaccitraṃ tacchṛṇuṣva munīśvara

गत्वा तत्र महावीरो मन्मथो मोहकारकः ।
स्वप्रभावं ततानाशु मोहयामास प्राणिनः

gatvā tatra mahāvīro manmatho mohakārakaḥ |
svaprabhāvaṃ tatānāśu mohayāmāsa prāṇinaḥ

वसंतोपि प्रभावं स्वं चकार हरमोहनम् ।
सर्वे वृक्षा एकदैव प्रफुल्ला अभवन्मुने

vasaṃtopi prabhāvaṃ svaṃ cakāra haramohanam |
sarve vṛkṣā ekadaiva praphullā abhavanmune

विविधान्कृतवान्यत्नान् रत्या सह मनोभवः ।
जीवास्सर्वे वशं यातास्सगणेशश्शिवो न हि

vividhānkṛtavānyatnān ratyā saha manobhavaḥ |
jīvāssarve vaśaṃ yātāssagaṇeśaśśivo na hi

समधोर्मदनस्यासन्प्रयासा निप्फला मुने ।
जगाम स मम स्थानं निवृत्त्य विमदस्तदा

samadhormadanasyāsanprayāsā nipphalā mune |
jagāma sa mama sthānaṃ nivṛttya vimadastadā

कृत्वा प्रणामं विधये मह्यं गद्गदया गिरा ।
उवाच मदनो मां चोदासीनो विमदो मुने

kṛtvā praṇāmaṃ vidhaye mahyaṃ gadgadayā girā |
uvāca madano māṃ codāsīno vimado mune

ब्रह्मन् शंभुर्मोहनीयो न वै योगपरायणः ।
न शक्तिर्मम नान्यस्य तस्य शंभोर्हि मोहने

brahman śaṃbhurmohanīyo na vai yogaparāyaṇaḥ |
na śaktirmama nānyasya tasya śaṃbhorhi mohane

समित्रेण मया ब्रह्मन्नुपाया विविधाः कृताः ।
रत्या सहाखिलास्ते च निष्फला अभवञ्च्छिवे

samitreṇa mayā brahmannupāyā vividhāḥ kṛtāḥ |
ratyā sahākhilāste ca niṣphalā abhavañcchive

शृणु ब्रह्मन्यथाऽस्माभिः कृतां हि हरमोहने ।
प्रयासा विविधास्तात गदतस्तान्मुने मम

śṛṇu brahmanyathā'smābhiḥ kṛtāṃ hi haramohane |
prayāsā vividhāstāta gadatastānmune mama

यदा समाधिमाश्रित्य स्थितश्शंभुर्नियंत्रितः ।
तदा सुगंधिवातेन शीतलेनातिवेगिना

yadā samādhimāśritya sthitaśśaṃbhurniyaṃtritaḥ |
tadā sugaṃdhivātena śītalenātiveginā

उद्वीजयामि रुद्रं स्म नित्यं मोहनकारिणा ।
प्रयत्नतो महादेवं समाधिस्थं त्रिलोचनम्

udvījayāmi rudraṃ sma nityaṃ mohanakāriṇā |
prayatnato mahādevaṃ samādhisthaṃ trilocanam

स्वसायकांस्तथा पंच समादाय शरासनम् ।
तस्याभितो भ्रमंतस्तु मोहयंस्तद्ग णानहम्

svasāyakāṃstathā paṃca samādāya śarāsanam |
tasyābhito bhramaṃtastu mohayaṃstadga ṇānaham

मम प्रवेशमात्रेण सुवश्यास्सर्वजंतवः ।
अभवद्विकृतो नैव शंकरस्सगणः प्रभुः

mama praveśamātreṇa suvaśyāssarvajaṃtavaḥ |
abhavadvikṛto naiva śaṃkarassagaṇaḥ prabhuḥ

यदा हिमवतः प्रस्थं स गतः प्रमथाधिपः ।
तत्रागतस्तदैवाहं सरतिस्समधुर्विधे

yadā himavataḥ prasthaṃ sa gataḥ pramathādhipaḥ |
tatrāgatastadaivāhaṃ saratissamadhurvidhe

यदा मेरुं गतो रुद्रो यदा वा नागकेशरम् ।
कैलासं वा यदा यातस्तत्राहं गतवाँस्तदा

yadā meruṃ gato rudro yadā vā nāgakeśaram |
kailāsaṃ vā yadā yātastatrāhaṃ gatavām̐stadā

यदा त्यक्तसमाधिस्तु हरस्तस्थौ कदाचन ।
तदा तस्य पुरश्चक्रयुगं रचितवानहम्

yadā tyaktasamādhistu harastasthau kadācana |
tadā tasya puraścakrayugaṃ racitavānaham

तच्च भ्रूयुगलं ब्रह्मन् हावभावयुतं मुहुः ।
नानाभावानकार्षीच्च दांपत्यक्रममुत्तमम्

tacca bhrūyugalaṃ brahman hāvabhāvayutaṃ muhuḥ |
nānābhāvānakārṣīcca dāṃpatyakramamuttamam

नीलकंठं महादेवं सगणं तत्पुरःस्थिताः ।
अकार्षुमोहितं भावं मृगाश्च पक्षिणस्तथा

nīlakaṃṭhaṃ mahādevaṃ sagaṇaṃ tatpuraḥsthitāḥ |
akārṣumohitaṃ bhāvaṃ mṛgāśca pakṣiṇastathā

मयूरमिथुनं तत्राकार्षीद्भावं रसोत्सुकम् ।
विविधां गतिमाश्रित्य पार्श्वे तस्य पुरस्तथा

mayūramithunaṃ tatrākārṣīdbhāvaṃ rasotsukam |
vividhāṃ gatimāśritya pārśve tasya purastathā

नालभद्विवरं तस्मिन् कदाचिदपि मच्छरः ।
सत्यं ब्रवीमि लोकेश मम शक्तिर्न मोहने

nālabhadvivaraṃ tasmin kadācidapi maccharaḥ |
satyaṃ bravīmi lokeśa mama śaktirna mohane

मधुरप्यकरोत्कर्म युक्तं यत्तस्य मोहने ।
तच्छृणुष्व महाभाग सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

madhurapyakarotkarma yuktaṃ yattasya mohane |
tacchṛṇuṣva mahābhāga satyaṃ satyaṃ vadāmyaham

चंपकान्केशरान्वालान्कारणान्पाटलांस्तथा ।
नागकेशरपुन्नागान्किंशुकान्केतकान्करान्

caṃpakānkeśarānvālānkāraṇānpāṭalāṃstathā |
nāgakeśarapunnāgānkiṃśukānketakānkarān

मागंधिमल्लिकापर्णभरान्कुरवकांस्तथा ।
उत्फुल्लयति तत्र स्म यत्र तिष्ठति वै हरः

māgaṃdhimallikāparṇabharānkuravakāṃstathā |
utphullayati tatra sma yatra tiṣṭhati vai haraḥ

सरांस्युत्फुल्लपद्मानि वीजयन् मलयानिलैः ।
यत्नात्सुगंधीन्यकरोदतीव गिरिशाश्रमे

sarāṃsyutphullapadmāni vījayan malayānilaiḥ |
yatnātsugaṃdhīnyakarodatīva giriśāśrame

लतास्सर्वास्सुमनसो दधुरंकुरसंचयान् ।
वृक्षांकं चिरभावेन वेष्टयंति स्म तत्र च

latāssarvāssumanaso dadhuraṃkurasaṃcayān |
vṛkṣāṃkaṃ cirabhāvena veṣṭayaṃti sma tatra ca

तान्वृक्षांश्च सुपुष्पौघान् तैः सुगंधिसमीरणैः ।
दृष्ट्वा कामवशं याता मुनयोपि परे किमु

tānvṛkṣāṃśca supuṣpaughān taiḥ sugaṃdhisamīraṇaiḥ |
dṛṣṭvā kāmavaśaṃ yātā munayopi pare kimu

एवं सत्यपि शंभोर्न दृष्टं मोहस्य कारणम् ।
भावमात्रमकार्षीन्नो कोपो मय्यपि शंकरः

evaṃ satyapi śaṃbhorna dṛṣṭaṃ mohasya kāraṇam |
bhāvamātramakārṣīnno kopo mayyapi śaṃkaraḥ

इति सर्वमहं दृष्ट्वा ज्ञात्वा तस्य च भावनाम् ।
विमुखोहं शंभुमोहान्नियतं ते वदाम्यहम्

iti sarvamahaṃ dṛṣṭvā jñātvā tasya ca bhāvanām |
vimukhohaṃ śaṃbhumohānniyataṃ te vadāmyaham

तस्य त्यक्तसमाधेस्तु क्षणं नो दृष्टिगोचरे ।
शक्नुयामो वयं स्थातुं तं रुद्रं को विमोहयेत्

tasya tyaktasamādhestu kṣaṇaṃ no dṛṣṭigocare |
śaknuyāmo vayaṃ sthātuṃ taṃ rudraṃ ko vimohayet

ज्वलदग्निप्रकाशाक्षं जट्टाराशिकरालिनम् ।
शृंगिणं वीक्ष्य कस्स्थातुं ब्रह्मन् शक्नोति तत्पुरः

jvaladagniprakāśākṣaṃ jaṭṭārāśikarālinam |
śṛṃgiṇaṃ vīkṣya kassthātuṃ brahman śaknoti tatpuraḥ

मनो भववचश्चेत्थं श्रुत्वाहं चतुराननः ।
विवक्षुरपि नावोचं चिंताविष्टोऽभवं तदा

mano bhavavacaścetthaṃ śrutvāhaṃ caturānanaḥ |
vivakṣurapi nāvocaṃ ciṃtāviṣṭo'bhavaṃ tadā

मोहनेहं समर्थो न हरस्येति मनोभवः ।
वचः श्रुत्वा महादुःखान्निरश्वसमहं मुने

mohanehaṃ samartho na harasyeti manobhavaḥ |
vacaḥ śrutvā mahāduḥkhānniraśvasamahaṃ mune

निश्श्वासमारुता मे हि नाना रूपमहाबलः ।
जाता गता लोलजिह्वा लोलाश्चातिभयंकराः

niśśvāsamārutā me hi nānā rūpamahābalaḥ |
jātā gatā lolajihvā lolāścātibhayaṃkarāḥ

अवादयंत ते सर्वे नानावाद्यानसंख्यकान् ।
पटहादिगणास्तांस्तान् विकरालान्महारवान्

avādayaṃta te sarve nānāvādyānasaṃkhyakān |
paṭahādigaṇāstāṃstān vikarālānmahāravān

अथ ते मम निश्श्वाससंभवाश्च महागणाः ।
मारयच्छेदयेत्यूचुर्ब्रह्मणो मे पुरः स्थिताः

atha te mama niśśvāsasaṃbhavāśca mahāgaṇāḥ |
mārayacchedayetyūcurbrahmaṇo me puraḥ sthitāḥ

तेषां तु वदतां तत्र मारयच्छेदयेति माम् ।
वचः श्रुत्वा विधिं कामः प्रवक्तुमुपचक्रमे

teṣāṃ tu vadatāṃ tatra mārayacchedayeti mām |
vacaḥ śrutvā vidhiṃ kāmaḥ pravaktumupacakrame

मुनेऽथ मां समाभाष्य तान् दृष्ट्वा मदनो गणान् ।
उवाच वारयन् ब्रह्मन्गणानामग्रतः स्मरः

mune'tha māṃ samābhāṣya tān dṛṣṭvā madano gaṇān |
uvāca vārayan brahmangaṇānāmagrataḥ smaraḥ

हे ब्रह्मन् हे प्रजानाथ सर्वसृष्टिप्रवर्तक ।
उत्पन्नाः क इमे वीरा विकराला भयंकराः

he brahman he prajānātha sarvasṛṣṭipravartaka |
utpannāḥ ka ime vīrā vikarālā bhayaṃkarāḥ

किं कर्मैते करिष्यंति कुत्र स्थास्यंति वा विधे ।
किन्नामधेया एते तद्वद तत्र नियोजय

kiṃ karmaite kariṣyaṃti kutra sthāsyaṃti vā vidhe |
kinnāmadheyā ete tadvada tatra niyojaya

नियोज्य तान्निजे कृत्ये स्थानं दत्त्वा च नाम च ।
मामाज्ञापय देवेश कृपां कृत्वा यथोचिताम्

niyojya tānnije kṛtye sthānaṃ dattvā ca nāma ca |
māmājñāpaya deveśa kṛpāṃ kṛtvā yathocitām

इति तद्वाक्यमाकर्ण्य मुनेऽहं लोककारकः ।
तमवोचं ह मदनं तेषां कर्मादिकं दिशन्

iti tadvākyamākarṇya mune'haṃ lokakārakaḥ |
tamavocaṃ ha madanaṃ teṣāṃ karmādikaṃ diśan

एत उत्पन्नमात्रा हि मारयेत्यवदन् वचः ।
मुहुर्मुहुरतोमीषां नाम मारेति जायताम्

eta utpannamātrā hi mārayetyavadan vacaḥ |
muhurmuhuratomīṣāṃ nāma māreti jāyatām

सदैव विघ्नं जंतूनां करिष्यन्ति गणा इमे ।
विना निजार्चनं काम नाना कामरतात्मनाम्

sadaiva vighnaṃ jaṃtūnāṃ kariṣyanti gaṇā ime |
vinā nijārcanaṃ kāma nānā kāmaratātmanām

तवानुगमने कर्म मुख्यमेषां मनोभव ।
सहायिनो भविष्यंति सदा तव न संशयः

tavānugamane karma mukhyameṣāṃ manobhava |
sahāyino bhaviṣyaṃti sadā tava na saṃśayaḥ

यत्रयत्र भवान् याता स्वकर्मार्थं यदा यदा ।
गंता स तत्रतत्रैते सहायार्थं तदातदा

yatrayatra bhavān yātā svakarmārthaṃ yadā yadā |
gaṃtā sa tatratatraite sahāyārthaṃ tadātadā

चित्तभ्रांतिं करिष्यंति त्वदस्त्रवशवर्तिनाम् ।
ज्ञानिनां ज्ञानमार्गं च विघ्नयिष्यंति सर्वथा

cittabhrāṃtiṃ kariṣyaṃti tvadastravaśavartinām |
jñānināṃ jñānamārgaṃ ca vighnayiṣyaṃti sarvathā

इत्याकर्ण्य वचो मे हि सरतिस्समहानुगः ।
किंचित्प्रसन्नवदनो बभूव मुनिसत्तम

ityākarṇya vaco me hi saratissamahānugaḥ |
kiṃcitprasannavadano babhūva munisattama

श्रुत्वा तेपि गणास्सर्वे मदनं मां च सर्वतः ।
परिवार्य्य यथाकामं तस्थुस्तत्र निजाकृतिम्

śrutvā tepi gaṇāssarve madanaṃ māṃ ca sarvataḥ |
parivāryya yathākāmaṃ tasthustatra nijākṛtim

अथ ब्रह्मा स्मरं प्रीत्याऽगदन्मे कुरु शासनम् ।
एभिस्सहैव गच्छ त्वं पुनश्च हरमोहने

atha brahmā smaraṃ prītyā'gadanme kuru śāsanam |
ebhissahaiva gaccha tvaṃ punaśca haramohane

मन आधाय यवाद्धि कुरु मारगणैस्सह ।
मोहो भवेद्यथा शंभोर्दारग्रहणहेतवे

mana ādhāya yavāddhi kuru māragaṇaissaha |
moho bhavedyathā śaṃbhordāragrahaṇahetave

इत्याकर्ण्य वचः कामः प्रोवाच वचनं पुनः ।
देवर्षे गौरवं मत्वा प्रणम्य विनयेन माम्

ityākarṇya vacaḥ kāmaḥ provāca vacanaṃ punaḥ |
devarṣe gauravaṃ matvā praṇamya vinayena mām

मया सम्यक् कृतं कर्म मोहने तस्य यत्नतः ।
तन्मोहो नाभवत्तात न भविष्यति नाधुना

mayā samyak kṛtaṃ karma mohane tasya yatnataḥ |
tanmoho nābhavattāta na bhaviṣyati nādhunā

तव वाग्गौरवं मत्वा दृष्ट्वा मारगणानपि ।
गमिष्यामि पुनस्तत्र सदारोहं त्वदाज्ञया

tava vāggauravaṃ matvā dṛṣṭvā māragaṇānapi |
gamiṣyāmi punastatra sadārohaṃ tvadājñayā

मनो निश्चितमेतद्धि तन्मोहो न भविष्यति ।
भस्म कुर्यान्न मे देहमिति शंकास्ति मे विधे

mano niścitametaddhi tanmoho na bhaviṣyati |
bhasma kuryānna me dehamiti śaṃkāsti me vidhe

इत्युक्त्वा समधुः कामस्सरतिस्सभयस्तदा ।
ययौ मारगणैः सार्द्धं शिवस्थानं मुनीश्वर

ityuktvā samadhuḥ kāmassaratissabhayastadā |
yayau māragaṇaiḥ sārddhaṃ śivasthānaṃ munīśvara

पूर्ववत् स्वप्रभावं च चक्रे मनसिजस्तदा ।
बहूपायं स हि मधुर्विविधां बुद्धिमावहन्

pūrvavat svaprabhāvaṃ ca cakre manasijastadā |
bahūpāyaṃ sa hi madhurvividhāṃ buddhimāvahan

उपायं स चकाराति तत्र मारगणोऽपि च ।
मोहोभवन्न वै शंभोरपि कश्चित्परात्मनः

upāyaṃ sa cakārāti tatra māragaṇo'pi ca |
mohobhavanna vai śaṃbhorapi kaścitparātmanaḥ

निवृत्त्य पुनरायातो मम स्थानं स्मरस्तदा ।
आसीन्मारगणोऽगर्वोऽहर्षो मेपि पुरस्थितः

nivṛttya punarāyāto mama sthānaṃ smarastadā |
āsīnmāragaṇo'garvo'harṣo mepi purasthitaḥ

कामः प्रोवाच मां तात प्रणम्य च निरुत्सवः ।
स्थित्वा मम पुरोऽगर्वो मारैश्च मधुना तदा

kāmaḥ provāca māṃ tāta praṇamya ca nirutsavaḥ |
sthitvā mama puro'garvo māraiśca madhunā tadā

कृतं पूर्वादधिकतः कर्म तन्मोहने विधे ।
नाभवत्तस्य मोहोपि कश्चिद्ध्यानरतात्मनः

kṛtaṃ pūrvādadhikataḥ karma tanmohane vidhe |
nābhavattasya mohopi kaściddhyānaratātmanaḥ

न दग्धा मे तनुश्चैव तत्र तेन दयालुना ।
कारणं पूर्वपुण्यं च निर्विकारी स वै प्रभुः

na dagdhā me tanuścaiva tatra tena dayālunā |
kāraṇaṃ pūrvapuṇyaṃ ca nirvikārī sa vai prabhuḥ

चेद्वरस्ते हरो भार्यां गृह्णीयादिति पद्मज ।
परोपायं कुरु तदा विगर्व इति मे मतिः

cedvaraste haro bhāryāṃ gṛhṇīyāditi padmaja |
paropāyaṃ kuru tadā vigarva iti me matiḥ

इत्युक्त्वा सपरीवारो ययौ कामस्स्वमाश्रमम् ।
प्रणम्य मां स्मरन् शंभुं गर्वदं दीनवत्सलम्

ityuktvā saparīvāro yayau kāmassvamāśramam |
praṇamya māṃ smaran śaṃbhuṃ garvadaṃ dīnavatsalam