अध्याय 42: सगुण और निर्गुण शिव

शिवः को वा हरिः को वा रुद्रः को वा विधिश्च कः ।
एतेषु निर्गुणः को वा ह्येतं नश्छिन्धि संशयम्

śivaḥ ko vā hariḥ ko vā rudraḥ ko vā vidhiśca kaḥ |
eteṣu nirguṇaḥ ko vā hyetaṃ naśchindhi saṃśayam

यच्चादौ हि समुत्पन्नं निर्गुणात्परमात्मनः ।
तदेव शिवसंज्ञं हि वेदवेदांतिनो विदुः

yaccādau hi samutpannaṃ nirguṇātparamātmanaḥ |
tadeva śivasaṃjñaṃ hi vedavedāṃtino viduḥ

तस्मात्प्रकृतिरुत्पन्ना पुरुषेण समन्विता ।
ताभ्यान्तपः कृतं तत्र मूलस्थे च जले सुधीः

tasmātprakṛtirutpannā puruṣeṇa samanvitā |
tābhyāntapaḥ kṛtaṃ tatra mūlasthe ca jale sudhīḥ

पञ्चकोशीति विख्याता काशी सर्वातिवल्लभा ।
व्याप्तं च सकलं ह्येतत्तज्जलं विश्वतो गतम्

pañcakośīti vikhyātā kāśī sarvātivallabhā |
vyāptaṃ ca sakalaṃ hyetattajjalaṃ viśvato gatam

संभाव्य मायया युक्तस्तत्र सुप्तो हरिस्स वै ।
नारायणेति विख्यातः प्रकृतिर्नारायणी मता

saṃbhāvya māyayā yuktastatra supto harissa vai |
nārāyaṇeti vikhyātaḥ prakṛtirnārāyaṇī matā

तन्नाभिकमले यो वै जातस्स च पितामहः ।
तेनैव तपसा दृष्टस्स वै विष्णुरुदाहृतः

tannābhikamale yo vai jātassa ca pitāmahaḥ |
tenaiva tapasā dṛṣṭassa vai viṣṇurudāhṛtaḥ

उभयोर्वादशमने यद्रूपं स दर्शितं बुधाः ।
महादेवेति विख्यातं निर्गुणेन शिवेन हि

ubhayorvādaśamane yadrūpaṃ sa darśitaṃ budhāḥ |
mahādeveti vikhyātaṃ nirguṇena śivena hi

तेन प्रोक्तमहं शम्भुर्भविष्यामि कभालतः ।
रुद्रो नाम स विख्यातो लोकानुग्रहकारकः

tena proktamahaṃ śambhurbhaviṣyāmi kabhālataḥ |
rudro nāma sa vikhyāto lokānugrahakārakaḥ

ध्यानार्थं चैव सर्वेषामरूपो रूपवानभूत् ।
स एव च शिवस्साक्षाद्भक्तवात्सल्यकारकः

dhyānārthaṃ caiva sarveṣāmarūpo rūpavānabhūt |
sa eva ca śivassākṣādbhaktavātsalyakārakaḥ

शिवे त्रिगुणसम्भिन्ने रुद्रे तु गुणधामनि ।
वस्तुतो न हि भेदोऽस्ति स्वर्णे तद्भूषणे यथा

śive triguṇasambhinne rudre tu guṇadhāmani |
vastuto na hi bhedo'sti svarṇe tadbhūṣaṇe yathā

समानरूपकर्माणौ समभक्तगतिप्रदौ ।
समानाखिलसंसेव्यौ नानालीलाविहारिणौ

samānarūpakarmāṇau samabhaktagatipradau |
samānākhilasaṃsevyau nānālīlāvihāriṇau

सर्वथा शिवरूपो हि रुद्रो रौद्रपराक्रमः ।
उत्पन्नो भक्तकार्यार्थं हरिब्रह्मसहायकृत्

sarvathā śivarūpo hi rudro raudraparākramaḥ |
utpanno bhaktakāryārthaṃ haribrahmasahāyakṛt

अन्ये च ये समुत्पन्ना यथानुक्रमतो लयम् ।
यांति नैव तथा रुद्रः शिवे रुद्रो विलीयते

anye ca ye samutpannā yathānukramato layam |
yāṃti naiva tathā rudraḥ śive rudro vilīyate

ते वै रुद्रं मिलित्वा तु प्रयान्ति प्रकृता इमे ।
इमान्रुद्रो मिलित्वा तु न याति श्रुतिशासनम्

te vai rudraṃ militvā tu prayānti prakṛtā ime |
imānrudro militvā tu na yāti śrutiśāsanam

सर्वे रुद्रं भजन्त्येव रुद्रः कञ्चिद्भजेन्न हि ।
स्वात्मना भक्तवात्सल्याद्भजत्येव कदाचन

sarve rudraṃ bhajantyeva rudraḥ kañcidbhajenna hi |
svātmanā bhaktavātsalyādbhajatyeva kadācana

अन्यं भजन्ति ये नित्यं तस्मिंस्ते लीनतां गताः ।
तेनैव रुद्रं ते प्राप्ताः कालेन महता बुधाः

anyaṃ bhajanti ye nityaṃ tasmiṃste līnatāṃ gatāḥ |
tenaiva rudraṃ te prāptāḥ kālena mahatā budhāḥ

रुद्रभक्तास्तु ये केचित्तत्क्षणं शिवतां गताः ।
अन्यापेक्षा न वै तेषां श्रुतिरेषा सनातनी

rudrabhaktāstu ye kecittatkṣaṇaṃ śivatāṃ gatāḥ |
anyāpekṣā na vai teṣāṃ śrutireṣā sanātanī

अज्ञानं विविधं ह्येतद्विज्ञानं विविधं न हि ।
तत्प्रकारमहं वक्ष्ये शृणुतादरतो द्विजाः

ajñānaṃ vividhaṃ hyetadvijñānaṃ vividhaṃ na hi |
tatprakāramahaṃ vakṣye śṛṇutādarato dvijāḥ

ब्रह्मादि तृणपर्यंतं यत्किंचिद्दृश्यते त्विह ।
तत्सर्वं शिव एवास्ति मिथ्या नानात्वकल्पना

brahmādi tṛṇaparyaṃtaṃ yatkiṃciddṛśyate tviha |
tatsarvaṃ śiva evāsti mithyā nānātvakalpanā

सृष्टेः पूर्वं शिवः प्रोक्तः सृष्टेर्मध्ये शिवस्तथा ।
सृष्टेरन्ते शिवः प्रोक्तस्सर्वशून्ये तदा शिवः

sṛṣṭeḥ pūrvaṃ śivaḥ proktaḥ sṛṣṭermadhye śivastathā |
sṛṣṭerante śivaḥ proktassarvaśūnye tadā śivaḥ

तस्माच्चतुर्गुणः प्रोक्तः शिव एव मुनीश्वराः ।
स एव सगुणो ज्ञेयः शक्तिमत्त्वाद्द्विधापि सः

tasmāccaturguṇaḥ proktaḥ śiva eva munīśvarāḥ |
sa eva saguṇo jñeyaḥ śaktimattvāddvidhāpi saḥ

येनैव विष्णवे दत्तास्सर्वे वेदास्सनातनाः ।
वर्णा मात्रा ह्यनैकाश्च ध्यानं स्वस्य च पूजनम्

yenaiva viṣṇave dattāssarve vedāssanātanāḥ |
varṇā mātrā hyanaikāśca dhyānaṃ svasya ca pūjanam

ईशानः सर्वविद्यानां श्रुतिरेषा सनातनी ।
वेदकर्ता वेदपतिस्तस्माच्छंभुरुदाहृतः

īśānaḥ sarvavidyānāṃ śrutireṣā sanātanī |
vedakartā vedapatistasmācchaṃbhurudāhṛtaḥ

स एव शंकरः साक्षात्सर्वानुग्रहकारकः ।
कर्ता भर्ता च हर्ता च साक्षी निर्गुण एव सः

sa eva śaṃkaraḥ sākṣātsarvānugrahakārakaḥ |
kartā bhartā ca hartā ca sākṣī nirguṇa eva saḥ

अन्येषां कालमानं च कालस्य कलना न हि ।
महाकालस्स्वयं साक्षान्महाकालीसमाश्रितः

anyeṣāṃ kālamānaṃ ca kālasya kalanā na hi |
mahākālassvayaṃ sākṣānmahākālīsamāśritaḥ

तथा च ब्राह्मणा रुद्रं तथा कालीं प्रचक्षते ।
सर्वं ताभ्यान्ततः प्राप्तमिच्छया सत्यलीलया

tathā ca brāhmaṇā rudraṃ tathā kālīṃ pracakṣate |
sarvaṃ tābhyāntataḥ prāptamicchayā satyalīlayā

न तस्योत्पादकः कश्चिद्भर्ता हर्ता न तस्य हि ।
स्वयं सर्वस्य हेतुस्ते कार्यभूताच्युतादयः

na tasyotpādakaḥ kaścidbhartā hartā na tasya hi |
svayaṃ sarvasya hetuste kāryabhūtācyutādayaḥ

स्वयं च कारणं कार्यं स्वस्य नैव कदाचन ।
एकोव्यनेकतां यातोप्यनेकोप्येकतां व्रजेत्

svayaṃ ca kāraṇaṃ kāryaṃ svasya naiva kadācana |
ekovyanekatāṃ yātopyanekopyekatāṃ vrajet

एकं बीजं बहिर्भूत्वा पुनर्बीजं च जायते ।
बहुत्वे च स्वयं सर्वं शिवरूपी महेश्वरः

ekaṃ bījaṃ bahirbhūtvā punarbījaṃ ca jāyate |
bahutve ca svayaṃ sarvaṃ śivarūpī maheśvaraḥ

एतत्परं शिवज्ञानं तत्त्वतस्तदुदाहृतम् ।
जानाति ज्ञानवानेव नान्यः कश्चिदृषीश्वराः

etatparaṃ śivajñānaṃ tattvatastadudāhṛtam |
jānāti jñānavāneva nānyaḥ kaścidṛṣīśvarāḥ

ज्ञानं सलक्षणं ब्रूहि यज्ज्ञात्वा शिवताम्व्रजेत् ।
कथं शिवश्च तत्सर्वं सर्वं वा शिव एव च

jñānaṃ salakṣaṇaṃ brūhi yajjñātvā śivatāmvrajet |
kathaṃ śivaśca tatsarvaṃ sarvaṃ vā śiva eva ca

एतदाकर्ण्य वचनं सूतः पौराणिकोत्तमः ।
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं मुनींस्तानब्रवीद्वचः

etadākarṇya vacanaṃ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ |
smṛtvā śivapadāmbhojaṃ munīṃstānabravīdvacaḥ