अध्याय 22: गौरी शिखर पर पार्वती का तप

त्वयि देवमुने याते पार्वती हृष्टमानसा ।
तपस्साध्यं हरं मेने तपोर्थं मन आदधे

tvayi devamune yāte pārvatī hṛṣṭamānasā |
tapassādhyaṃ haraṃ mene taporthaṃ mana ādadhe

ततः सख्यौ समादाय जयां च विजयां तथा ।
मातरं पितरं चैव सखीभ्यां पर्यपृच्छत

tataḥ sakhyau samādāya jayāṃ ca vijayāṃ tathā |
mātaraṃ pitaraṃ caiva sakhībhyāṃ paryapṛcchata

प्रथमं पितरं गत्वा हिमवन्तं नगेश्वरम् ।
पर्यपृच्छत्सुप्रणम्य विनयेन समन्विता

prathamaṃ pitaraṃ gatvā himavantaṃ nageśvaram |
paryapṛcchatsupraṇamya vinayena samanvitā

हिमवञ्च्छ्रूयतां पुत्री वचनं कथ्यतेऽधुना ।
सा स्वयं चैव देहस्य रूपस्यापि तथा पुनः

himavañcchrūyatāṃ putrī vacanaṃ kathyate'dhunā |
sā svayaṃ caiva dehasya rūpasyāpi tathā punaḥ

भवतो हि कुलस्यास्य साफल्यं कर्तुमिच्छति ।
तपसा साधनीयोऽसौ नान्यथा दृश्यतां व्रजेत्

bhavato hi kulasyāsya sāphalyaṃ kartumicchati |
tapasā sādhanīyo'sau nānyathā dṛśyatāṃ vrajet

तस्माच्च पर्वतश्रेष्ठ देह्याज्ञां भवताधुना ।
तपः करोतु गिरिजा वनं गत्वेति सादरम्

tasmācca parvataśreṣṭha dehyājñāṃ bhavatādhunā |
tapaḥ karotu girijā vanaṃ gatveti sādaram

इत्येवं च तदा पृष्टस्सखीभ्यां मुनिसत्तम ।
पार्वत्या सुविचार्याथ गिरिराजोऽब्रवीदिदम्

ityevaṃ ca tadā pṛṣṭassakhībhyāṃ munisattama |
pārvatyā suvicāryātha girirājo'bravīdidam

मह्यं च रोचतेऽत्यर्थं मेनायै रुच्यतां पुनः ।
यथेदं भवितव्यं च किमतः परमुत्तमम्

mahyaṃ ca rocate'tyarthaṃ menāyai rucyatāṃ punaḥ |
yathedaṃ bhavitavyaṃ ca kimataḥ paramuttamam

साफल्यं तु मदीयस्य कुलस्य च न संशयः ।
मात्रे तु रुच्यते चेद्वै ततः शुभतरं नु किम्

sāphalyaṃ tu madīyasya kulasya ca na saṃśayaḥ |
mātre tu rucyate cedvai tataḥ śubhataraṃ nu kim

इत्येवं वचनं पित्रा प्रोक्तं श्रुत्वा तु ते तदा ।
जग्मतुर्मातरं सख्यौ तदाज्ञप्ते तया सह

ityevaṃ vacanaṃ pitrā proktaṃ śrutvā tu te tadā |
jagmaturmātaraṃ sakhyau tadājñapte tayā saha

गत्वा तु मातरं तस्याः पार्वत्यास्ते च नारद ।
सुप्रणम्य करो बध्वोचतुर्वचनमादरात्

gatvā tu mātaraṃ tasyāḥ pārvatyāste ca nārada |
supraṇamya karo badhvocaturvacanamādarāt

मातस्त्वं वचनं पुत्र्याः शृणु देवि नमोऽस्तु ते ।
सुप्रसन्नतया तद्वै श्रुत्वा कर्तुमिहार्हसि

mātastvaṃ vacanaṃ putryāḥ śṛṇu devi namo'stu te |
suprasannatayā tadvai śrutvā kartumihārhasi

तप्तुकामा तु ते पुत्री शिवार्थं परमं तपः ।
प्राप्तानुज्ञा पितुश्चैव तुभ्यं च परिपृच्छति

taptukāmā tu te putrī śivārthaṃ paramaṃ tapaḥ |
prāptānujñā pituścaiva tubhyaṃ ca paripṛcchati

इयं स्वरूपसाफल्यं कर्तुकामा पतिव्रते ।
त्वदाज्ञया यदि जायेत तप्यते च तथा तपः

iyaṃ svarūpasāphalyaṃ kartukāmā pativrate |
tvadājñayā yadi jāyeta tapyate ca tathā tapaḥ

इत्युक्त्वा च ततस्सख्यौ तूष्णीमास्तां मुनीश्वर ।
नांगीचकार मेना सा तद्वाक्यं खिन्नमानसा

ityuktvā ca tatassakhyau tūṣṇīmāstāṃ munīśvara |
nāṃgīcakāra menā sā tadvākyaṃ khinnamānasā

ततस्सा पार्वती प्राह स्वयमेवाथ मातरम् ।
करौ बद्ध्वा विनीतात्मा स्मृत्वा शिवपदांबुजम्

tatassā pārvatī prāha svayamevātha mātaram |
karau baddhvā vinītātmā smṛtvā śivapadāṃbujam

मातस्तप्तुं गमिष्यामि प्रातः प्राप्तुं महेश्वरम् ।
अनुजानीहि मां गंतुं तपसेऽद्य तपोवनम्

mātastaptuṃ gamiṣyāmi prātaḥ prāptuṃ maheśvaram |
anujānīhi māṃ gaṃtuṃ tapase'dya tapovanam

इत्याकर्ण्य वचः पुत्र्या मेना दुःख मुपागता ।
सोपाहूय तदा पुत्रीमुवाच विकला सती

ityākarṇya vacaḥ putryā menā duḥkha mupāgatā |
sopāhūya tadā putrīmuvāca vikalā satī

दुःखितासि शिवे पुत्री तपस्तप्तुं पुरा यदि ।
तपश्चर गृहेऽद्य त्वं न बहिर्गच्छ पार्वति

duḥkhitāsi śive putrī tapastaptuṃ purā yadi |
tapaścara gṛhe'dya tvaṃ na bahirgaccha pārvati

कुत्र यासि तपः कर्तुं देवास्संति गृहे मम ।
तीर्थानि च समस्तानि क्षेत्राणि विविधानि च

kutra yāsi tapaḥ kartuṃ devāssaṃti gṛhe mama |
tīrthāni ca samastāni kṣetrāṇi vividhāni ca

कर्तव्यो न हठः पुत्रि गंतव्यं न बहिः क्वचित् ।
साधितं किं त्वया पूर्वं पुनः किं साधयिष्यसि

kartavyo na haṭhaḥ putri gaṃtavyaṃ na bahiḥ kvacit |
sādhitaṃ kiṃ tvayā pūrvaṃ punaḥ kiṃ sādhayiṣyasi

शरीरं कोमलं वत्से तपस्तु कठिनं महत् ।
एवस्मात्तु त्वया कार्यं तपोऽत्र न बहिर्व्रज

śarīraṃ komalaṃ vatse tapastu kaṭhinaṃ mahat |
evasmāttu tvayā kāryaṃ tapo'tra na bahirvraja

स्त्रीणां तपोवनगतिर्न श्रुता कामनार्थिनी ।
तस्मात्त्वं पुत्रि मा कार्षीस्तपोर्थं गमनं प्रति

strīṇāṃ tapovanagatirna śrutā kāmanārthinī |
tasmāttvaṃ putri mā kārṣīstaporthaṃ gamanaṃ prati

इत्येवं बहुधा पुत्री तन्मात्रा विनवारिता ।
संवेदे न सुखं किंचिद्विनाराध्य महेश्वरम्

ityevaṃ bahudhā putrī tanmātrā vinavāritā |
saṃvede na sukhaṃ kiṃcidvinārādhya maheśvaram

तपोनिषिद्धा तपसे वनं गंतुं च मेनया ।
हेतुना तेन सोमेति नाम प्राप शिवा तदा

taponiṣiddhā tapase vanaṃ gaṃtuṃ ca menayā |
hetunā tena someti nāma prāpa śivā tadā

अथ तां दुखितां ज्ञात्वा मेना शैलप्रिया शिवाम् ।
निदेशं सा ददौ तस्याः पार्वत्यास्तपसे मुने

atha tāṃ dukhitāṃ jñātvā menā śailapriyā śivām |
nideśaṃ sā dadau tasyāḥ pārvatyāstapase mune

मातुराज्ञां च संप्राप्य सुव्रता मुनिसत्तम ।
ततः स्वांते सुखं लेभे पार्वती स्मृतशंकरा

māturājñāṃ ca saṃprāpya suvratā munisattama |
tataḥ svāṃte sukhaṃ lebhe pārvatī smṛtaśaṃkarā

मातरं पितरं साथ प्रणिपत्य मुदा शिवा ।
सखीभ्यां च शिवं स्मृत्वा तपस्तप्तुं समुद्गता

mātaraṃ pitaraṃ sātha praṇipatya mudā śivā |
sakhībhyāṃ ca śivaṃ smṛtvā tapastaptuṃ samudgatā

हित्वा मतान्यनेकानि वस्त्राणि विविधानि च ।
वल्कलानि धृतान्याशु मौंजीं बद्ध्वा तु शोभनाम्

hitvā matānyanekāni vastrāṇi vividhāni ca |
valkalāni dhṛtānyāśu mauṃjīṃ baddhvā tu śobhanām

हित्वा हारं तथा चर्म्म मृगस्य परमं धृतम् ।
जगाम तपसे तत्र गंगावतरणं प्रति

hitvā hāraṃ tathā carmma mṛgasya paramaṃ dhṛtam |
jagāma tapase tatra gaṃgāvataraṇaṃ prati

शंभुना कुर्वता ध्यानं यत्र दग्धो मनोभवः ।
गंगावतरणो नाम प्रस्थो हिमवतस्स च

śaṃbhunā kurvatā dhyānaṃ yatra dagdho manobhavaḥ |
gaṃgāvataraṇo nāma prastho himavatassa ca

हरशून्योऽथ ददृशे स प्रस्थो हिमभूभृतः ।
काल्या तत्रेत्य भोस्तात पार्वत्या जगदम्बया

haraśūnyo'tha dadṛśe sa prastho himabhūbhṛtaḥ |
kālyā tatretya bhostāta pārvatyā jagadambayā

यत्र स्थित्वा पुरा शंभुस्तप्तवान्दुस्तरं तपः ।
तत्र क्षणं तु सा स्थित्वा बभूव विरहार्दिता

yatra sthitvā purā śaṃbhustaptavāndustaraṃ tapaḥ |
tatra kṣaṇaṃ tu sā sthitvā babhūva virahārditā

हा हरेति शिवा तत्र रुदन्ती सा गिरेस्सुता ।
विललापातिदुःखार्ता चिन्ताशोकसमन्विता

hā hareti śivā tatra rudantī sā giressutā |
vilalāpātiduḥkhārtā cintāśokasamanvitā

ततश्चिरेण सा मोहं धैर्य्या त्संस्तभ्य पार्वती ।
नियमायाऽभवत्तत्र दीक्षिता हिमवत्सुता

tataścireṇa sā mohaṃ dhairyyā tsaṃstabhya pārvatī |
niyamāyā'bhavattatra dīkṣitā himavatsutā

तपश्चकार सा तत्र शृंगितीर्थे महोत्तमे ।
गौरीशिखर नामासीत्तत्तपःकरणाद्धि तत्

tapaścakāra sā tatra śṛṃgitīrthe mahottame |
gaurīśikhara nāmāsīttattapaḥkaraṇāddhi tat

सुंदराश्च द्रुमास्तत्र पवित्राश्शिवया मुने ।
आरोपिताः परीक्षार्थं तपसः फलभागिनः

suṃdarāśca drumāstatra pavitrāśśivayā mune |
āropitāḥ parīkṣārthaṃ tapasaḥ phalabhāginaḥ

भूभिशुद्धिं ततः कृत्वा वेदीं निर्माय सुन्दरी ।
तथा तपस्समारब्धं मुनीनामपि दुष्करम्

bhūbhiśuddhiṃ tataḥ kṛtvā vedīṃ nirmāya sundarī |
tathā tapassamārabdhaṃ munīnāmapi duṣkaram

विगृह्य मनसा सर्वाणींद्रियाणि सहाशु सा ।
समुपस्थानिके तत्र चकार परमं तपः

vigṛhya manasā sarvāṇīṃdriyāṇi sahāśu sā |
samupasthānike tatra cakāra paramaṃ tapaḥ

ग्रीष्मे च परितो वह्निं प्रज्वलंतं दिवानिशम् ।
कृत्वा तस्थौ च तन्मध्ये सततं जपती मनुम

grīṣme ca parito vahniṃ prajvalaṃtaṃ divāniśam |
kṛtvā tasthau ca tanmadhye satataṃ japatī manuma

सततं चैव वर्षासु स्थंडिले सुस्थिरासना ।
शिलापृष्ठे च संसिक्ता बभूव जलधारया

satataṃ caiva varṣāsu sthaṃḍile susthirāsanā |
śilāpṛṣṭhe ca saṃsiktā babhūva jaladhārayā

शीते जलांतरे शश्वत्तस्थौ सा भक्तितत्परा ।
अनाहारातपत्तत्र नीहारे निशासु च

śīte jalāṃtare śaśvattasthau sā bhaktitatparā |
anāhārātapattatra nīhāre niśāsu ca

एवं तपः प्रकुर्वाणा पंचाक्षरजपे रता ।
दध्यौ शिवं शिवा तत्र सर्वकामफलप्रदम्

evaṃ tapaḥ prakurvāṇā paṃcākṣarajape ratā |
dadhyau śivaṃ śivā tatra sarvakāmaphalapradam

स्वारोपिताच्छुभान्वृक्षान्सखीभिस्सिंचती मुदा ।
प्रत्यहं सावकाशे सा तत्रातिथ्यमकल्पयत्

svāropitācchubhānvṛkṣānsakhībhissiṃcatī mudā |
pratyahaṃ sāvakāśe sā tatrātithyamakalpayat

वातश्चैव तथा शीतवृष्टिश्च विविधा तथा ।
दुस्सहोऽपि तथा घर्म्मस्तया सेहे सुचित्तया

vātaścaiva tathā śītavṛṣṭiśca vividhā tathā |
dussaho'pi tathā gharmmastayā sehe sucittayā

दुःखं च विविधं तत्र गणितं न तयागतम् ।
केवलं मन आधाय शिवे सासीत्स्थिता मुने

duḥkhaṃ ca vividhaṃ tatra gaṇitaṃ na tayāgatam |
kevalaṃ mana ādhāya śive sāsītsthitā mune

प्रथमं फलभोगेन द्वितीयं पर्णभोजनैः ।
तपः प्रकुर्वती देवी क्रमान्निन्येऽमिताः समाः

prathamaṃ phalabhogena dvitīyaṃ parṇabhojanaiḥ |
tapaḥ prakurvatī devī kramānninye'mitāḥ samāḥ

ततः पर्णान्यपि शिवा निरस्य हिमवत्सुता ।
निराहाराभवद्देवी तपश्चरणसंरता

tataḥ parṇānyapi śivā nirasya himavatsutā |
nirāhārābhavaddevī tapaścaraṇasaṃratā

आहारे त्यक्तपर्णाभूद्यस्माद्धिमवतः सुतः ।
तेन देवैरपर्णेति कथिता नामतः शिवा

āhāre tyaktaparṇābhūdyasmāddhimavataḥ sutaḥ |
tena devairaparṇeti kathitā nāmataḥ śivā

एका पादस्थिता सासीच्छिवं संस्मृत्य पार्वती ।
पंचाक्षरं जपंती च मनुं तेपे तपो महत्

ekā pādasthitā sāsīcchivaṃ saṃsmṛtya pārvatī |
paṃcākṣaraṃ japaṃtī ca manuṃ tepe tapo mahat

चीरवल्कलसंवीता जटासंघातधारिणी ।
शिवचिंतनसंसक्ता जिगाय तपसा मुनीम्

cīravalkalasaṃvītā jaṭāsaṃghātadhāriṇī |
śivaciṃtanasaṃsaktā jigāya tapasā munīm

एवं तस्यास्तपस्यन्त्या चिंतयंत्या महेश्वरम् ।
त्रीणि वर्ष सहस्राणि जग्मुः काल्यास्तपोवने

evaṃ tasyāstapasyantyā ciṃtayaṃtyā maheśvaram |
trīṇi varṣa sahasrāṇi jagmuḥ kālyāstapovane

षष्टिवर्षसहस्राणि यत्र तेपे तपो हरः ।
तत्र क्षणमथोषित्वा चिंतयामास सा शिवा

ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi yatra tepe tapo haraḥ |
tatra kṣaṇamathoṣitvā ciṃtayāmāsa sā śivā

नियमस्थां महादेव किं मां जानासि नाधुना ।
येनाहं सुचिरं तेन नानुयाता तवोरता

niyamasthāṃ mahādeva kiṃ māṃ jānāsi nādhunā |
yenāhaṃ suciraṃ tena nānuyātā tavoratā

लोके वेदे च गिरिशो मुनिभिर्गीयते सदा ।
शंकरस्य हि सर्वज्ञस्सर्वात्मा सर्वदर्शनः

loke vede ca giriśo munibhirgīyate sadā |
śaṃkarasya hi sarvajñassarvātmā sarvadarśanaḥ

सर्वभूतिप्रदो देवस्सर्वभावानुभावनः ।
भक्ताभीष्टप्रदो नित्यं सर्वक्लेशनिवारणः

sarvabhūtiprado devassarvabhāvānubhāvanaḥ |
bhaktābhīṣṭaprado nityaṃ sarvakleśanivāraṇaḥ

सर्वकामान्परित्यज्य यदि चाहं वृषध्वजे ।
अनुरक्ता तदा सोत्र संप्रसीदतु शंकरः

sarvakāmānparityajya yadi cāhaṃ vṛṣadhvaje |
anuraktā tadā sotra saṃprasīdatu śaṃkaraḥ

यदि नारद तत्रोक्तमंत्रो जप्तश्शराक्षरः ।
सुभक्त्या विधिना नित्यं संप्रसीदतु शंकरः

yadi nārada tatroktamaṃtro japtaśśarākṣaraḥ |
subhaktyā vidhinā nityaṃ saṃprasīdatu śaṃkaraḥ

यदि भक्त्या शिवस्याहं निर्विकारा यथोदितम् ।
सर्वेश्वरस्य चात्यंतं संप्रसीदतु शंकरः

yadi bhaktyā śivasyāhaṃ nirvikārā yathoditam |
sarveśvarasya cātyaṃtaṃ saṃprasīdatu śaṃkaraḥ

एवं चिंतयती नित्यं तेपे सा सुचिरं तपः ।
अधोमुखी निर्विकारा जटावल्कलधारिणी

evaṃ ciṃtayatī nityaṃ tepe sā suciraṃ tapaḥ |
adhomukhī nirvikārā jaṭāvalkaladhāriṇī

तथा तया तपस्तप्तं मुनीनामपि दुष्करम् ।
स्मृत्वा च पुरुषास्तत्र परमं विस्मयं गताः

tathā tayā tapastaptaṃ munīnāmapi duṣkaram |
smṛtvā ca puruṣāstatra paramaṃ vismayaṃ gatāḥ

तत्तपोदर्शनार्थं हि समाजग्मुश्च तेऽखिलाः ।
धन्यान्निजान्मन्यमाना जगदुश्चेति सम्मताः

tattapodarśanārthaṃ hi samājagmuśca te'khilāḥ |
dhanyānnijānmanyamānā jagaduśceti sammatāḥ

महतां धर्म्मवृद्धेषु गमनं श्रेय उच्यते ।
प्रमाणं तपसो नास्ति मान्यो धर्म्मस्सदा बुधैः

mahatāṃ dharmmavṛddheṣu gamanaṃ śreya ucyate |
pramāṇaṃ tapaso nāsti mānyo dharmmassadā budhaiḥ

श्रुत्वा दृष्ट्वा तपोऽस्यास्तु किमन्यैः क्रियते तपः ।
अस्मात्तपोऽधिकं लोके न भूतं न भविष्यति

śrutvā dṛṣṭvā tapo'syāstu kimanyaiḥ kriyate tapaḥ |
asmāttapo'dhikaṃ loke na bhūtaṃ na bhaviṣyati

जल्पंत इति ते सर्वे सुप्रशस्य शिवातपः ।
जग्मुः स्वं धाम मुदिताः कठिनांगाश्च ये ह्यपि

jalpaṃta iti te sarve supraśasya śivātapaḥ |
jagmuḥ svaṃ dhāma muditāḥ kaṭhināṃgāśca ye hyapi

अन्यच्छृणु महर्षे त्वं प्रभावं तपसोऽधुना ।
पार्वत्या जगदम्बायाः पराश्चर्य्यकरं महत्

anyacchṛṇu maharṣe tvaṃ prabhāvaṃ tapaso'dhunā |
pārvatyā jagadambāyāḥ parāścaryyakaraṃ mahat

तदाश्रमगता ये च स्वभावेन विरोधिनः ।
तेप्यासँस्तत्प्रभावेण विरोधरहि तास्तदा

tadāśramagatā ye ca svabhāvena virodhinaḥ |
tepyāsam̐statprabhāveṇa virodharahi tāstadā

सिंहा गावश्च सततं रागादिदोषसंयुताः ।
तन्महिम्ना च ते तत्र नाबाधंत परस्परम्

siṃhā gāvaśca satataṃ rāgādidoṣasaṃyutāḥ |
tanmahimnā ca te tatra nābādhaṃta parasparam

अथान्ये च मुनिश्रेष्ठ मार्ज्जारा मूषकादयः ।
निसर्गाद्वैरिणो यत्र विक्रियंते स्म न क्वचित्

athānye ca muniśreṣṭha mārjjārā mūṣakādayaḥ |
nisargādvairiṇo yatra vikriyaṃte sma na kvacit

वृक्षाश्च सफलास्तत्र तृणानि विविधानि च ।
पुष्पाणि च विचित्राणि तत्रासन्मुनिसत्तम

vṛkṣāśca saphalāstatra tṛṇāni vividhāni ca |
puṣpāṇi ca vicitrāṇi tatrāsanmunisattama

तद्वनं च तदा सर्वं कैलासेनोपमान्वितम् ।
जातं च तपस्तस्यास्सिद्धिरूपमभूत्तदा

tadvanaṃ ca tadā sarvaṃ kailāsenopamānvitam |
jātaṃ ca tapastasyāssiddhirūpamabhūttadā