अध्याय 19: पृथ्वी परिक्रमा की होड़, गणेश की माता पिता परिक्रमा

गणेशस्य श्रुता तात सम्यग्जनिरनुत्तमा ।
चरित्रमपि दिव्यं वै सुपराक्रमभूषितम्

gaṇeśasya śrutā tāta samyagjaniranuttamā |
caritramapi divyaṃ vai suparākramabhūṣitam

ततः किमभवत्तात तत्त्वं वद सुरेश्वरः ।
शिवाशिवयशस्स्फीतं महानन्दप्रदायकम्

tataḥ kimabhavattāta tattvaṃ vada sureśvaraḥ |
śivāśivayaśassphītaṃ mahānandapradāyakam

साधु पृष्टं मुनिश्रेष्ठ भवता करुणात्मना ।
श्रूयतां दत्तकर्णं हि वक्ष्येऽहं ऋषिसत्तम

sādhu pṛṣṭaṃ muniśreṣṭha bhavatā karuṇātmanā |
śrūyatāṃ dattakarṇaṃ hi vakṣye'haṃ ṛṣisattama

शिवा शिवश्च विप्रेन्द्र द्वयोश्च सुतयोः परम् ।
दर्शंदर्शं च तल्लीलां महत्प्रेम समावहत्

śivā śivaśca viprendra dvayośca sutayoḥ param |
darśaṃdarśaṃ ca tallīlāṃ mahatprema samāvahat

पित्रोर्लालयतोस्तत्र सुखं चाति व्यवर्द्धत ।
सदा प्रीत्या मुदा चातिखेलनं चक्रतुस्सुतौ

pitrorlālayatostatra sukhaṃ cāti vyavarddhata |
sadā prītyā mudā cātikhelanaṃ cakratussutau

तावेव तनयौ तत्र माता पित्रोर्मुनीश्वर ।
महाभक्त्या यदा युक्तौ परिचर्यां प्रचक्रतुः

tāveva tanayau tatra mātā pitrormunīśvara |
mahābhaktyā yadā yuktau paricaryāṃ pracakratuḥ

षण्मुखे च गणेशे च पित्रोस्तदधिकं सदा ।
स्नेहो व्यवर्द्धत महाञ्च्छुक्लपक्षे यथा शशी

ṣaṇmukhe ca gaṇeśe ca pitrostadadhikaṃ sadā |
sneho vyavarddhata mahāñcchuklapakṣe yathā śaśī

कदाचित्तौ स्थितौ तत्र रहसि प्रेमसंयुतौ ।
शिवा शिवश्च देवर्षे सुविचारपरायणौ

kadācittau sthitau tatra rahasi premasaṃyutau |
śivā śivaśca devarṣe suvicāraparāyaṇau

विवाहयोग्यौ संजातौ सुताविति च तावुभौ ।
विवाहश्च कथं कार्यः पुत्रयोरुभयोः शुभम्

vivāhayogyau saṃjātau sutāviti ca tāvubhau |
vivāhaśca kathaṃ kāryaḥ putrayorubhayoḥ śubham

षण्मुखश्च प्रियतमो गणेशश्च तथैव च ।
इति चिंतासमुद्विग्नौ लीलानन्दौ बभूवतुः

ṣaṇmukhaśca priyatamo gaṇeśaśca tathaiva ca |
iti ciṃtāsamudvignau līlānandau babhūvatuḥ

स्वपित्रोर्मतमाज्ञाय तौ सुतावपि संस्पृहौ ।
तदिच्छया विवाहार्थं बभूवतुरथो मुने

svapitrormatamājñāya tau sutāvapi saṃspṛhau |
tadicchayā vivāhārthaṃ babhūvaturatho mune

अहं च परिणेष्यामि ह्यहं चैव पुनः पुनः ।
परस्परं च नित्यं वै विवादे तत्परावुभौ

ahaṃ ca pariṇeṣyāmi hyahaṃ caiva punaḥ punaḥ |
parasparaṃ ca nityaṃ vai vivāde tatparāvubhau

श्रुत्वा तद्वचनं तौ च दंपती जगतां प्रभू ।
लौकिकाचारमाश्रित्य विस्मयं परमं गतौ

śrutvā tadvacanaṃ tau ca daṃpatī jagatāṃ prabhū |
laukikācāramāśritya vismayaṃ paramaṃ gatau

किं कर्तव्यं कथं कार्यो विवाहविधिरेतयोः ।
इति निश्चित्य ताभ्यां वै युक्तिश्च रचिताद्भुता

kiṃ kartavyaṃ kathaṃ kāryo vivāhavidhiretayoḥ |
iti niścitya tābhyāṃ vai yuktiśca racitādbhutā

कदाचित्समये स्थित्वा समाहूय स्वपुत्रकौ ।
कथयामासतुस्तत्र पुत्रयोः पितरौ तदा

kadācitsamaye sthitvā samāhūya svaputrakau |
kathayāmāsatustatra putrayoḥ pitarau tadā

अस्माकं नियमः पूर्वं कृतश्च सुखदो हि वाम् ।
श्रूयतां सुसुतौ प्रीत्या कथयावो यथार्थकम्

asmākaṃ niyamaḥ pūrvaṃ kṛtaśca sukhado hi vām |
śrūyatāṃ susutau prītyā kathayāvo yathārthakam

समौ द्वावपि सत्पुत्रौ विशेषो नात्र लभ्यते ।
तस्मात्पणः कृतश्शंदः पुत्रयोरुभयोरपि

samau dvāvapi satputrau viśeṣo nātra labhyate |
tasmātpaṇaḥ kṛtaśśaṃdaḥ putrayorubhayorapi

यश्चैव पृथिवीं सर्वां क्रांत्वा पूर्वमुपाव्रजेत् ।
तस्यैव प्रथमं कार्यो विवाहश्शुभलक्षणः

yaścaiva pṛthivīṃ sarvāṃ krāṃtvā pūrvamupāvrajet |
tasyaiva prathamaṃ kāryo vivāhaśśubhalakṣaṇaḥ

तयोरेवं वचः श्रुत्वा शरजन्मा महाबलः ।
जगाम मन्दिरात्तूर्णं पृथिवीक्रमणाय वै

tayorevaṃ vacaḥ śrutvā śarajanmā mahābalaḥ |
jagāma mandirāttūrṇaṃ pṛthivīkramaṇāya vai

गणनाथश्च तत्रैव संस्थितो बुद्धिसत्तमः ।
सुबुद्ध्या संविचारर्येति चित्त एव पुनः पुनः

gaṇanāthaśca tatraiva saṃsthito buddhisattamaḥ |
subuddhyā saṃvicāraryeti citta eva punaḥ punaḥ

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं लंघितुं नैव शक्यते ।
क्रोशमात्रं गतः स्याद्वै गम्यते न मया पुनः

kiṃ kartavyaṃ kva gaṃtavyaṃ laṃghituṃ naiva śakyate |
krośamātraṃ gataḥ syādvai gamyate na mayā punaḥ

किं पुनः पृविवीमेतां क्रांत्वा चोपार्जितं सुखम् ।
विचार्येति गणेशस्तु यच्चकार शृणुष्व तत्

kiṃ punaḥ pṛvivīmetāṃ krāṃtvā copārjitaṃ sukham |
vicāryeti gaṇeśastu yaccakāra śṛṇuṣva tat

स्नानं कृत्वा यथान्यायं समागत्य स्वयं गृहम् ।
उवाच पितरं तत्र मातरं पुनरेव सः

snānaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ samāgatya svayaṃ gṛham |
uvāca pitaraṃ tatra mātaraṃ punareva saḥ

आसने स्थापिते ह्यत्र पूजार्थं भवतोरिह ।
भवंतौ संस्थितौ तातौ पूर्य्यतां मे मनोरथः

āsane sthāpite hyatra pūjārthaṃ bhavatoriha |
bhavaṃtau saṃsthitau tātau pūryyatāṃ me manorathaḥ

(ब्रह्मोवाच)
इति श्रुत्वा वचस्तस्य पार्वतीपरमेश्वरौ ।
अस्थातामासने तत्र तत्पूजाग्रहणाय वै

(brahmovāca)
iti śrutvā vacastasya pārvatīparameśvarau |
asthātāmāsane tatra tatpūjāgrahaṇāya vai

तेनाथ पूजितौ तौ च प्रक्रान्तौ च पुनः पुनः ।
एवं च कृतवान् सप्त प्रणामास्तु तथैव सः

tenātha pūjitau tau ca prakrāntau ca punaḥ punaḥ |
evaṃ ca kṛtavān sapta praṇāmāstu tathaiva saḥ

बद्धांजलिरथोवाच गणेशो बुद्धिसागरः ।
स्तुत्वा बहु तिथस्तात पितरौ प्रेमविह्वलौ

baddhāṃjalirathovāca gaṇeśo buddhisāgaraḥ |
stutvā bahu tithastāta pitarau premavihvalau

भो मातर्भो पितस्त्वं च शृणु मे परमं वचः ।
शीघ्रं चैवात्र कर्तव्यो विवाहश्शोभनो मम

bho mātarbho pitastvaṃ ca śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |
śīghraṃ caivātra kartavyo vivāhaśśobhano mama

इत्येवं वचनं श्रुत्वा गणेशस्य महात्मनः ।
महाबुद्धिनिधिं तं तौ पितरावूचतुस्तदा

ityevaṃ vacanaṃ śrutvā gaṇeśasya mahātmanaḥ |
mahābuddhinidhiṃ taṃ tau pitarāvūcatustadā

प्रक्रामेत भवान्सम्यक्पृथिवीं च सकाननाम् ।
कुमारो गतवांस्तत्र त्वं गच्छ पुर आव्रज

prakrāmeta bhavānsamyakpṛthivīṃ ca sakānanām |
kumāro gatavāṃstatra tvaṃ gaccha pura āvraja

इत्येवं वचनं श्रुत्वा पित्रोर्गणपति द्रुतम् ।
उवाच नियतस्तत्र वचनं क्रोधसंयुतः

ityevaṃ vacanaṃ śrutvā pitrorgaṇapati drutam |
uvāca niyatastatra vacanaṃ krodhasaṃyutaḥ

भो मातर्भो पितर्धर्मरूपौ प्राज्ञौ युवां मतौ ।
धर्मतः श्रूयतां सम्यक् वचनं मम सत्तमौ

bho mātarbho pitardharmarūpau prājñau yuvāṃ matau |
dharmataḥ śrūyatāṃ samyak vacanaṃ mama sattamau

मया तु पृथिवी क्रांता सप्तवारं पुनः पुनः ।
एवं कथं ब्रुवाते वै पुनश्च पितराविह

mayā tu pṛthivī krāṃtā saptavāraṃ punaḥ punaḥ |
evaṃ kathaṃ bruvāte vai punaśca pitarāviha

तद्वचस्तु तदा श्रुत्वा लौकिकीं गतिमाश्रितौ ।
महालीलाकरौ तत्र पितरावूचतुश्च तम्

tadvacastu tadā śrutvā laukikīṃ gatimāśritau |
mahālīlākarau tatra pitarāvūcatuśca tam

कदा क्रांता त्वया पुत्र पृथिवी सुमहत्तरा ।
सप्तद्वीपा समुद्रांता महद्भिर्गहनैयुता

kadā krāṃtā tvayā putra pṛthivī sumahattarā |
saptadvīpā samudrāṃtā mahadbhirgahanaiyutā

तयोरेवं वचः श्रुत्वा शिवाशंकरयोर्मुने ।
महाबुद्धिनिधिः पुत्रो गणेशो वाक्यमब्रवीत्

tayorevaṃ vacaḥ śrutvā śivāśaṃkarayormune |
mahābuddhinidhiḥ putro gaṇeśo vākyamabravīt

भवतोः पूजनं कृत्वा शिवाशंकरयोरहम् ।
स्वबुद्ध्या हि समुद्रान्तपृध्वीकृतपरिक्रमः

bhavatoḥ pūjanaṃ kṛtvā śivāśaṃkarayoraham |
svabuddhyā hi samudrāntapṛdhvīkṛtaparikramaḥ

इत्येवं वचनं देवे शास्त्रे वा धर्मसञ्चये ।
वर्त्तते किं च तत्तथ्यं नहि किं तथ्यमेव वा

ityevaṃ vacanaṃ deve śāstre vā dharmasañcaye |
varttate kiṃ ca tattathyaṃ nahi kiṃ tathyameva vā

पित्रोश्च पूजनं कृत्वा प्रक्रांतिं च करोति यः ।
तस्य वै पृथिवीजन्यफलं भवति निश्चितम्

pitrośca pūjanaṃ kṛtvā prakrāṃtiṃ ca karoti yaḥ |
tasya vai pṛthivījanyaphalaṃ bhavati niścitam

अपहाय गृहे यो वै पितरौ तीर्थमाव्रजेत् ।
तस्य पापं तथा प्रोक्तं हनने च तयोर्यथा

apahāya gṛhe yo vai pitarau tīrthamāvrajet |
tasya pāpaṃ tathā proktaṃ hanane ca tayoryathā

पुत्रस्य च महत्तीर्थं पित्रोश्चरणपंकजम् ।
अन्यतीर्थं तु दूरे वै गत्वा सम्प्राप्यते पुनः

putrasya ca mahattīrthaṃ pitroścaraṇapaṃkajam |
anyatīrthaṃ tu dūre vai gatvā samprāpyate punaḥ

इदं संनिहितं तीर्थं सुलभं धर्मसाधनम् ।
पुत्रस्य च स्त्रियाश्चैव तीर्थं गेहे सुशोभनम्

idaṃ saṃnihitaṃ tīrthaṃ sulabhaṃ dharmasādhanam |
putrasya ca striyāścaiva tīrthaṃ gehe suśobhanam

इति शास्त्राणि वेदाश्च भाषन्ते यन्निरंतरम् ।
भवद्भ्यां तत्प्रकर्त्तव्यमसत्यं पुनरेव च

iti śāstrāṇi vedāśca bhāṣante yanniraṃtaram |
bhavadbhyāṃ tatprakarttavyamasatyaṃ punareva ca

भवदीयं त्विदं रूपमसत्यं च भवेदिह ।
तदा वेदोप्यसत्यो वै भवेदिति न संशयः

bhavadīyaṃ tvidaṃ rūpamasatyaṃ ca bhavediha |
tadā vedopyasatyo vai bhavediti na saṃśayaḥ

शीघ्रं च भवितव्यो मे विवाहः क्रियतां शुभः ।
अथ वा वेदशास्त्रञ्च न्यलीकं कथ्यतामिति

śīghraṃ ca bhavitavyo me vivāhaḥ kriyatāṃ śubhaḥ |
atha vā vedaśāstrañca nyalīkaṃ kathyatāmiti

द्वयोः श्रेष्ठतमं मध्ये यत्स्यात्सम्यग्विचार्य तत् ।
कर्तव्यं च प्रयत्नेन पितरौ धर्मरूपिणौ

dvayoḥ śreṣṭhatamaṃ madhye yatsyātsamyagvicārya tat |
kartavyaṃ ca prayatnena pitarau dharmarūpiṇau

इत्युक्त्वा पार्वतीपुत्रस्स गणेशः प्रकृष्टधीः ।
विरराम महाज्ञानी तदा बुद्धिमतां वरः

ityuktvā pārvatīputrassa gaṇeśaḥ prakṛṣṭadhīḥ |
virarāma mahājñānī tadā buddhimatāṃ varaḥ

तौ दंपती च विश्वेशौ षार्वतीशंकरौ तदा ।
इति श्रुत्वा वचस्तस्य विस्मयं परमं गता

tau daṃpatī ca viśveśau ṣārvatīśaṃkarau tadā |
iti śrutvā vacastasya vismayaṃ paramaṃ gatā

ततः शिवा शिवश्चैव पुत्रं बुद्धिविचक्षणम् ।
सुप्रशस्योचतुः प्रीत्या तौ यथार्थप्रभाषिणम्

tataḥ śivā śivaścaiva putraṃ buddhivicakṣaṇam |
supraśasyocatuḥ prītyā tau yathārthaprabhāṣiṇam

पुत्र ते विमला बुद्धिस्समुत्पन्ना महात्मनः ।
त्वयोक्तं यद्वचश्चैव ततश्चैव च नान्यथा

putra te vimalā buddhissamutpannā mahātmanaḥ |
tvayoktaṃ yadvacaścaiva tataścaiva ca nānyathā

समुत्पन्ने च दुःखे च यस्य बुद्धिर्विशिष्यते ।
तस्य दुखं विनश्येत सूर्ये दृष्टे यथा तमः

samutpanne ca duḥkhe ca yasya buddhirviśiṣyate |
tasya dukhaṃ vinaśyeta sūrye dṛṣṭe yathā tamaḥ

बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् ।
कूपे सिंहो मदोन्मत्तश्शशकेन निपातितः

buddhiryasya balaṃ tasya nirbuddhestu kuto balam |
kūpe siṃho madonmattaśśaśakena nipātitaḥ

वेदशास्त्रपुराणेषु बालकस्य यथोदितम् ।
त्वया कृतं तु तत्सर्वं धर्मस्य परिपालनम्

vedaśāstrapurāṇeṣu bālakasya yathoditam |
tvayā kṛtaṃ tu tatsarvaṃ dharmasya paripālanam

सम्यक्कृतं त्वया यच्च तत्केनापि भवेदिह ।
आवाभ्यां मानितं तच्च नान्यथा क्रियतेऽधुना

samyakkṛtaṃ tvayā yacca tatkenāpi bhavediha |
āvābhyāṃ mānitaṃ tacca nānyathā kriyate'dhunā

इत्युक्त्वा तौ समाश्वास्य गणेशं बुद्धिसागरम् ।
विवाहकरणे चास्य मतिं चक्रतुरुत्तमाम्

ityuktvā tau samāśvāsya gaṇeśaṃ buddhisāgaram |
vivāhakaraṇe cāsya matiṃ cakraturuttamām