अध्याय 48: हिमवान शिव को पार्वती का कन्यादान करते हैं

एतस्मिन्नंतरे तत्र गर्गाचार्य्यप्रणोदितः ।
हिमवान्मेनया सार्द्धं कन्या दातुं प्रचक्रमे

etasminnaṃtare tatra gargācāryyapraṇoditaḥ |
himavānmenayā sārddhaṃ kanyā dātuṃ pracakrame

हैमं कलशमादाय मेना चार्द्धांगमाश्रिता ।
हिमाद्रेश्च महाभागा वस्त्राभरणभूषिता

haimaṃ kalaśamādāya menā cārddhāṃgamāśritā |
himādreśca mahābhāgā vastrābharaṇabhūṣitā

पाद्यादिभिस्ततः शैलः प्रहृष्टः स्वपुरोहितः ।
तं वंरं वरयामास वस्त्रचंदनभूषणैः

pādyādibhistataḥ śailaḥ prahṛṣṭaḥ svapurohitaḥ |
taṃ vaṃraṃ varayāmāsa vastracaṃdanabhūṣaṇaiḥ

ततो हिमाद्रिणा प्रोक्ता द्विजास्तिथ्यादिकीर्तने ।
प्रयोगो भण्यतां तावदस्मिन्समय आगते

tato himādriṇā proktā dvijāstithyādikīrtane |
prayogo bhaṇyatāṃ tāvadasminsamaya āgate

तथेति चोक्त्वा ते सर्वे कालज्ञा द्विजसत्तमाः ।
तिथ्यादिकीर्तनं चक्रुः प्रीत्या परमनिर्वृताः

tatheti coktvā te sarve kālajñā dvijasattamāḥ |
tithyādikīrtanaṃ cakruḥ prītyā paramanirvṛtāḥ

ततो हिमाचलः प्रीत्या शम्भुना प्रेरितो हृदा ।
सूती कृतः परेशेन विहसञ्शम्भुमब्रवीत्

tato himācalaḥ prītyā śambhunā prerito hṛdā |
sūtī kṛtaḥ pareśena vihasañśambhumabravīt

स्वगोत्रं कथ्यतां शम्भो प्रवरश्च कुलं तथा ।
नाम वेदं तथा शाखां मा कार्षीत्समयात्ययम्

svagotraṃ kathyatāṃ śambho pravaraśca kulaṃ tathā |
nāma vedaṃ tathā śākhāṃ mā kārṣītsamayātyayam

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य हिमाद्रेश्शङ्करस्तदा ।
सुमुखाविमुखः सद्योऽप्यशोच्यः शोच्यतां गतः

ityākarṇya vacastasya himādreśśaṅkarastadā |
sumukhāvimukhaḥ sadyo'pyaśocyaḥ śocyatāṃ gataḥ

एवंविधस्सुरवरैर्मुनिभिस्तदानीं गन्धर्वयक्षगणसिद्धगणैस्तथैव ।
दृष्टो निरुत्तरमुखो भगवान्महेशोऽकार्षीस्तु हास्यमथ तत्र स नारदत्वम्

evaṃvidhassuravarairmunibhistadānīṃ gandharvayakṣagaṇasiddhagaṇaistathaiva |
dṛṣṭo niruttaramukho bhagavānmaheśo'kārṣīstu hāsyamatha tatra sa nāradatvam

वीणामवादयस्त्वं हि ब्रह्मविज्ञोऽथ नारद ।
शिवेन प्रेरितस्तत्र मनसा शम्भुमानसः

vīṇāmavādayastvaṃ hi brahmavijño'tha nārada |
śivena preritastatra manasā śambhumānasaḥ

तदा निवारितो धीमान्पर्वतेन्द्रेण वै हठात् ।
विष्णुना च मया देवैर्मुनिभिश्चाखिलैस्तथा

tadā nivārito dhīmānparvatendreṇa vai haṭhāt |
viṣṇunā ca mayā devairmunibhiścākhilaistathā

न निवृत्तोऽभवस्त्वं हि स यदा शङ्करेच्छया ।
इति प्रोक्तोऽद्रिणा तर्हि वीणां मा वादयाधुना

na nivṛtto'bhavastvaṃ hi sa yadā śaṅkarecchayā |
iti prokto'driṇā tarhi vīṇāṃ mā vādayādhunā

सुनिषिद्धो हठात्तेन देवर्षे त्वं यदा बुध ।
प्रत्यवोचो गिरीशं तं सुसंस्मृत्य महेश्वरम्

suniṣiddho haṭhāttena devarṣe tvaṃ yadā budha |
pratyavoco girīśaṃ taṃ susaṃsmṛtya maheśvaram

त्वं हि मूढत्वमापन्नो न जानासि च किञ्चन ।
वाच्ये महेशविषयेऽतीवासि त्वं बहिर्मुखः

tvaṃ hi mūḍhatvamāpanno na jānāsi ca kiñcana |
vācye maheśaviṣaye'tīvāsi tvaṃ bahirmukhaḥ

त्वया पृष्ठो हरस्साक्षात्स्वगोत्रकथनं प्रति ।
समयेऽस्मिँस्तदत्यन्तमुपहासकरं वचः

tvayā pṛṣṭho harassākṣātsvagotrakathanaṃ prati |
samaye'smim̐stadatyantamupahāsakaraṃ vacaḥ

अस्य गोत्रं कुलं नाम नैव जानन्ति पर्वत ।
विष्णुब्रह्मादयोऽपीह परेषां का कथा स्मृता

asya gotraṃ kulaṃ nāma naiva jānanti parvata |
viṣṇubrahmādayo'pīha pareṣāṃ kā kathā smṛtā

यस्यैकदिवसे शैल ब्रह्मकोटिर्लयं गता ।
स एव शङ्करस्तेद्य दृष्टः कालीतपोबलात

yasyaikadivase śaila brahmakoṭirlayaṃ gatā |
sa eva śaṅkarastedya dṛṣṭaḥ kālītapobalāta

अरूपोऽयं परब्रह्म निर्गुणः प्रकृतेः परः ।
निराकारो निर्विकारो मायाधीशः परात्परः

arūpo'yaṃ parabrahma nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ |
nirākāro nirvikāro māyādhīśaḥ parātparaḥ

अगोत्रकुलनामा हि स्वतन्त्रो भक्तवत्सलः ।
तदिच्छया हि सगुणस्सुतनुर्बहुनामभृत्

agotrakulanāmā hi svatantro bhaktavatsalaḥ |
tadicchayā hi saguṇassutanurbahunāmabhṛt

सुगोत्री गोत्रहीनश्च कुलहीनः कुलीनकः ।
पार्वतीतपसा सोऽद्य जामाता ते न संशयः

sugotrī gotrahīnaśca kulahīnaḥ kulīnakaḥ |
pārvatītapasā so'dya jāmātā te na saṃśayaḥ

लीलाविहारिणा तेन मोहितं च चराचरम् ।
नो जानाति शिवं कोऽपि प्राज्ञोऽपि गिरिसत्तम

līlāvihāriṇā tena mohitaṃ ca carācaram |
no jānāti śivaṃ ko'pi prājño'pi girisattama

लिंगाकृतेर्महेशस्य केन दृष्टं न मस्तकम् ।
विष्णुर्गत्वा हि पातालं तदेनं नापविस्मितः

liṃgākṛtermaheśasya kena dṛṣṭaṃ na mastakam |
viṣṇurgatvā hi pātālaṃ tadenaṃ nāpavismitaḥ

किंबहूक्त्या नगश्रेष्ठ शिवमाया दुरत्यया ।
तदधीनास्त्रयो लोका हरिब्रह्मादयोपि च

kiṃbahūktyā nagaśreṣṭha śivamāyā duratyayā |
tadadhīnāstrayo lokā haribrahmādayopi ca

तस्मात्त्वया शिवा तात सुविचार्य प्रयत्नतः ।
न कर्तव्यो विमर्शोऽत्र त्वेवंविधवरे मनाक्

tasmāttvayā śivā tāta suvicārya prayatnataḥ |
na kartavyo vimarśo'tra tvevaṃvidhavare manāk

इत्युक्त्वा त्वं मुने ज्ञानी शिवेच्छाकार्यकारकः ।
प्रत्यवोचः पुनस्तं वै शैलेद्रं हर्षयन्गिरा

ityuktvā tvaṃ mune jñānī śivecchākāryakārakaḥ |
pratyavocaḥ punastaṃ vai śailedraṃ harṣayangirā

शृणु तात महाशैल शिवाजनक मद्वचः ।
तच्छ्रुत्वा तनयां देवीं देहि त्वं शंकराय हि

śṛṇu tāta mahāśaila śivājanaka madvacaḥ |
tacchrutvā tanayāṃ devīṃ dehi tvaṃ śaṃkarāya hi

सगुणस्य महेशस्य लीलया रूप धारिणः ।
गोत्रं कुलं विजानीहि नादमेव हि केवलम्

saguṇasya maheśasya līlayā rūpa dhāriṇaḥ |
gotraṃ kulaṃ vijānīhi nādameva hi kevalam

शिवो नादमयः सत्त्यं नादश्शिवमयस्तथा ।
उभयोरन्तरं नास्ति नादस्य च शिवस्य च

śivo nādamayaḥ sattyaṃ nādaśśivamayastathā |
ubhayorantaraṃ nāsti nādasya ca śivasya ca

सृष्टौ प्रथमजत्वाद्धि लीलासगुणरूपिणः ।
शिवान्नादस्य शैलेन्द्र सर्वोत्कृष्टस्ततस्स हि

sṛṣṭau prathamajatvāddhi līlāsaguṇarūpiṇaḥ |
śivānnādasya śailendra sarvotkṛṣṭastatassa hi

अतो हि वादिता वीणा प्रेरितेन मयाद्य वै ।
सर्वेश्वरेण मनसा शङ्करेण हिमालय

ato hi vāditā vīṇā preritena mayādya vai |
sarveśvareṇa manasā śaṅkareṇa himālaya

एतच्छ्रुत्वा तव मुने वचस्तत्तु गिरिश्वरः ।
हिमाद्रिस्तोषमापन्नो गतविस्मयमानसः

etacchrutvā tava mune vacastattu giriśvaraḥ |
himādristoṣamāpanno gatavismayamānasaḥ

अथ विष्णुप्रभृतयस्सुराश्च मुनयस्तथा ।
साधुसाध्विति ते सर्वे प्रोचुर्विगतविस्मयाः

atha viṣṇuprabhṛtayassurāśca munayastathā |
sādhusādhviti te sarve procurvigatavismayāḥ

महेश्वरस्य गांभीर्यं ज्ञात्वा सर्वे विचक्षणाः ।
सविस्मया महामोदान्विताः प्रोचुः परस्परम्

maheśvarasya gāṃbhīryaṃ jñātvā sarve vicakṣaṇāḥ |
savismayā mahāmodānvitāḥ procuḥ parasparam

यस्याज्ञया जगदिदं च विशालमेव जातं परात्परतरो निजबोधरूपः ।
शर्वः स्वतन्त्रगतिकृत्परभावगम्यस्सोऽसौ त्रिलोकपतिरद्य च नस्सुदृष्टः

yasyājñayā jagadidaṃ ca viśālameva jātaṃ parātparataro nijabodharūpaḥ |
śarvaḥ svatantragatikṛtparabhāvagamyasso'sau trilokapatiradya ca nassudṛṣṭaḥ

अथ ते पर्वतश्रेष्ठा मेर्वाद्या जातसंभ्रमाः ।
ऊचुस्ते चैकपद्येन हिमवन्तं नगेश्वरम्

atha te parvataśreṣṭhā mervādyā jātasaṃbhramāḥ |
ūcuste caikapadyena himavantaṃ nageśvaram

कन्यादाने स्थीयतां चाद्य शैलनाथोक्त्या किं कार्यनाशस्तवेव ।
सत्यं ब्रूमो नात्र कार्यो विमर्शस्तस्मात्कन्या दीयतामीश्वराय

kanyādāne sthīyatāṃ cādya śailanāthoktyā kiṃ kāryanāśastaveva |
satyaṃ brūmo nātra kāryo vimarśastasmātkanyā dīyatāmīśvarāya

ब्रह्मो वाच ।
तच्छुत्वा वचनं तेषां सुहृदां स हिमालयः ।
स्वकन्यादानमकरोच्छिवाय विधिनोदितः

brahmo vāca |
tacchutvā vacanaṃ teṣāṃ suhṛdāṃ sa himālayaḥ |
svakanyādānamakarocchivāya vidhinoditaḥ

इमां कन्यां तुभ्यमहं ददामि परमेश्वर ।
भार्यार्थे परिगृह्णीष्व प्रसीद सकलेश्वर

imāṃ kanyāṃ tubhyamahaṃ dadāmi parameśvara |
bhāryārthe parigṛhṇīṣva prasīda sakaleśvara

तस्मै रुद्राय महते मंत्रेणानेन दत्तवान् ।
हिमाचलो निजां कन्यां पार्वतीं त्रिजगत्प्रसूम्

tasmai rudrāya mahate maṃtreṇānena dattavān |
himācalo nijāṃ kanyāṃ pārvatīṃ trijagatprasūm

इत्थं शिवाकरं शैलं शिवहस्तेनिधाय च ।
मुमोदातीव मनसि तीर्णकाममहार्णवः

itthaṃ śivākaraṃ śailaṃ śivahastenidhāya ca |
mumodātīva manasi tīrṇakāmamahārṇavaḥ

वेदमंत्रेण गिरिशो गिरिजाकरपङ्कजम् ।
जग्राह स्वकरेणाशु प्रसन्नः परमेश्वरः

vedamaṃtreṇa giriśo girijākarapaṅkajam |
jagrāha svakareṇāśu prasannaḥ parameśvaraḥ

क्षितिं संस्पृश्य कामस्य कोदादिति मनुं मुने ।
पपाठ शङ्करः प्रीत्या दर्शयँल्लौकिकीं गतिम्

kṣitiṃ saṃspṛśya kāmasya kodāditi manuṃ mune |
papāṭha śaṅkaraḥ prītyā darśayam̐llaukikīṃ gatim

महोत्सवो महानासीत्सर्वत्र प्रमुदावहः ।
बभूव जयसंरावो दिवि भूम्यन्तरिक्षके

mahotsavo mahānāsītsarvatra pramudāvahaḥ |
babhūva jayasaṃrāvo divi bhūmyantarikṣake

साधुशब्दं नमः शब्दं चक्रुस्सर्वेऽति हर्षिताः ।
गंधर्वास्सुजगुः प्रीत्या ननृतुश्चाप्सरोगणाः

sādhuśabdaṃ namaḥ śabdaṃ cakrussarve'ti harṣitāḥ |
gaṃdharvāssujaguḥ prītyā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

हिमाचलस्य पौरा हि मुमुदु श्चाति चेतसि ।
मंगलं महदासीद्वै महोत्सवपुरस्सरम्

himācalasya paurā hi mumudu ścāti cetasi |
maṃgalaṃ mahadāsīdvai mahotsavapurassaram

अहं विष्णुश्च शक्रश्च निर्जरा मुनयोऽखिलाः ।
हर्षिता ह्यभवंश्चाति प्रफुल्लवदनाम्बुजाः

ahaṃ viṣṇuśca śakraśca nirjarā munayo'khilāḥ |
harṣitā hyabhavaṃścāti praphullavadanāmbujāḥ

अथ शैलवरस्सोदात्सुप्रसन्नो हिमाचलः ।
शिवाय कन्यादानस्य साङ्गतां सुयथोचिताम्

atha śailavarassodātsuprasanno himācalaḥ |
śivāya kanyādānasya sāṅgatāṃ suyathocitām

ततो वन्धुजनास्तस्य शिवां सम्पूज्य भक्तितः ।
ददुश्शिवाय सद्द्रव्यं नानाविधिविधानतः

tato vandhujanāstasya śivāṃ sampūjya bhaktitaḥ |
daduśśivāya saddravyaṃ nānāvidhividhānataḥ

हिमालयस्तुष्टमनाः पार्वतीशि वप्रीतये ।
नानाविधानि द्रव्याणि ददौ तत्र मुनीश्वर

himālayastuṣṭamanāḥ pārvatīśi vaprītaye |
nānāvidhāni dravyāṇi dadau tatra munīśvara

कौतुकानि ददौ तस्मै रत्नानि विविधानि च ।
चारुरत्नविकाराणि पात्राणि विविधानि च

kautukāni dadau tasmai ratnāni vividhāni ca |
cāruratnavikārāṇi pātrāṇi vividhāni ca

गवां लक्षं हयानां च सज्जितानां शतं तथा ।
दासीनामनुरक्तानां लक्षं सद्द्रव्यभूषितम्

gavāṃ lakṣaṃ hayānāṃ ca sajjitānāṃ śataṃ tathā |
dāsīnāmanuraktānāṃ lakṣaṃ saddravyabhūṣitam

नागानां शतलक्षं हि रथानां च तथा मुने ।
सुवर्णजटितानां च रत्नसारविनिर्मितम्

nāgānāṃ śatalakṣaṃ hi rathānāṃ ca tathā mune |
suvarṇajaṭitānāṃ ca ratnasāravinirmitam

इत्थं हिमालयो दत्त्वा स्वसुतां गिरिजां शिवाम् ।
शिवाय परमेशाय विधिनाऽऽप कृतार्थताम्

itthaṃ himālayo dattvā svasutāṃ girijāṃ śivām |
śivāya parameśāya vidhinā''pa kṛtārthatām

अथ शैलवरो माध्यंदिनोक्तस्तोत्रतो मुदा ।
तुष्टाव परमेशानं सद्गिरा सुकृताञ्जलिः

atha śailavaro mādhyaṃdinoktastotrato mudā |
tuṣṭāva parameśānaṃ sadgirā sukṛtāñjaliḥ

ततो वेदविदा तेनाज्ञप्ता मुनिगणास्तदा ।
शिरोऽभिषेकं चक्रुस्ते शिवायाः परमोत्सवाः

tato vedavidā tenājñaptā munigaṇāstadā |
śiro'bhiṣekaṃ cakruste śivāyāḥ paramotsavāḥ

देवाभिधानमुच्चार्य्य पर्य्यक्षणविधिं व्यधुः ।
महोत्सवस्तदा चासीन्महानन्दकरो मुने

devābhidhānamuccāryya paryyakṣaṇavidhiṃ vyadhuḥ |
mahotsavastadā cāsīnmahānandakaro mune