अध्याय 43: शिव का विकट रूप देखकर मेना मूर्च्छित होती हैं

निरीक्षिष्यामि प्रथमं मुने तं गिरिजापतिम् ।
कीदृशं शिवरूपं हि यदर्थे तप उत्तमम्

nirīkṣiṣyāmi prathamaṃ mune taṃ girijāpatim |
kīdṛśaṃ śivarūpaṃ hi yadarthe tapa uttamam

इत्यज्ञानपरा सा च दर्शनार्थं शिवस्य च ।
त्वया मुने समं सद्यश्चन्द्रशालां समागता

ityajñānaparā sā ca darśanārthaṃ śivasya ca |
tvayā mune samaṃ sadyaścandraśālāṃ samāgatā

शिवोऽपि च तदा तस्यां ज्ञात्वाहंकारमात्मनः ।
प्राह विष्णुं च मान्तात लीलाकृत्वाद्भुताम्प्रभुः

śivo'pi ca tadā tasyāṃ jñātvāhaṃkāramātmanaḥ |
prāha viṣṇuṃ ca māntāta līlākṛtvādbhutāmprabhuḥ

मदाज्ञया युवान्तातौ सदेवौ च पृथक्पृथक् ।
गच्छतं हि गिरिद्वारं वयं पश्चाद्व्रजेमहि

madājñayā yuvāntātau sadevau ca pṛthakpṛthak |
gacchataṃ hi giridvāraṃ vayaṃ paścādvrajemahi

इत्याकर्ण्य हरिस्सर्वानाहूयोवाच तन्मयाः ।
सुरास्सर्वे तथैवाशु गमनं चक्रुरुत्सुकाः

ityākarṇya harissarvānāhūyovāca tanmayāḥ |
surāssarve tathaivāśu gamanaṃ cakrurutsukāḥ

स्थितां शिरोगृहे मेनां मुने विश्वेश्वर त्वया ।
तथैव दर्शयामास हृद्विभ्रंशो यथा भवेत्

sthitāṃ śirogṛhe menāṃ mune viśveśvara tvayā |
tathaiva darśayāmāsa hṛdvibhraṃśo yathā bhavet

एतस्मिन्समये मेना सेनां च परमां शुभाम् ।
निरीक्षन्ती मुने दृष्ट्वा सामान्यं हर्षिताऽभवत्

etasminsamaye menā senāṃ ca paramāṃ śubhām |
nirīkṣantī mune dṛṣṭvā sāmānyaṃ harṣitā'bhavat

प्रथमं चैव गन्धर्वास्सुन्दरास्सुभगास्तदा ।
आयाताश्शुभवस्त्राढ्या नानालंकारभूषिताः

prathamaṃ caiva gandharvāssundarāssubhagāstadā |
āyātāśśubhavastrāḍhyā nānālaṃkārabhūṣitāḥ

नानावाहनसंयुक्ता नानावाद्यपरा यणा ।
पताकाभिर्विचित्राभिरप्सरोगणसंयुताः

nānāvāhanasaṃyuktā nānāvādyaparā yaṇā |
patākābhirvicitrābhirapsarogaṇasaṃyutāḥ

अथ दृष्ट्वा वसुं तत्र तत्पतिं परमप्रभुम् ।
मेना प्रहर्षिता ह्यासीच्छिवोयमिति चाब्रवीत्

atha dṛṣṭvā vasuṃ tatra tatpatiṃ paramaprabhum |
menā praharṣitā hyāsīcchivoyamiti cābravīt

शिवस्य गणका एते न शिवोयं शिवापतिः ।
इत्येवं त्वं ततस्तां वै अवोच ऋषिसत्तम

śivasya gaṇakā ete na śivoyaṃ śivāpatiḥ |
ityevaṃ tvaṃ tatastāṃ vai avoca ṛṣisattama

एवं श्रुत्वा तदा मेना विचारे तत्पराऽभवत् ।
इतश्चाभ्यधिको यो वै स च कीदृग्भविष्यति

evaṃ śrutvā tadā menā vicāre tatparā'bhavat |
itaścābhyadhiko yo vai sa ca kīdṛgbhaviṣyati

एतस्मिन्नन्तरे यक्षा मणिग्रीवादयश्च ये ।
तेषां सेना तया दृष्टा शोभादिद्विगुणीकृता

etasminnantare yakṣā maṇigrīvādayaśca ye |
teṣāṃ senā tayā dṛṣṭā śobhādidviguṇīkṛtā

तत्पतिं च मणिग्रीवं दृष्ट्वा शोभान्वितं हि सा ।
अयं रुद्रश्शिवास्वामी मेना प्राहेति हर्षिता

tatpatiṃ ca maṇigrīvaṃ dṛṣṭvā śobhānvitaṃ hi sā |
ayaṃ rudraśśivāsvāmī menā prāheti harṣitā

नायं रुद्रश्शिवास्वामी सेवकोयं शिवस्य वै ।
इत्यवोचोगपत्न्यै त्वं तावद्वह्निस्स आगतः

nāyaṃ rudraśśivāsvāmī sevakoyaṃ śivasya vai |
ityavocogapatnyai tvaṃ tāvadvahnissa āgataḥ

ततोऽपि द्विगुणां शोभां दृष्ट्वा तस्य च साब्रवीत् ।
रुद्रोऽयं गिरिजास्वामी तदा नेति त्वमब्रवीः

tato'pi dviguṇāṃ śobhāṃ dṛṣṭvā tasya ca sābravīt |
rudro'yaṃ girijāsvāmī tadā neti tvamabravīḥ

तावद्यमस्समायातस्ततोऽपि द्विगुणप्रभः ।
तं दृष्ट्वा प्राह सा मेना रुद्रोऽयमिति हर्षिता

tāvadyamassamāyātastato'pi dviguṇaprabhaḥ |
taṃ dṛṣṭvā prāha sā menā rudro'yamiti harṣitā

नेति त्वमब्रवीस्तां वै तावन्निर्ऋतिरागतः ।
बिभ्राणो द्विगुणां शोभां शुभः पुण्यजनप्रभुः

neti tvamabravīstāṃ vai tāvannirṛtirāgataḥ |
bibhrāṇo dviguṇāṃ śobhāṃ śubhaḥ puṇyajanaprabhuḥ

तं दृष्ट्वा प्राह सा मेना रुद्रोऽयमिति हर्षिता ।
नेति त्वमब्रवीस्तां वै तावद्वरुण आगतः

taṃ dṛṣṭvā prāha sā menā rudro'yamiti harṣitā |
neti tvamabravīstāṃ vai tāvadvaruṇa āgataḥ

ततोऽपि द्विगुणां शोभां दृष्ट्वा तस्य च साब्रवीत् ।
रुद्रोऽयं गिरिजास्वामी तद्वा नेति त्वमब्रवीः

tato'pi dviguṇāṃ śobhāṃ dṛṣṭvā tasya ca sābravīt |
rudro'yaṃ girijāsvāmī tadvā neti tvamabravīḥ

तावद्वायुस्समायातस्ततोऽपि द्विगुणप्रभः ।
तं दृष्ट्वा प्राह सा मेना रुद्रोयमिति हर्षिता

tāvadvāyussamāyātastato'pi dviguṇaprabhaḥ |
taṃ dṛṣṭvā prāha sā menā rudroyamiti harṣitā

नेति त्वमब्रवीस्तां वै तावद्धनद आगतः ।
ततोऽपि द्विगुणां शोभां बिभ्राणो गुह्यकाधिपः

neti tvamabravīstāṃ vai tāvaddhanada āgataḥ |
tato'pi dviguṇāṃ śobhāṃ bibhrāṇo guhyakādhipaḥ

तं दृष्ट्वा प्राह सा मेना रुद्रोऽयमिति हर्षिता ।
नेति त्वमब्रवीस्तां वै तावदीशान आगतः

taṃ dṛṣṭvā prāha sā menā rudro'yamiti harṣitā |
neti tvamabravīstāṃ vai tāvadīśāna āgataḥ

ततोऽपि द्विगुणां शोभां दृष्ट्वा तस्य च साब्रवीत् ।
रुद्रोऽयं गिरिजास्वामी तदा नेति त्वमब्रवीः

tato'pi dviguṇāṃ śobhāṃ dṛṣṭvā tasya ca sābravīt |
rudro'yaṃ girijāsvāmī tadā neti tvamabravīḥ

तावदिन्द्रस्समायातस्ततोऽपि द्विगुणप्रभः ।
सर्वामरवरो नानादिव्यभस्त्रिदिवेश्वरः

tāvadindrassamāyātastato'pi dviguṇaprabhaḥ |
sarvāmaravaro nānādivyabhastridiveśvaraḥ

तं दृष्ट्वा शंकरस्सोऽयमिति सा प्राह मेनका ।
शक्रस्सुरपतिश्चायं नेति त्वं तदाब्रवीः

taṃ dṛṣṭvā śaṃkarasso'yamiti sā prāha menakā |
śakrassurapatiścāyaṃ neti tvaṃ tadābravīḥ

तावच्चन्द्रस्समायातश्शोभा तद्द्विगुणा दधत ।
दृष्ट्वा तं प्राह रुद्रोऽयं तां तु नेति त्वमब्रवीः

tāvaccandrassamāyātaśśobhā taddviguṇā dadhata |
dṛṣṭvā taṃ prāha rudro'yaṃ tāṃ tu neti tvamabravīḥ

तावत्सूर्यस्समायातश्शोभा तद्द्विगुणा दधत् ।
दृष्ट्वा तं प्राह सा सोयन्तांतु नेति त्वमब्रवीः

tāvatsūryassamāyātaśśobhā taddviguṇā dadhat |
dṛṣṭvā taṃ prāha sā soyantāṃtu neti tvamabravīḥ

तावत्समागतास्तत्र भृग्वाद्याश्च मुनीश्वराः ।
तेजसो राशयस्सर्वे स्वशिष्यगणसंयुताः

tāvatsamāgatāstatra bhṛgvādyāśca munīśvarāḥ |
tejaso rāśayassarve svaśiṣyagaṇasaṃyutāḥ

तन्मध्ये चैव वागीशं दृष्ट्वा सा प्राह मेनका ।
रुद्रोऽयं गिरिजास्वामी तदा नेति त्वमब्रवीः

tanmadhye caiva vāgīśaṃ dṛṣṭvā sā prāha menakā |
rudro'yaṃ girijāsvāmī tadā neti tvamabravīḥ

तावद्ब्रह्मा समायातस्तेजसां गशिरुत्तमः ।
सर्षिवर्य्यसुतस्साक्षाद्धर्मपुंज इव स्तुतः

tāvadbrahmā samāyātastejasāṃ gaśiruttamaḥ |
sarṣivaryyasutassākṣāddharmapuṃja iva stutaḥ

दृष्ट्वा सा तं तदा मेना महाहर्षवती मुने ।
सोऽयं शिवापतिः प्राह तां तु नेति त्वमब्रवीः

dṛṣṭvā sā taṃ tadā menā mahāharṣavatī mune |
so'yaṃ śivāpatiḥ prāha tāṃ tu neti tvamabravīḥ

एतस्मिन्नन्तरे तत्र विष्णुर्देवस्समागतः ।
सर्वशोभान्वितः श्रीमान्मेघश्यामश्चतुर्भुजः

etasminnantare tatra viṣṇurdevassamāgataḥ |
sarvaśobhānvitaḥ śrīmānmeghaśyāmaścaturbhujaḥ

कोटिकन्दर्प्यलावण्यः पीताम्बरधरस्स्वराट् ।
राजीवलोचनश्शान्तः पक्षीन्द्रवरवाहनः

koṭikandarpyalāvaṇyaḥ pītāmbaradharassvarāṭ |
rājīvalocanaśśāntaḥ pakṣīndravaravāhanaḥ

शंखादिलक्षणैर्युक्तो मुकुटादिविभूषितः ।
श्रीवत्सवक्षा लक्ष्मीशो ह्यप्रमेय प्रभान्वितः

śaṃkhādilakṣaṇairyukto mukuṭādivibhūṣitaḥ |
śrīvatsavakṣā lakṣmīśo hyaprameya prabhānvitaḥ

तं दृष्ट्वा चकिताक्ष्यासीन्महाहर्षेण साब्रवीत् ।
सोऽयं शिवापतिः साक्षाच्छिवो वै नात्र संशयः

taṃ dṛṣṭvā cakitākṣyāsīnmahāharṣeṇa sābravīt |
so'yaṃ śivāpatiḥ sākṣācchivo vai nātra saṃśayaḥ

अथ त्वं मेनकावाक्यमाकर्ण्योवाच ऊतिकृत् ।
नायं शिवापतिरयं किन्त्वयं केशवो हरिः

atha tvaṃ menakāvākyamākarṇyovāca ūtikṛt |
nāyaṃ śivāpatirayaṃ kintvayaṃ keśavo hariḥ

शंकरोखिलकार्य्यस्य ह्यधिकारी च तत्प्रियः ।
अतोऽधिको वरो ज्ञेयस्स शिवः पार्वतीपतिः

śaṃkarokhilakāryyasya hyadhikārī ca tatpriyaḥ |
ato'dhiko varo jñeyassa śivaḥ pārvatīpatiḥ

तच्छोभां वर्णितुं मेने मया नैव हि शक्यते ।
स एवाखिलब्रह्माण्डपतिस्सर्वेश्वरः स्वराट्

tacchobhāṃ varṇituṃ mene mayā naiva hi śakyate |
sa evākhilabrahmāṇḍapatissarveśvaraḥ svarāṭ

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मेना मेने च तां शुभाम् ।
महाधनां भाग्यवती कुलत्रयसुखावहाम्

ityākarṇya vacastasya menā mene ca tāṃ śubhām |
mahādhanāṃ bhāgyavatī kulatrayasukhāvahām

उवाच च प्रसन्नास्या प्रीतियुक्तेन चेतसा ।
स्वभाग्यमधिकं चापि वर्णयन्ती मुहुर्मुहुः

uvāca ca prasannāsyā prītiyuktena cetasā |
svabhāgyamadhikaṃ cāpi varṇayantī muhurmuhuḥ

धन्याहं सर्वथा जाता पार्वत्या जन्मनाधुना ।
धन्यो गिरीश्वरोप्यद्य सर्वं धन्यतमं मम

dhanyāhaṃ sarvathā jātā pārvatyā janmanādhunā |
dhanyo girīśvaropyadya sarvaṃ dhanyatamaṃ mama

येये दृष्ट्वा मया देवा नायकास्सुप्रभान्विताः ।
एतेषां यः पतिस्सोऽत्र पतिरस्या भविष्यति

yeye dṛṣṭvā mayā devā nāyakāssuprabhānvitāḥ |
eteṣāṃ yaḥ patisso'tra patirasyā bhaviṣyati

अस्याः किं वर्ण्यते भाग्यमपि वर्षशतैरपि ।
वर्णितुं शक्यते नैव तत्प्रभुप्राप्तिदर्शनात

asyāḥ kiṃ varṇyate bhāgyamapi varṣaśatairapi |
varṇituṃ śakyate naiva tatprabhuprāptidarśanāta

इत्यवादीच्च सा मेना प्रेमनिर्भरमानसा ।
तावत्समागतो रुद्रोऽद्भुतोतिकारकः प्रभुः

ityavādīcca sā menā premanirbharamānasā |
tāvatsamāgato rudro'dbhutotikārakaḥ prabhuḥ

अद्भुतात्मागणास्तात मेनागर्वापहारकाः ।
आत्मानं दर्शयन् मायानिर्लिप्तं निर्विकारकम्

adbhutātmāgaṇāstāta menāgarvāpahārakāḥ |
ātmānaṃ darśayan māyānirliptaṃ nirvikārakam

तमागतमभिप्रेत्य नारद त्वं मुने तदा ।
मेनामवोचः सुप्रीत्या दर्शयंस्तं शिवापतिम्

tamāgatamabhipretya nārada tvaṃ mune tadā |
menāmavocaḥ suprītyā darśayaṃstaṃ śivāpatim

अयं स शंकरस्साक्षाद्दृश्यतां सुन्दरि त्वया ।
यदर्थे शिवया तप्तं तपोऽति विपिने महत्

ayaṃ sa śaṃkarassākṣāddṛśyatāṃ sundari tvayā |
yadarthe śivayā taptaṃ tapo'ti vipine mahat

इत्युक्त्वा हर्षिता मेना तं ददर्श मुदा प्रभुम् ।
अद्भुताकृतिमीशानमद्भुतानुगमद्भुतम्

ityuktvā harṣitā menā taṃ dadarśa mudā prabhum |
adbhutākṛtimīśānamadbhutānugamadbhutam

तावदेव समायाता रुद्रसेना महाद्भुता ।
भूतप्रेतादिसंयुक्ता नानागणसमन्विता

tāvadeva samāyātā rudrasenā mahādbhutā |
bhūtapretādisaṃyuktā nānāgaṇasamanvitā

वात्यारूपधराः केचित्पताकामर्मरस्वना ।
वक्रतुंडास्तत्र केचिद्विरूपाश्चापरे तथा

vātyārūpadharāḥ kecitpatākāmarmarasvanā |
vakratuṃḍāstatra kecidvirūpāścāpare tathā

करालाः श्मश्रुलाः केचित्केचित्खञ्जा ह्यलोचनाः ।
दण्डपाशधराः केचित्केचिन्मुद्गरपाणयः

karālāḥ śmaśrulāḥ kecitkecitkhañjā hyalocanāḥ |
daṇḍapāśadharāḥ kecitkecinmudgarapāṇayaḥ

विरुद्धवाहनाः केचिच्छृंगनादविवादिनः ।
डमरोर्वादिनः केचित्केचिद्गोमुखवादिनः

viruddhavāhanāḥ kecicchṛṃganādavivādinaḥ |
ḍamarorvādinaḥ kecitkecidgomukhavādinaḥ

अमुखा विमुखाः केचित्केचिद्बहुमुखा गणाः ।
अकरा विकराः केचित्केचिद्बहुकरा गणाः

amukhā vimukhāḥ kecitkecidbahumukhā gaṇāḥ |
akarā vikarāḥ kecitkecidbahukarā gaṇāḥ

अनेत्रा बहुनेत्राश्च विशिराः कुशिरास्तथा ।
अकर्णा बहुकर्णाश्च नानावेषधरा गणाः

anetrā bahunetrāśca viśirāḥ kuśirāstathā |
akarṇā bahukarṇāśca nānāveṣadharā gaṇāḥ

इत्यादिविकृताकारा अनेके प्रबला गणाः ।
असंख्यातास्तथा तात महावीरा भयंकराः

ityādivikṛtākārā aneke prabalā gaṇāḥ |
asaṃkhyātāstathā tāta mahāvīrā bhayaṃkarāḥ

अंगुल्या दर्शयँस्त्वं तां मुने रुद्रगणाँस्ततः ।
हरस्य सेवकान्पश्य हरं चापि वरानने

aṃgulyā darśayam̐stvaṃ tāṃ mune rudragaṇām̐stataḥ |
harasya sevakānpaśya haraṃ cāpi varānane

असंख्यातान् गणान् दृष्ट्वा भूतप्रेतादिकान् मुने ।
तत्क्षणादभवत्सा वै मेनका त्राससंकुला

asaṃkhyātān gaṇān dṛṣṭvā bhūtapretādikān mune |
tatkṣaṇādabhavatsā vai menakā trāsasaṃkulā

तन्मध्ये शंकरं चैव निर्गुणं गुणवत्तरम् ।
वृषभस्थं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रं भूतिभूषितम्

tanmadhye śaṃkaraṃ caiva nirguṇaṃ guṇavattaram |
vṛṣabhasthaṃ pañcavaktraṃ trinetraṃ bhūtibhūṣitam

कपर्दिनं चन्द्रमौलिं दशहस्तं कपालि नम् ।
व्याघ्रचर्मोत्तरीयञ्च पिनाकवरपाणिनम्

kapardinaṃ candramauliṃ daśahastaṃ kapāli nam |
vyāghracarmottarīyañca pinākavarapāṇinam

शूलयुक्तं विरूपाक्षं विकृताकारमाकुलम् ।
गजचर्म वसानं हि वीक्ष्य त्रेसे शिवाप्रसूः

śūlayuktaṃ virūpākṣaṃ vikṛtākāramākulam |
gajacarma vasānaṃ hi vīkṣya trese śivāprasūḥ

चकितां कम्पसंयुक्तां विह्वलां विभ्रमद्धियम् ।
शिवोऽयमिति चांगुल्या दर्शयँस्तां त्वमब्रवीः

cakitāṃ kampasaṃyuktāṃ vihvalāṃ vibhramaddhiyam |
śivo'yamiti cāṃgulyā darśayam̐stāṃ tvamabravīḥ

त्वदीयं तद्वचः श्रुत्वा वाताहतलता इव ।
सा पपात द्रुतम्भूमौ मेना दुःखभरा सती

tvadīyaṃ tadvacaḥ śrutvā vātāhatalatā iva |
sā papāta drutambhūmau menā duḥkhabharā satī

किमिदं विकृतं दृष्ट्वा वञ्चिताहं दुराग्रहे ।
इत्युक्त्वा मूर्च्छिता तत्र मेनका साऽभवत्क्षणात्

kimidaṃ vikṛtaṃ dṛṣṭvā vañcitāhaṃ durāgrahe |
ityuktvā mūrcchitā tatra menakā sā'bhavatkṣaṇāt

अथ प्रयत्नैर्विविधैस्सखीभिरुपसेविता ।
लेभे संज्ञां शनै मेना गिरीश्वरप्रिया तदा

atha prayatnairvividhaissakhībhirupasevitā |
lebhe saṃjñāṃ śanai menā girīśvarapriyā tadā