अध्याय 8: वीरभद्र और विष्णु का तारकासुर से युद्ध

इति ते वर्णितस्तात देवदानव सेनयोः ।
संग्रामस्तुमुलोऽतीव तत्प्रभ्वो शृणु नारद

iti te varṇitastāta devadānava senayoḥ |
saṃgrāmastumulo'tīva tatprabhvo śṛṇu nārada

एवं युद्धेऽतितुमुले देवदानवसंक्षये ।
तारकेणैव देवेन्द्रश्शक्त्या रमया सह

evaṃ yuddhe'titumule devadānavasaṃkṣaye |
tārakeṇaiva devendraśśaktyā ramayā saha

सद्यः पपात नागाश्च धरण्यां मूर्च्छितोऽभवत् ।
परं कश्मलमापेदे वज्रधारी सुरेश्वरः

sadyaḥ papāta nāgāśca dharaṇyāṃ mūrcchito'bhavat |
paraṃ kaśmalamāpede vajradhārī sureśvaraḥ

तथैव लोकपास्सर्वेऽसुरैश्च बलवत्तरैः ।
पराजिता रणे तात महारणविशारदैः

tathaiva lokapāssarve'suraiśca balavattaraiḥ |
parājitā raṇe tāta mahāraṇaviśāradaiḥ

अन्येऽपि निर्जरा दैत्यैर्युद्ध्यमानाः पराजिताः ।
असहंतो हि तत्तेजः पलायनपरायणाः

anye'pi nirjarā daityairyuddhyamānāḥ parājitāḥ |
asahaṃto hi tattejaḥ palāyanaparāyaṇāḥ

जगर्जुरसुरास्तत्र जयिनस्सुकृतोद्यमाः ।
सिंहनादं प्रकुर्वन्तः कोलाहलपरायणाः

jagarjurasurāstatra jayinassukṛtodyamāḥ |
siṃhanādaṃ prakurvantaḥ kolāhalaparāyaṇāḥ

एतस्मिन्नंतरे तत्र वीरभद्रो रुषान्वितः ।
आससाद गणैर्वीरैस्तारकं वीरमानिनम्

etasminnaṃtare tatra vīrabhadro ruṣānvitaḥ |
āsasāda gaṇairvīraistārakaṃ vīramāninam

निर्जरान् पृष्ठतः कृत्वा शिवकोपोद्भवो बली ।
तत्सम्मुखो बभूवाथ योद्धुकामो गणाग्रणीः

nirjarān pṛṣṭhataḥ kṛtvā śivakopodbhavo balī |
tatsammukho babhūvātha yoddhukāmo gaṇāgraṇīḥ

तदा ते प्रमथास्सर्वे दैत्याश्च परमोत्सवाः ।
युयुधुस्संयुगेऽन्योन्यं प्रसक्ताश्च महारणे

tadā te pramathāssarve daityāśca paramotsavāḥ |
yuyudhussaṃyuge'nyonyaṃ prasaktāśca mahāraṇe

त्रिशूलैर्ऋष्टिभिः पाशैः खड्गैः परशुपट्टिशैः ।
निजघ्नुस्समरेऽन्योन्यं रणे रणविशारदाः

triśūlairṛṣṭibhiḥ pāśaiḥ khaḍgaiḥ paraśupaṭṭiśaiḥ |
nijaghnussamare'nyonyaṃ raṇe raṇaviśāradāḥ

तारको वीरभद्रेण स त्रिशूलाहतो भृशम् ।
पपात सहसा भूमौ क्षणं मूर्छापरिप्लुतः

tārako vīrabhadreṇa sa triśūlāhato bhṛśam |
papāta sahasā bhūmau kṣaṇaṃ mūrchāpariplutaḥ

उत्थाय स द्रुतं वीरस्तारको दैत्यसत्तमः ।
लब्धसंज्ञो बलाच्छक्त्या वीरभद्रं जघान ह

utthāya sa drutaṃ vīrastārako daityasattamaḥ |
labdhasaṃjño balācchaktyā vīrabhadraṃ jaghāna ha

वीरभद्रस्तथा वीरो महातेजा हि तारकम् ।
जघान त्रिशिखेनाशु घोरेण निशितेन तम्

vīrabhadrastathā vīro mahātejā hi tārakam |
jaghāna triśikhenāśu ghoreṇa niśitena tam

सोपि शक्त्या वीरभद्रं जघान समरे ततः ।
तारको दितिजाधीशः प्रबलो वीरसंमतः

sopi śaktyā vīrabhadraṃ jaghāna samare tataḥ |
tārako ditijādhīśaḥ prabalo vīrasaṃmataḥ

एवं संयुद्ध्यमानौ तौ जघ्नतुश्चेतरेतरम् ।
नानास्त्रशस्त्रैस्समरे रणविद्याविशारदौ

evaṃ saṃyuddhyamānau tau jaghnatuścetaretaram |
nānāstraśastraissamare raṇavidyāviśāradau

तयोर्महात्मनोस्तत्र द्वन्द्वयुद्धमभूत्तदा ।
सर्वेषां पश्यतामेव तुमुलं रोमहर्षणम्

tayormahātmanostatra dvandvayuddhamabhūttadā |
sarveṣāṃ paśyatāmeva tumulaṃ romaharṣaṇam

ततो भेरीमृदंगाश्च पटहानकगोमुखाः ।
विनेदुर्विहता वीरैश्शृण्वतां सुभयानकाः

tato bherīmṛdaṃgāśca paṭahānakagomukhāḥ |
vinedurvihatā vīraiśśṛṇvatāṃ subhayānakāḥ

युयुधातेतिसन्नद्धौ प्रहारैर्जर्जरीकृतौ ।
अन्योन्यमतिसंरब्धौ तौ बुधांगारकाविव

yuyudhātetisannaddhau prahārairjarjarīkṛtau |
anyonyamatisaṃrabdhau tau budhāṃgārakāviva

एवं दृष्ट्वा तदा युद्धं वीरभद्रस्य तेन च ।
तत्र गत्वा वीरभद्रमवोचस्त्वं शिवप्रियः

evaṃ dṛṣṭvā tadā yuddhaṃ vīrabhadrasya tena ca |
tatra gatvā vīrabhadramavocastvaṃ śivapriyaḥ

वीरभद्र महावीर गणानामग्रणीर्भवान् ।
निवर्तस्व रणादस्माद्रोचते न वधस्त्वया

vīrabhadra mahāvīra gaṇānāmagraṇīrbhavān |
nivartasva raṇādasmādrocate na vadhastvayā

एवं निशम्य त्वद्वाक्यं वीरभद्रो गणाग्रणीः ।
अवदत्स रुषाविष्टस्त्वां तदा तु कृतांजलिः

evaṃ niśamya tvadvākyaṃ vīrabhadro gaṇāgraṇīḥ |
avadatsa ruṣāviṣṭastvāṃ tadā tu kṛtāṃjaliḥ

मुनिवर्य महाप्राज्ञ शृणु मे परमं वचः ।
तारकं च वधिष्यामि पश्य मेऽद्य पराक्रमम्

munivarya mahāprājña śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |
tārakaṃ ca vadhiṣyāmi paśya me'dya parākramam

आनयंति च ये वीरास्स्वामिनं रणसंसदि ।
ते पापिनो महाक्लीबा विनश्यन्ति रणं गताः

ānayaṃti ca ye vīrāssvāminaṃ raṇasaṃsadi |
te pāpino mahāklībā vinaśyanti raṇaṃ gatāḥ

असद्गतिं प्राप्नुवन्ति तेषां च निरयो धुवम् ।
वीरभद्रो हि विज्ञेयो न वाच्यस्ते कदाचन

asadgatiṃ prāpnuvanti teṣāṃ ca nirayo dhuvam |
vīrabhadro hi vijñeyo na vācyaste kadācana

शस्त्रास्त्रैर्भिन्नगात्रा ये रणं कुर्वंति निर्भयाः ।
इहामुत्र प्रशंस्यास्ते लभ्यन्ते सुखमद्भुतम्

śastrāstrairbhinnagātrā ye raṇaṃ kurvaṃti nirbhayāḥ |
ihāmutra praśaṃsyāste labhyante sukhamadbhutam

शृण्वन्तु मम वाक्यानि देवा हरिपुरोगमाः ।
अतारकां महीमद्य करिष्ये स्वामिवर्जिताम्

śṛṇvantu mama vākyāni devā haripurogamāḥ |
atārakāṃ mahīmadya kariṣye svāmivarjitām

इत्युक्त्वा प्रमर्थैस्सार्द्धं वीरभद्रो हि शूलधृक् ।
विचिंत्य मनसा शंभुं युयुधे तारकेण हि

ityuktvā pramarthaissārddhaṃ vīrabhadro hi śūladhṛk |
viciṃtya manasā śaṃbhuṃ yuyudhe tārakeṇa hi

वृषारूढैरनेकैश्च त्रिशूलवरधारिभिः ।
महावीरस्त्रिनेत्रैश्च स रेजे रणसंगतः

vṛṣārūḍhairanekaiśca triśūlavaradhāribhiḥ |
mahāvīrastrinetraiśca sa reje raṇasaṃgataḥ

कोलाहलं प्रकुर्वंतो निर्भयाश्शतशो गणाः ।
वीरभद्रं पुरस्कृत्य युयुधुर्दानवैस्सह

kolāhalaṃ prakurvaṃto nirbhayāśśataśo gaṇāḥ |
vīrabhadraṃ puraskṛtya yuyudhurdānavaissaha

असुरास्तेऽपि युयुधुस्तारकासुरजीविनः ।
बलोत्कटा महावीरा मर्दयन्तो गणान् रुषा

asurāste'pi yuyudhustārakāsurajīvinaḥ |
balotkaṭā mahāvīrā mardayanto gaṇān ruṣā

पुनः पुनश्चैव बभूव संगरो महोत्कटो दैत्यवरैर्गणानाम् ।
प्रहर्षमाणाः परमास्त्रकोविदास्तदा गणास्ते जयिनो बभूवुः

punaḥ punaścaiva babhūva saṃgaro mahotkaṭo daityavarairgaṇānām |
praharṣamāṇāḥ paramāstrakovidāstadā gaṇāste jayino babhūvuḥ

गणैर्जितास्ते प्रबलैरसुरा विमुखा रणे ।
पलायनपरा जाता व्यथिता व्यग्रमानसाः

gaṇairjitāste prabalairasurā vimukhā raṇe |
palāyanaparā jātā vyathitā vyagramānasāḥ

एवं भ्रष्टं स्वसैन्यं तद्दृष्ट्वा तत्पालकोऽसुरः ।
तारको हि रुषाविष्टो हंतुं देवगणान् ययौ

evaṃ bhraṣṭaṃ svasainyaṃ taddṛṣṭvā tatpālako'suraḥ |
tārako hi ruṣāviṣṭo haṃtuṃ devagaṇān yayau

भुजानामयुतं कृत्वा सिंहमारुह्य वेगतः ।
पातयामास तान्देवान्गणांश्च रणमूर्द्धनि

bhujānāmayutaṃ kṛtvā siṃhamāruhya vegataḥ |
pātayāmāsa tāndevāngaṇāṃśca raṇamūrddhani

स दृष्ट्वा तस्य तत्कर्म वीरभद्रो गणाग्रणीः ।
चकार सुमहत्कोपं तद्वधाय महाबली

sa dṛṣṭvā tasya tatkarma vīrabhadro gaṇāgraṇīḥ |
cakāra sumahatkopaṃ tadvadhāya mahābalī

स्मृत्वा शिवपदांभोजं जग्राह त्रिशिखं परम् ।
जज्वलुस्तेजसा तस्य दिशः सर्वा नभस्तथा

smṛtvā śivapadāṃbhojaṃ jagrāha triśikhaṃ param |
jajvalustejasā tasya diśaḥ sarvā nabhastathā

एतस्मिन्नन्तरे स्वामी वारयामास तं रणम् ।
वीरबाहुमुखान्सद्यो महाकौतुकदर्शकः

etasminnantare svāmī vārayāmāsa taṃ raṇam |
vīrabāhumukhānsadyo mahākautukadarśakaḥ

तदाज्ञया वीरभद्रो निवृत्तोऽभूद्रणात्तदा ।
कोपं चक्रे महावीरस्तारकोऽसुरनायकः

tadājñayā vīrabhadro nivṛtto'bhūdraṇāttadā |
kopaṃ cakre mahāvīrastārako'suranāyakaḥ

चकार बाणवृष्टिं च सुरोपरि तदाऽसुरः ।
तप्तोऽह्वासीत्सुरान्सद्यो नानास्त्ररणकोविदः

cakāra bāṇavṛṣṭiṃ ca suropari tadā'suraḥ |
tapto'hvāsītsurānsadyo nānāstraraṇakovidaḥ

एवं कृत्वा महत्कर्म तारकोऽसुरपालकः ।
सर्वेषामपि देवानामशक्यो बलिनां वरः

evaṃ kṛtvā mahatkarma tārako'surapālakaḥ |
sarveṣāmapi devānāmaśakyo balināṃ varaḥ

एवं निहन्यमानांस्तान् दृष्ट्वा देवान् भयाकुलान् ।
कोपं कृत्वा रणायाशु संनद्धोऽभवदच्युतः

evaṃ nihanyamānāṃstān dṛṣṭvā devān bhayākulān |
kopaṃ kṛtvā raṇāyāśu saṃnaddho'bhavadacyutaḥ

चक्रं सुदर्शनं शार्ङ्गं धनुरादाय सायुधः ।
अभ्युद्ययौ महादैत्यं रणाय भगवान् हरिः

cakraṃ sudarśanaṃ śārṅgaṃ dhanurādāya sāyudhaḥ |
abhyudyayau mahādaityaṃ raṇāya bhagavān hariḥ

ततस्समभवद्युद्धं हरितारकयोर्महत् ।
लोमहर्षणमत्युग्रं सर्वेषां पश्यतां मुने

tatassamabhavadyuddhaṃ haritārakayormahat |
lomaharṣaṇamatyugraṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ mune

गदामुद्यम्य स हरिर्जघानासुरमोजसा ।
द्विधा चकार तां दैत्यस्त्रिशिखेन महाबली

gadāmudyamya sa harirjaghānāsuramojasā |
dvidhā cakāra tāṃ daityastriśikhena mahābalī

ततस्स क्रुद्धो भगवान्देवानामभयंकरः ।
शार्ङ्गच्युतैश्शरव्यूहैर्जघानासुरनायकम्

tatassa kruddho bhagavāndevānāmabhayaṃkaraḥ |
śārṅgacyutaiśśaravyūhairjaghānāsuranāyakam

सोऽपि दैत्यो महावीरस्तारकः परवीरहा ।
चिच्छेद सकलान्बाणान्स्वशरैर्निशितैर्द्रुतम्

so'pi daityo mahāvīrastārakaḥ paravīrahā |
ciccheda sakalānbāṇānsvaśarairniśitairdrutam

अथ शक्त्या जघानाशु मुरारिं तारकासुरः ।
भूमौ पपात स हरिस्तत्प्रहारेण मूर्च्छितः

atha śaktyā jaghānāśu murāriṃ tārakāsuraḥ |
bhūmau papāta sa haristatprahāreṇa mūrcchitaḥ

जग्राह स रुषा चक्रमुत्थितः क्षणतोऽच्युतः ।
सिंहनादं महत्कृत्वा ज्वलज्ज्वालासमाकुलम्

jagrāha sa ruṣā cakramutthitaḥ kṣaṇato'cyutaḥ |
siṃhanādaṃ mahatkṛtvā jvalajjvālāsamākulam

तेन तञ्च जघानासौ दैत्यानामधिपं हरिः ।
तत्प्रहारेण महता व्यथितो न्यपतद्भुवि

tena tañca jaghānāsau daityānāmadhipaṃ hariḥ |
tatprahāreṇa mahatā vyathito nyapatadbhuvi

पुनश्चोत्थाय दैत्येन्द्रस्तारकोऽसुरनायकः ।
चिच्छेद त्वरितं चक्रं स्वशक्त्यातिबलान्वितः

punaścotthāya daityendrastārako'suranāyakaḥ |
ciccheda tvaritaṃ cakraṃ svaśaktyātibalānvitaḥ

पुनस्तया महाशक्त्या जघानामरवल्लभम् ।
अच्युतोऽपि महावीरा नन्दकेन जघान तम्

punastayā mahāśaktyā jaghānāmaravallabham |
acyuto'pi mahāvīrā nandakena jaghāna tam

एवमन्योन्यमसुरो विष्णुश्च बलवानुभौ ।
युयुधाते रणे भूरि तत्राक्षतबलौ मुने

evamanyonyamasuro viṣṇuśca balavānubhau |
yuyudhāte raṇe bhūri tatrākṣatabalau mune