अध्याय 3: लम्बे अकाल में अत्रि का तप

ब्रह्मपुर्यां चित्रकूटं लिंगं मत्तगजेन्द्रकम् ।
ब्रह्मणा स्थापितं पूर्वं सर्वकामसमृद्धिदम्

brahmapuryāṃ citrakūṭaṃ liṃgaṃ mattagajendrakam |
brahmaṇā sthāpitaṃ pūrvaṃ sarvakāmasamṛddhidam

तत्पूर्वदिशि कोटीशं लिंगं सर्ववरप्रदम् ।
गोदावर्य्याः पश्चिमे तल्लिंगं पशुपतिनामकम्

tatpūrvadiśi koṭīśaṃ liṃgaṃ sarvavarapradam |
godāvaryyāḥ paścime talliṃgaṃ paśupatināmakam

दक्षिणस्यां दिशि कश्चिदत्रीश्वर इति स्वयम् ।
लोकानामुपकारार्थमनसूयासुखाय च

dakṣiṇasyāṃ diśi kaścidatrīśvara iti svayam |
lokānāmupakārārthamanasūyāsukhāya ca

प्रादुर्भूतः स्वयं देवो ह्यनावृष्ट्यामजीवयत् ।
स एव शंकरः साक्षादंशेन स्वयमेव हि

prādurbhūtaḥ svayaṃ devo hyanāvṛṣṭyāmajīvayat |
sa eva śaṃkaraḥ sākṣādaṃśena svayameva hi

सूतसूत महाभाग कथमत्रीश्वरो हरः ।
उत्पन्नः परमो दिव्यस्तत्त्वं कथय सुव्रत

sūtasūta mahābhāga kathamatrīśvaro haraḥ |
utpannaḥ paramo divyastattvaṃ kathaya suvrata

साधु पृष्ठमृषिश्रेष्ठाः कथयामि कथां शुभाम् ।
यां कथां सततं श्रुत्वा पातकैर्मुच्यते ध्रुवम्

sādhu pṛṣṭhamṛṣiśreṣṭhāḥ kathayāmi kathāṃ śubhām |
yāṃ kathāṃ satataṃ śrutvā pātakairmucyate dhruvam

दक्षिणस्यां दिशि महत् कामदं नाम यद्वनम् ।
चित्रकूटसमीपेस्ति तपसां हितदं सताम्

dakṣiṇasyāṃ diśi mahat kāmadaṃ nāma yadvanam |
citrakūṭasamīpesti tapasāṃ hitadaṃ satām

तत्र च ब्रह्मणः पुत्रो ह्यत्रिनामा ऋषिः स्वयम् ।
तपस्तेपेऽति कठिनमनसूयासमन्वितः

tatra ca brahmaṇaḥ putro hyatrināmā ṛṣiḥ svayam |
tapastepe'ti kaṭhinamanasūyāsamanvitaḥ

पूर्वं कदाचित्तत्रैव ह्यनावृष्टिरभून्मुने ।
दुःखदा प्राणिनां दैवाद्विकटा शतवार्षिकी

pūrvaṃ kadācittatraiva hyanāvṛṣṭirabhūnmune |
duḥkhadā prāṇināṃ daivādvikaṭā śatavārṣikī

वृक्षाश्शुष्कास्तदा सर्वे पल्लवानि फलानि च ।
नित्यार्थं न जलं क्वापि दृष्टमासीन्मुनीश्वराः

vṛkṣāśśuṣkāstadā sarve pallavāni phalāni ca |
nityārthaṃ na jalaṃ kvāpi dṛṣṭamāsīnmunīśvarāḥ

आर्द्रीभावो न लभ्येत खरा वाता दिशो दश ।
हाहाकारो महानासीत्पृथिव्यां दुःखदोऽति हि

ārdrībhāvo na labhyeta kharā vātā diśo daśa |
hāhākāro mahānāsītpṛthivyāṃ duḥkhado'ti hi

संवर्तं चैव भूतानां दृष्ट्वात्रि गृहिणी प्रिया ।
साध्वी चैवाब्रवीदत्रिं मया दुःखं न सह्यते

saṃvartaṃ caiva bhūtānāṃ dṛṣṭvātri gṛhiṇī priyā |
sādhvī caivābravīdatriṃ mayā duḥkhaṃ na sahyate

समाधौ च विलीनोभूदासने संस्थितः स्वयम् ।
प्राणायामं त्रिरावृत्त्या कृत्वा मुनिवरस्तदा

samādhau ca vilīnobhūdāsane saṃsthitaḥ svayam |
prāṇāyāmaṃ trirāvṛttyā kṛtvā munivarastadā

ध्यायति स्म परं ज्योतिरात्मस्थमात्मना च सः ।
अत्रिर्मुनिवरो ज्ञानी शंकरं निर्विकारकम्

dhyāyati sma paraṃ jyotirātmasthamātmanā ca saḥ |
atrirmunivaro jñānī śaṃkaraṃ nirvikārakam

स्वामिनि ध्यानलीने च शिष्यास्ते दूरतो गताः ।
अन्नं विना तदा ते तु मुक्त्वा तं स्वगुरुं मुनिम्

svāmini dhyānalīne ca śiṣyāste dūrato gatāḥ |
annaṃ vinā tadā te tu muktvā taṃ svaguruṃ munim

एकाकिनी तदा जाता सानसूया पतिव्रता

ekākinī tadā jātā sānasūyā pativratā

सिषेवे सा च सततं तं मुदा मुनिसत्तमम् ।
पार्थिवं सुन्दरं कृत्वा मंत्रेण विधि पूर्वकम्

siṣeve sā ca satataṃ taṃ mudā munisattamam |
pārthivaṃ sundaraṃ kṛtvā maṃtreṇa vidhi pūrvakam

मानसैरुपचारैश्च पूजयामास शंकरम् ।
तुष्टाव शंकरं भक्त्या संसेवित्वा मुहुर्मुहुः

mānasairupacāraiśca pūjayāmāsa śaṃkaram |
tuṣṭāva śaṃkaraṃ bhaktyā saṃsevitvā muhurmuhuḥ

बद्धाञ्जलिपुटा भूत्वा प्रक्रम्य स्वामिनं शिवम् ।
दण्डवत्प्रणिपातेन प्रतिप्रक्रमणं तदा

baddhāñjalipuṭā bhūtvā prakramya svāminaṃ śivam |
daṇḍavatpraṇipātena pratiprakramaṇaṃ tadā

चकार सुचरित्रा सानसूया मुनिकामिनी ।
दैत्याश्च दानवाः सर्वे दृष्ट्वा तु सुन्दरीं तदा

cakāra sucaritrā sānasūyā munikāminī |
daityāśca dānavāḥ sarve dṛṣṭvā tu sundarīṃ tadā

विह्वलाश्चाभवंस्तत्र तेजसा दूरतः स्थिताः ।
अग्निं दृष्ट्वा यथा दूरे वर्तन्ते तद्वदेव हि

vihvalāścābhavaṃstatra tejasā dūrataḥ sthitāḥ |
agniṃ dṛṣṭvā yathā dūre vartante tadvadeva hi

तथैनां च तदा दृष्ट्वा नायान्तीह समीपगाः ।
अत्रेश्च तपसश्चैवानसूया शिवसेवनम्

tathaināṃ ca tadā dṛṣṭvā nāyāntīha samīpagāḥ |
atreśca tapasaścaivānasūyā śivasevanam

विशिष्यते स्म विप्रेन्द्रा मनोवाक्कायसंस्कृतम ।
तावत्कालं तु सा देवी परिचर्यां चकार ह

viśiṣyate sma viprendrā manovākkāyasaṃskṛtama |
tāvatkālaṃ tu sā devī paricaryāṃ cakāra ha

यावत्कालं मुनिवरः प्राणायामपरायणः ।
तौ दम्पती तदा तत्र स्वस्व कार्यपरायणौ

yāvatkālaṃ munivaraḥ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ |
tau dampatī tadā tatra svasva kāryaparāyaṇau

संस्थितौ मुनिशार्दूल नान्यः कश्चित्परः स्थितः ।
एवं जातं तदा काले ह्यत्रिश्च ऋषिसत्तमः

saṃsthitau muniśārdūla nānyaḥ kaścitparaḥ sthitaḥ |
evaṃ jātaṃ tadā kāle hyatriśca ṛṣisattamaḥ

ध्याने च परमे लीनो न व्यबुध्यत किंचन ।
अनसूयापि सा साध्वी स्वामिनं वै शिवं तथा

dhyāne ca parame līno na vyabudhyata kiṃcana |
anasūyāpi sā sādhvī svāminaṃ vai śivaṃ tathā

नान्यत्परं किंचिज्जानीते स्म च सा सती ।
तस्यैव तपसा सर्वे तस्याश्च भजनेन च

nānyatparaṃ kiṃcijjānīte sma ca sā satī |
tasyaiva tapasā sarve tasyāśca bhajanena ca

देवाश्च ऋषयश्चैव गंगाद्यास्सरितस्तथा ।
दर्शनार्थं तयोः सर्वाः परे प्रीत्या समाययुः

devāśca ṛṣayaścaiva gaṃgādyāssaritastathā |
darśanārthaṃ tayoḥ sarvāḥ pare prītyā samāyayuḥ

दृष्ट्वा च तत्तपस्सेवां विस्मयं परमं ययुः ।
तयोस्तदद्भुतं दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम्

dṛṣṭvā ca tattapassevāṃ vismayaṃ paramaṃ yayuḥ |
tayostadadbhutaṃ dṛṣṭvā samūcurbhajanaṃ varam

उभयोः किं विशिष्टं च तपसो भजनस्य च ।
अत्रेश्चैव तपः प्रोक्तमनसूयानुसेवनम्

ubhayoḥ kiṃ viśiṣṭaṃ ca tapaso bhajanasya ca |
atreścaiva tapaḥ proktamanasūyānusevanam

तत्सर्वमुभयोर्दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम् ।
पूर्वैश्च ऋषिभिश्चैव दुष्करं तु तपः कृतम्

tatsarvamubhayordṛṣṭvā samūcurbhajanaṃ varam |
pūrvaiśca ṛṣibhiścaiva duṣkaraṃ tu tapaḥ kṛtam

एतादृशं तु केनापि क्व कृतं नैतदब्रुवन् ।
धन्योऽयं च मुनिर्धन्या तथेयमनसूयिका

etādṛśaṃ tu kenāpi kva kṛtaṃ naitadabruvan |
dhanyo'yaṃ ca munirdhanyā tatheyamanasūyikā

यदैताभ्यां परप्रीत्या क्रियते सुतपः पुनः ।
एतादृशं शुभं चैतत्तपो दुष्करमुत्तमम्

yadaitābhyāṃ paraprītyā kriyate sutapaḥ punaḥ |
etādṛśaṃ śubhaṃ caitattapo duṣkaramuttamam

त्रिलोक्यां क्रियते केन साम्प्रतं ज्ञायते न हि ।
तयोरेव प्रशंसां च कृत्वा ते तु यथागतम्

trilokyāṃ kriyate kena sāmprataṃ jñāyate na hi |
tayoreva praśaṃsāṃ ca kṛtvā te tu yathāgatam

गतास्ते च तदा तत्र गंगा न गिरिशं विना ।
गंगा मद्भजनप्रीता साध्वी धर्मविमोहिता

gatāste ca tadā tatra gaṃgā na giriśaṃ vinā |
gaṃgā madbhajanaprītā sādhvī dharmavimohitā

कृत्वोपकारमेतस्या गमिष्यामीत्युवाच सा ।
शिवोऽपि ध्यानसम्बद्धो मुनेरत्रेर्मुनीश्वराः

kṛtvopakārametasyā gamiṣyāmītyuvāca sā |
śivo'pi dhyānasambaddho muneratrermunīśvarāḥ

पूर्णांशेन स्थितस्तत्र कैलासं तं जगाम ह ।
पंचाशच्च तथा चात्र चत्वारि ऋषिसत्तमाः

pūrṇāṃśena sthitastatra kailāsaṃ taṃ jagāma ha |
paṃcāśacca tathā cātra catvāri ṛṣisattamāḥ

वर्षाणि च गतान्यासन्वृष्टिर्नैवाभवत्तदा ।
यावच्चाप्यत्रिणा ह्येवं तपसा ध्यानमाश्रितम्

varṣāṇi ca gatānyāsanvṛṣṭirnaivābhavattadā |
yāvaccāpyatriṇā hyevaṃ tapasā dhyānamāśritam

अनसूया तदा नैव गृह्णामीतीषणा कृता ।
एवं च क्रियमाणे हि मुनिना तपसि स्थिते ।
अनसूयासुभजने यज्जातं श्रूयतामिति

anasūyā tadā naiva gṛhṇāmītīṣaṇā kṛtā |
evaṃ ca kriyamāṇe hi muninā tapasi sthite |
anasūyāsubhajane yajjātaṃ śrūyatāmiti