अध्याय 20: यति का क्षौर, स्नान और भिक्षा

क्षौरस्नानविधिं वक्ष्ये वामदेव महामुने ।
यस्य सद्यो विधानेन शुद्धिस्स्याद्यतिनः परा

kṣaurasnānavidhiṃ vakṣye vāmadeva mahāmune |
yasya sadyo vidhānena śuddhissyādyatinaḥ parā

योगपट्टप्रकारस्य विधिम्प्राप्य मुनीश्वर ।
स शिष्यस्स्याद्व्रती पूर्णः क्षौरकर्म्मोद्यतो भवेत्

yogapaṭṭaprakārasya vidhimprāpya munīśvara |
sa śiṣyassyādvratī pūrṇaḥ kṣaurakarmmodyato bhavet

गुरुं नत्वा विशेषेण लब्धानुज्ञस्ततो गुरोः ।
शिरस्संक्षाल्य चाचम्य सवासाः क्षौरमाचरेत्

guruṃ natvā viśeṣeṇa labdhānujñastato guroḥ |
śirassaṃkṣālya cācamya savāsāḥ kṣauramācaret

क्षालयेद्वसनं पश्चान्मृदम्भोभिः क्षुरादिकम् ।
तद्धस्तौ च मृदालिप्य क्षालयेति मृदं ददेत्

kṣālayedvasanaṃ paścānmṛdambhobhiḥ kṣurādikam |
taddhastau ca mṛdālipya kṣālayeti mṛdaṃ dadet

स्थापितम्प्रोक्षितन्तोयैश्शिवं शिवमितीरयन् ।
स्वनेत्रे पिहिते चैवानामांगुष्ठाभिमंत्रिते

sthāpitamprokṣitantoyaiśśivaṃ śivamitīrayan |
svanetre pihite caivānāmāṃguṣṭhābhimaṃtrite

अस्त्रेणोन्मील्य संदृश्य क्षुरा दिक्षौ रसाधनम् ।
अभिमन्त्र्य द्वादशाथ प्रोक्षयेदस्त्रमंत्रतः

astreṇonmīlya saṃdṛśya kṣurā dikṣau rasādhanam |
abhimantrya dvādaśātha prokṣayedastramaṃtrataḥ

क्षुरं गृहीत्वा तारेण दक्षभागे निकृन्तयेत् ।
केशांश्च कांश्चि दग्रेषु वप्त्वा सर्वं च वापयेत्

kṣuraṃ gṛhītvā tāreṇa dakṣabhāge nikṛntayet |
keśāṃśca kāṃści dagreṣu vaptvā sarvaṃ ca vāpayet

पृथिव्यां पर्णमादाय विक्षिपेन्न भुवः स्थले ।
श्मश्रूणि हस्तपादस्थनखानि च निकृंतयेत्

pṛthivyāṃ parṇamādāya vikṣipenna bhuvaḥ sthale |
śmaśrūṇi hastapādasthanakhāni ca nikṛṃtayet

बिल्वाश्वत्थतुलस्यादिस्थाने संगृह्य मृतिकाम् ।
द्विषट्वारं निमज्याप्सु तीरं गत्वोपविश्य च

bilvāśvatthatulasyādisthāne saṃgṛhya mṛtikām |
dviṣaṭvāraṃ nimajyāpsu tīraṃ gatvopaviśya ca

शुद्धे देशे तु संस्थाप्य मृदं त्रेधा विभज्य च ।
एवम्पुनस्त्रिधा कृत्वा प्रोक्ष्यास्त्रेणाभिमन्त्रयेत्

śuddhe deśe tu saṃsthāpya mṛdaṃ tredhā vibhajya ca |
evampunastridhā kṛtvā prokṣyāstreṇābhimantrayet

तत्रैकां मृदमादाय दापयित्वान्यपाणिना ।
करौ द्वादशधा लिप्य प्रत्येकं केन क्षालयेत्

tatraikāṃ mṛdamādāya dāpayitvānyapāṇinā |
karau dvādaśadhā lipya pratyekaṃ kena kṣālayet

पुनरेकाम्पादयोश्च मुखे चान्यां करे क्रमात् ।
संलिप्याक्षाल्य चाम्भोभिः पुनश्च जलमाविशेत्

punarekāmpādayośca mukhe cānyāṃ kare kramāt |
saṃlipyākṣālya cāmbhobhiḥ punaśca jalamāviśet

अन्यां मृदम्भागयित्वा शिरसि द्वादश क्रमात् ।
आलिप्य मृदमास्यान्तनिमज्य च पुनः पुनः

anyāṃ mṛdambhāgayitvā śirasi dvādaśa kramāt |
ālipya mṛdamāsyāntanimajya ca punaḥ punaḥ

तीरं गत्वा तु गंडूषान्षोडशाचमनं द्विधा ।
प्राणानायम्य च पुनः प्रणवं द्व्यष्टसंख्यया

tīraṃ gatvā tu gaṃḍūṣānṣoḍaśācamanaṃ dvidhā |
prāṇānāyamya ca punaḥ praṇavaṃ dvyaṣṭasaṃkhyayā

मृदमन्यां पुनस्त्रेधा विभज्य च तदेकया ।
कटिशौचं पादशौचं विधायाचम्य च द्विधा

mṛdamanyāṃ punastredhā vibhajya ca tadekayā |
kaṭiśaucaṃ pādaśaucaṃ vidhāyācamya ca dvidhā

प्रणवेनाथ षोडश प्राणानायम्य वाग्यतः ।
पुनरन्यां स्वोरुदेशे त्रिधा विन्यस्य चोमिति

praṇavenātha ṣoḍaśa prāṇānāyamya vāgyataḥ |
punaranyāṃ svorudeśe tridhā vinyasya comiti

प्रोक्ष्याभिमंत्रयेत्सप्त स्वपाण्योस्तलमेकधा ।
त्रिधालिप्याथ सम्पश्येत्सूर्य्यमूर्तिं च पावनीम्

prokṣyābhimaṃtrayetsapta svapāṇyostalamekadhā |
tridhālipyātha sampaśyetsūryyamūrtiṃ ca pāvanīm

स्वकक्षयोः समालिप्य व्यत्यस्ताभ्यामथान्यया ।
पाणिभ्याञ्च मृदा शिष्यस्सुमतिर्दृढमानसः

svakakṣayoḥ samālipya vyatyastābhyāmathānyayā |
pāṇibhyāñca mṛdā śiṣyassumatirdṛḍhamānasaḥ

गृहीत्वान्यां मृदं शुद्धां तथासौ गुरुभक्तिमान् ।
शिर आरभ्य पादान्तं विलिप्यादित्यदृष्टया

gṛhītvānyāṃ mṛdaṃ śuddhāṃ tathāsau gurubhaktimān |
śira ārabhya pādāntaṃ vilipyādityadṛṣṭayā

समुत्थाय ततोऽसौ वै दण्डमादाय भूतले ।
स्वगुरुं मन्त्रदम्भक्त्या संस्मरेज्ज्ञाननिष्ठया

samutthāya tato'sau vai daṇḍamādāya bhūtale |
svaguruṃ mantradambhaktyā saṃsmarejjñānaniṣṭhayā

ततस्साम्बं महेशानं शंकरं चन्द्रशेखरम् ।
संस्मरेद्भक्तितश्शिष्य सर्वेश्वर्यपतिं शिवम्

tatassāmbaṃ maheśānaṃ śaṃkaraṃ candraśekharam |
saṃsmaredbhaktitaśśiṣya sarveśvaryapatiṃ śivam

त्रिवारम्प्रणमेत्प्रीत्या साष्टांगं च गुरु शिवम् ।
पञ्चाङ्गेनैकवारञ्च समुत्थाय च वन्दयेत्

trivārampraṇametprītyā sāṣṭāṃgaṃ ca guru śivam |
pañcāṅgenaikavārañca samutthāya ca vandayet

तीर्थं प्रविश्य तन्मध्ये निमज्योन्मज्य ताम्मृदम् ।
स्कन्धे संस्थाप्य पूर्वोक्तप्रकारेण विलेपयेत्

tīrthaṃ praviśya tanmadhye nimajyonmajya tāmmṛdam |
skandhe saṃsthāpya pūrvoktaprakāreṇa vilepayet

तत्रावशिष्टं संगृह्य जलमध्ये प्रविश्य च ।
विलोड्य सम्यक् तां तत्र सर्वांगेषु विलिप्य च

tatrāvaśiṣṭaṃ saṃgṛhya jalamadhye praviśya ca |
viloḍya samyak tāṃ tatra sarvāṃgeṣu vilipya ca

त्रिवारमोमिति प्रोच्य शिवपादाम्बुजं स्मरन् ।
संसाराम्बुधिसंतारं सदा यद्विधितो हि सः

trivāramomiti procya śivapādāmbujaṃ smaran |
saṃsārāmbudhisaṃtāraṃ sadā yadvidhito hi saḥ

अभिषिच्योमिति जलं विरजाभस्मलोलितम् ।
अंगोपमार्ज्जनं कृत्वा सुस्नायाद्भस्मना ततः

abhiṣicyomiti jalaṃ virajābhasmalolitam |
aṃgopamārjjanaṃ kṛtvā susnāyādbhasmanā tataḥ

त्रिपुंड्रं च विधायाथ यथोक्तविधिना शुभम् ।
यथोक्तांगेषु सर्वेषु सावधान तया मुने

tripuṃḍraṃ ca vidhāyātha yathoktavidhinā śubham |
yathoktāṃgeṣu sarveṣu sāvadhāna tayā mune

ततश्शुद्धमना भूत्वा कुर्य्यान्मध्यंदिनक्रियाः ।
महेश्वरं नमस्कृत्य गुरूंस्तीर्थादिकानि च

tataśśuddhamanā bhūtvā kuryyānmadhyaṃdinakriyāḥ |
maheśvaraṃ namaskṛtya gurūṃstīrthādikāni ca

सम्पूजयेन्महेशानं भक्त्या परमया मुने ।
साम्बिकं ज्ञानदातारं पातारं त्रिभवस्य वै

sampūjayenmaheśānaṃ bhaktyā paramayā mune |
sāmbikaṃ jñānadātāraṃ pātāraṃ tribhavasya vai

ततोसौ दृढचेतस्को यतिः स्ववृषसंस्थितः ।
भिक्षार्थम्प्रव्रजेच्छुद्धो विप्रवर्गेषु साधुषु

tatosau dṛḍhacetasko yatiḥ svavṛṣasaṃsthitaḥ |
bhikṣārthampravrajecchuddho vipravargeṣu sādhuṣu

ततस्तत्र च शुद्धात्मा पञ्चधा परिकल्पितम् ।
भैक्ष्यं यथोचितं कुर्य्याद्दूषितान्नं विवर्ज्जयेत्

tatastatra ca śuddhātmā pañcadhā parikalpitam |
bhaikṣyaṃ yathocitaṃ kuryyāddūṣitānnaṃ vivarjjayet

शौचं स्नानं तथा भिक्षां नित्यमेकान्तसेवनम् ।
भिक्षौश्चत्वारि कर्म्माणि पञ्चमं नैव विद्यते

śaucaṃ snānaṃ tathā bhikṣāṃ nityamekāntasevanam |
bhikṣauścatvāri karmmāṇi pañcamaṃ naiva vidyate

अलाबुं वेणुपात्रं च दारवम्मृण्मयन्तथा ।
भिक्षोश्चत्त्वारि पात्राणि पञ्चमन्नैव विद्यते

alābuṃ veṇupātraṃ ca dāravammṛṇmayantathā |
bhikṣoścattvāri pātrāṇi pañcamannaiva vidyate

ताम्बूलं तैजसम्पात्रं रेतस्सेकं सितांबरम् ।
दिवास्वापो हि नक्तान्नं यतीनां षड्विवर्जिताः

tāmbūlaṃ taijasampātraṃ retassekaṃ sitāṃbaram |
divāsvāpo hi naktānnaṃ yatīnāṃ ṣaḍvivarjitāḥ

साक्षरा विपरीताश्च राक्षसास्त इति स्मृताः ।
तस्माद्वै विपरीतं च कर्म्म नैवाचरेद्यतिः

sākṣarā viparītāśca rākṣasāsta iti smṛtāḥ |
tasmādvai viparītaṃ ca karmma naivācaredyatiḥ

यतिः प्रयत्नतः कुर्य्यात्क्षौरस्नानं च शुद्धये ।
संस्मरन्मनसा शुद्धं परं ब्रह्म सदाशिवम्

yatiḥ prayatnataḥ kuryyātkṣaurasnānaṃ ca śuddhaye |
saṃsmaranmanasā śuddhaṃ paraṃ brahma sadāśivam

इत्यैव मुनिशार्द्दूल तव स्नेहान्मयाखिलः ।
क्षौरस्नानविधिः प्रोक्तः किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि

ityaiva muniśārddūla tava snehānmayākhilaḥ |
kṣaurasnānavidhiḥ proktaḥ kimbhūyaḥ śrotumicchasi