अध्याय 39: दधीचि का विष्णु से युद्ध और देवताओं को शाप

क्षुवस्य हितकृत्येन दधीचस्याश्रमं ययौ ।
विप्ररूपमथास्थाय भगवान् भक्तवत्सलः

kṣuvasya hitakṛtyena dadhīcasyāśramaṃ yayau |
viprarūpamathāsthāya bhagavān bhaktavatsalaḥ

दधीचं प्राह विप्रर्षिमभिवंद्य जगद्गुरुः ।
क्षुवकार्य्यार्थमुद्युक्तश्शैवेन्द्रं छलमाश्रितः

dadhīcaṃ prāha viprarṣimabhivaṃdya jagadguruḥ |
kṣuvakāryyārthamudyuktaśśaivendraṃ chalamāśritaḥ

भो भो दधीच विप्रर्षे भवार्चनरताव्यय ।
वरमेकं वृणे त्वत्तस्तद्भवान् दातुमर्हति

bho bho dadhīca viprarṣe bhavārcanaratāvyaya |
varamekaṃ vṛṇe tvattastadbhavān dātumarhati

याचितो देवदेवेन दधीचश्शैवसत्तमः ।
क्षुवकार्यार्थिना शीघ्रं जगाद वचनं हरिम्

yācito devadevena dadhīcaśśaivasattamaḥ |
kṣuvakāryārthinā śīghraṃ jagāda vacanaṃ harim

ज्ञातं तवेप्सितं विप्र क्षुवकार्यार्थमागतः ।
भगवान् विप्ररूपेण मायी त्वमसि वै हरिः

jñātaṃ tavepsitaṃ vipra kṣuvakāryārthamāgataḥ |
bhagavān viprarūpeṇa māyī tvamasi vai hariḥ

भूतं भविष्यं देवेश वर्तमानं जनार्दन ।
ज्ञानं प्रसादाद्रुद्रस्य सदा त्रैकालिकं मम

bhūtaṃ bhaviṣyaṃ deveśa vartamānaṃ janārdana |
jñānaṃ prasādādrudrasya sadā traikālikaṃ mama

त्वां जानेहं हरिं विष्णुं द्विजत्वं त्यज सुव्रत ।
आराधितोऽसि भूपेन क्षुवेण खलबुद्धिना

tvāṃ jānehaṃ hariṃ viṣṇuṃ dvijatvaṃ tyaja suvrata |
ārādhito'si bhūpena kṣuveṇa khalabuddhinā

जाने तवैव भगवन् भक्तवत्सलतां हरे ।
छलं त्यज स्वरूपं हि स्वीकुरु स्मर शंकरम्

jāne tavaiva bhagavan bhaktavatsalatāṃ hare |
chalaṃ tyaja svarūpaṃ hi svīkuru smara śaṃkaram

अस्ति चेत्कस्यचिद्भीतिर्भवार्चनरतस्य मे ।
वक्तुमर्हसि यत्नेन सत्यधारणपूर्वकम्

asti cetkasyacidbhītirbhavārcanaratasya me |
vaktumarhasi yatnena satyadhāraṇapūrvakam

वदामि न मृषा क्वापि शिवस्मरणसक्तधीः ।
न बिभेमि जगत्यस्मिन्देवदैत्यादिकादपि

vadāmi na mṛṣā kvāpi śivasmaraṇasaktadhīḥ |
na bibhemi jagatyasmindevadaityādikādapi

भयं दधीच सर्वत्र नष्टं च तव सुव्रत ।
भवार्चनरतो यस्माद्भवान्सर्वज्ञ एव च

bhayaṃ dadhīca sarvatra naṣṭaṃ ca tava suvrata |
bhavārcanarato yasmādbhavānsarvajña eva ca

बिभेमीति सकृद्वक्तुमर्हसि त्वं नमस्तव ।
नियोगान्मम राजेन्द्र क्षुवात् प्रतिसहस्य च

bibhemīti sakṛdvaktumarhasi tvaṃ namastava |
niyogānmama rājendra kṣuvāt pratisahasya ca

एवं श्रुत्वापि तद्वाक्यं विष्णोस्स तु महामुनिः ।
विहस्य निर्भयः प्राह दधीचश्शैवसत्तमः

evaṃ śrutvāpi tadvākyaṃ viṣṇossa tu mahāmuniḥ |
vihasya nirbhayaḥ prāha dadhīcaśśaivasattamaḥ

न बिभेमि सदा क्वापि कुतश्चिदपि किंचन ।
प्रभावाद्देवदेवस्य शंभोस्साक्षात्पिनाकिनः

na bibhemi sadā kvāpi kutaścidapi kiṃcana |
prabhāvāddevadevasya śaṃbhossākṣātpinākinaḥ

ततस्तस्य मुनेः श्रुत्वा वचनं कुपितो हरिः ।
चक्रमुद्यम्य संतस्थौ दिधक्षुमुनिसत्तमम्

tatastasya muneḥ śrutvā vacanaṃ kupito hariḥ |
cakramudyamya saṃtasthau didhakṣumunisattamam

अभवत्कुंठितं तत्र विप्रे चक्रं सुदारुणम् ।
प्रभावाच्च तदीशस्य नृपतेस्संनिधावपि

abhavatkuṃṭhitaṃ tatra vipre cakraṃ sudāruṇam |
prabhāvācca tadīśasya nṛpatessaṃnidhāvapi

दृष्ट्वा तं कुंठितास्यं तच्चक्रं विष्णुं जगाद ह ।
दधीचस्सस्मितं साक्षात्सदसद्व्यक्ति कारणम्

dṛṣṭvā taṃ kuṃṭhitāsyaṃ taccakraṃ viṣṇuṃ jagāda ha |
dadhīcassasmitaṃ sākṣātsadasadvyakti kāraṇam

भगवन् भवता लब्धं पुरातीव सुदारुणम् ।
सुदर्शनमिति ख्यातं चक्रं विष्णोः प्रयत्नतः ।
भवस्य तच्छुभं चक्रं न जिघांसति मामिह

bhagavan bhavatā labdhaṃ purātīva sudāruṇam |
sudarśanamiti khyātaṃ cakraṃ viṣṇoḥ prayatnataḥ |
bhavasya tacchubhaṃ cakraṃ na jighāṃsati māmiha

भगवानथ क्रुद्धोऽस्मै सर्वास्त्राणि क्रमाद्धरिः ।
ब्रह्मास्त्राद्यैः शरैश्चास्त्रैः प्रयत्नं कर्तुमर्हसि

bhagavānatha kruddho'smai sarvāstrāṇi kramāddhariḥ |
brahmāstrādyaiḥ śaraiścāstraiḥ prayatnaṃ kartumarhasi

स तस्य वचनं श्रुत्वा दृष्ट्वा नि्र्वीर्य्यमानुषम् ।
ससर्जाथ क्रुधा तस्मै सर्वास्त्राणि क्रमाद्धरिः

sa tasya vacanaṃ śrutvā dṛṣṭvā nirvīryyamānuṣam |
sasarjātha krudhā tasmai sarvāstrāṇi kramāddhariḥ

चक्रुर्देवास्ततस्तस्य विष्णोस्साहाय्यमादरात् ।
द्विजेनैकेन संयोद्धुं प्रसृतस्य विबुद्धयः

cakrurdevāstatastasya viṣṇossāhāyyamādarāt |
dvijenaikena saṃyoddhuṃ prasṛtasya vibuddhayaḥ

चिक्षिपुः स्वानि स्वान्याशु शस्त्राण्यस्त्राणि सर्वतः ।
दधीचोपरि वेगेन शक्राद्या हरिपाक्षिकाः

cikṣipuḥ svāni svānyāśu śastrāṇyastrāṇi sarvataḥ |
dadhīcopari vegena śakrādyā haripākṣikāḥ

कुशमुष्टिमथादाय दधीचस्संस्मरन् शिवम् ।
ससर्ज सर्वदेवेभ्यो वज्रास्थि सर्वतो वशी

kuśamuṣṭimathādāya dadhīcassaṃsmaran śivam |
sasarja sarvadevebhyo vajrāsthi sarvato vaśī

शंकरस्य प्रभावात्तु कुशमुष्टिर्मुनेर्हि सा ।
दिव्यं त्रिशूलमभवत् कालाग्निसदृशं मुने

śaṃkarasya prabhāvāttu kuśamuṣṭirmunerhi sā |
divyaṃ triśūlamabhavat kālāgnisadṛśaṃ mune

दग्धुं देवान् मतिं चक्रे सायुधं सशिखं च तत् ।
प्रज्वलत्सर्वतश्शैवं युगांताग्र्यधिकप्रभम्

dagdhuṃ devān matiṃ cakre sāyudhaṃ saśikhaṃ ca tat |
prajvalatsarvataśśaivaṃ yugāṃtāgryadhikaprabham

नारायणेन्दुमुख्यैस्तु देवैः क्षिप्तानि यानि च ।
आयुधानि समस्तानि प्रणेमुस्त्रिशिखं च तत्

nārāyaṇendumukhyaistu devaiḥ kṣiptāni yāni ca |
āyudhāni samastāni praṇemustriśikhaṃ ca tat

देवाश्च दुद्रुवुस्सर्वे ध्वस्तवीर्या दिवौकसः ।
तस्थौ तत्र हरिर्भीतः केवलं मायिनां वरः

devāśca dudruvussarve dhvastavīryā divaukasaḥ |
tasthau tatra harirbhītaḥ kevalaṃ māyināṃ varaḥ

ससर्ज भगवान् विष्णुः स्वदेहात्पुरुषोत्तमः ।
आत्मनस्सदृशान् दिव्यान् लक्षलक्षायुतान् गणान्

sasarja bhagavān viṣṇuḥ svadehātpuruṣottamaḥ |
ātmanassadṛśān divyān lakṣalakṣāyutān gaṇān

ते चापि युयुधुस्तत्र वीरा विष्णुगणास्ततः ।
मुनिनैकेन देवर्षे दधीचेन शिवात्मना

te cāpi yuyudhustatra vīrā viṣṇugaṇāstataḥ |
muninaikena devarṣe dadhīcena śivātmanā

ततो विष्णुगणान् तान्वै नियुध्य बहुशो रणे ।
ददाह सहसा सर्वान् दधी चश्शैव सत्तमः

tato viṣṇugaṇān tānvai niyudhya bahuśo raṇe |
dadāha sahasā sarvān dadhī caśśaiva sattamaḥ

ततस्तद्विस्मयाथाय दधीचेस्य मुनेर्हरिः ।
विश्वमूर्तिरभूच्छीघ्रं महामायाविशारदः

tatastadvismayāthāya dadhīcesya munerhariḥ |
viśvamūrtirabhūcchīghraṃ mahāmāyāviśāradaḥ

तस्य देहे हरेः साक्षादपश्यद्द्विजसत्तमः ।
दधीचो देवतादीनां जीवानां च सहस्रकम्

tasya dehe hareḥ sākṣādapaśyaddvijasattamaḥ |
dadhīco devatādīnāṃ jīvānāṃ ca sahasrakam

भूतानां कोटयश्चैव गणानां कोटयस्तथा ।
अंडानां कोटयश्चैव विश्वमूतस्तनौ तदा

bhūtānāṃ koṭayaścaiva gaṇānāṃ koṭayastathā |
aṃḍānāṃ koṭayaścaiva viśvamūtastanau tadā

दृष्ट्वैतदखिलं तत्र च्यावनिस्सततं तदा ।
विष्णुमाह जगन्नाथं जगत्स्तु वमजं विभुम्

dṛṣṭvaitadakhilaṃ tatra cyāvanissatataṃ tadā |
viṣṇumāha jagannāthaṃ jagatstu vamajaṃ vibhum

मायां त्यज महाबाहो प्रतिभासो विचारतः ।
विज्ञातानि सहस्राणि दुर्विज्ञेयानि माधव

māyāṃ tyaja mahābāho pratibhāso vicārataḥ |
vijñātāni sahasrāṇi durvijñeyāni mādhava

मयि पश्य जगत्सर्वं त्वया युक्तमतंद्रितः ।
ब्रह्माणं च तथा रुद्रं दिव्यां दृष्टिं ददामि ते

mayi paśya jagatsarvaṃ tvayā yuktamataṃdritaḥ |
brahmāṇaṃ ca tathā rudraṃ divyāṃ dṛṣṭiṃ dadāmi te

इत्युक्त्वा दर्शयामास स्वतनौ निखिलं मुनिः ।
ब्रह्मांडं च्यावनिश्शंभुतेजसा पूर्णदेहकः

ityuktvā darśayāmāsa svatanau nikhilaṃ muniḥ |
brahmāṃḍaṃ cyāvaniśśaṃbhutejasā pūrṇadehakaḥ

ददाह विष्णुं देवेशं दधीचश्शैवसत्तमः ।
संस्मरञ् शंकरं चित्ते विहसन् विभयस्सुधीः

dadāha viṣṇuṃ deveśaṃ dadhīcaśśaivasattamaḥ |
saṃsmarañ śaṃkaraṃ citte vihasan vibhayassudhīḥ

मायया त्वनया किं वा मंत्रशक्त्याथ वा हरे ।
सत्कामायामिमां तस्माद्योद्धुमर्हसि यत्नतः

māyayā tvanayā kiṃ vā maṃtraśaktyātha vā hare |
satkāmāyāmimāṃ tasmādyoddhumarhasi yatnataḥ

एतच्छुत्वा मुनेस्तस्य वचनं निर्भयस्तदा ।
शंभुतेजोमयं विष्णुश्चुकोपातीव तं मुनिम्

etacchutvā munestasya vacanaṃ nirbhayastadā |
śaṃbhutejomayaṃ viṣṇuścukopātīva taṃ munim

देवाश्च दुद्रुवुर्भूयो देवं नारायणं च तम् ।
योद्धुकामाश्च मुनिना दधीचेन प्रतापिना

devāśca dudruvurbhūyo devaṃ nārāyaṇaṃ ca tam |
yoddhukāmāśca muninā dadhīcena pratāpinā

एतस्मिन्नंतरे तत्रागमन्मत्संगतः क्षुवः ।
अवारयंतं निश्चेष्टं पद्मयोनिं हरिं सुरान्

etasminnaṃtare tatrāgamanmatsaṃgataḥ kṣuvaḥ |
avārayaṃtaṃ niśceṣṭaṃ padmayoniṃ hariṃ surān

निशम्य वचनं मे हि ब्राह्मणो न विनिर्जितः ।
जगाम निकटं तस्य प्रणनाम मुनिं हरिः

niśamya vacanaṃ me hi brāhmaṇo na vinirjitaḥ |
jagāma nikaṭaṃ tasya praṇanāma muniṃ hariḥ

क्षुवो दीनतरो भूत्वा गत्वा तत्र मुनीश्वरम् ।
दधीचमभिवाद्यैव प्रार्थयामास विक्लवः

kṣuvo dīnataro bhūtvā gatvā tatra munīśvaram |
dadhīcamabhivādyaiva prārthayāmāsa viklavaḥ

प्रसीद मुनिशार्दूल शिवभक्तशिरोमणे ।
प्रसीद परमेशान दुर्लक्ष्ये दुर्जनैस्सह

prasīda muniśārdūla śivabhaktaśiromaṇe |
prasīda parameśāna durlakṣye durjanaissaha

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राज्ञस्सुरगणस्य हि ।
अनुजग्राह तं विप्रो दधीचस्तपसां निधिः

ityākarṇya vacastasya rājñassuragaṇasya hi |
anujagrāha taṃ vipro dadhīcastapasāṃ nidhiḥ

अथ दृष्ट्वा रमेशादीन् क्रोधविह्वलितो मुनिः ।
हृदि स्मृत्वा शिवं विष्णुं शशाप च सुरानपि

atha dṛṣṭvā rameśādīn krodhavihvalito muniḥ |
hṛdi smṛtvā śivaṃ viṣṇuṃ śaśāpa ca surānapi

रुद्रकोपाग्निना देवास्सदेवेंद्रा मुनीश्वराः ।
ध्वस्ता भवंतु देवेन विष्णुना च समं गणैः

rudrakopāgninā devāssadeveṃdrā munīśvarāḥ |
dhvastā bhavaṃtu devena viṣṇunā ca samaṃ gaṇaiḥ

एवं शप्त्वा सुरान् प्रेक्ष्य क्षुवमाह ततो मुनिः ।
देवैश्च पूज्यो राजेन्द्र नृपैश्चैव द्विजोत्तमः

evaṃ śaptvā surān prekṣya kṣuvamāha tato muniḥ |
devaiśca pūjyo rājendra nṛpaiścaiva dvijottamaḥ

ब्राह्मणा एव राजेन्द्र बलिनः प्रभविष्णवः ।
इत्युक्त्वा स स्फुट विप्रः प्रविवेश निजाश्रमम्

brāhmaṇā eva rājendra balinaḥ prabhaviṣṇavaḥ |
ityuktvā sa sphuṭa vipraḥ praviveśa nijāśramam

दधीचमभिवंद्यैव क्षुवो निजगृहं गतः ।
विष्णुर्जगाम स्वं लोकं सुरैस्सह यथागतम्

dadhīcamabhivaṃdyaiva kṣuvo nijagṛhaṃ gataḥ |
viṣṇurjagāma svaṃ lokaṃ suraissaha yathāgatam

तदेवं तीर्थमभवत् स्थानेश्वर इति स्मृतम् ।
स्थानेश्वरमनुप्राप्य शिवसायुज्यमाप्नुयात्

tadevaṃ tīrthamabhavat sthāneśvara iti smṛtam |
sthāneśvaramanuprāpya śivasāyujyamāpnuyāt

कथितस्तव संक्षेपाद्वादः क्षुवदधीचयोः ।
नृपाप्तशापयोस्तात ब्रह्मविष्ण्वोः शिवं विना

kathitastava saṃkṣepādvādaḥ kṣuvadadhīcayoḥ |
nṛpāptaśāpayostāta brahmaviṣṇvoḥ śivaṃ vinā

य इदं कीत्तयेन्नित्यं वादं क्षुवदधीचयोः ।
जित्वापमृत्युं देहान्ते ब्रह्मलोकं प्रयाति सः

ya idaṃ kīttayennityaṃ vādaṃ kṣuvadadhīcayoḥ |
jitvāpamṛtyuṃ dehānte brahmalokaṃ prayāti saḥ

रणे यः कीर्तयित्वेदं प्रविशेत्तस्य सर्वदा ।
मृत्युभीतिभवेन्नैव विजयी च भविष्यति

raṇe yaḥ kīrtayitvedaṃ praviśettasya sarvadā |
mṛtyubhītibhavennaiva vijayī ca bhaviṣyati