चतुर्थ मण्डल

सूक्त 30: इन्द्र से बड़ा कोई नहीं; उषा का रथ

ऋषि: वामदेवो गौतमः · देवता: इन्द्रः, ९-११ इन्द्रौषसौ · छन्द: गायत्री ८, २४ अनुष्टुप्

24 श्लोक · 30 में से 58

इस अध्याय में क्या होता है

इन्द्र से बड़ा कोई नहीं; उषा का रथ

वामदेव गौतम का गायत्री और अन्त में अनुष्टुप् छन्द का सूक्त इन्द्र के कर्म गिनाता है। इन्द्र से बड़ा कोई नहीं। उन्होंने कुत्स के लिए सूर्य का चक्र छीना और एतश की रक्षा की। इन्द्र और उषा को अर्पित मन्त्र आठ से ग्यारह सीधे कहते हैं कि इन्द्र ने द्युलोक की पुत्री उषा पर प्रहार किया और उनका रथ तोड़ दिया, जो विपाशा नदी पर टूटा पड़ा रहा और उषा डरकर भाग गईं। उन्होंने शम्बर को पर्वत से गिराया, दिवोदास के लिए पत्थर के सौ दुर्ग तोड़े, तुर्वश और यदु को पार उतारा, और सरयू के पार अर्ण और चित्ररथ को मारा।

30.1

नकि॑रिन्द्र॒ त्वदुत्त॑रो॒ न ज्यायाँ॑ अस्ति वृत्रहन् ।
नकि॑रे॒वा यथा॒ त्वम्

nakirindra tvaduttaro na jyāyām̐ asti vṛtrahan |
nakirevā yathā tvam

30.2

स॒त्रा ते॒ अनु॑ कृ॒ष्टयो॒ विश्वा॑ च॒क्रेव॑ वावृतुः ।
स॒त्रा म॒हाँ अ॑सि श्रु॒तः

satrā te anu kṛṣṭayo viśvā cakreva vāvṛtuḥ |
satrā mahām̐ asi śrutaḥ

30.3

विश्वे॑ च॒नेद॒ना त्वा॑ दे॒वास॑ इन्द्र युयुधुः ।
यदहा॒ नक्त॒माति॑रः

viśve canedanā tvā devāsa indra yuyudhuḥ |
yadahā naktamātiraḥ

30.4

यत्रो॒त बा॑धि॒तेभ्य॑श्च॒क्रं कुत्सा॑य॒ युध्य॑ते ।
मु॒षा॒य इ॑न्द्र॒ सूर्य॑म्

yatrota bādhitebhyaścakraṃ kutsāya yudhyate |
muṣāya indra sūryam

30.5

यत्र॑ दे॒वाँ ऋ॑घाय॒तो विश्वाँ॒ अयु॑ध्य॒ एक॒ इत् ।
त्वमि॑न्द्र व॒नूँरह॑न्

yatra devām̐ ṛghāyato viśvām̐ ayudhya eka it |
tvamindra vanūm̐rahan

30.6

यत्रो॒त मर्त्या॑य॒ कमरि॑णा इन्द्र॒ सूर्य॑म् ।
प्राव॒ः शची॑भि॒रेत॑शम्

yatrota martyāya kamariṇā indra sūryam |
prāvaḥ śacībhiretaśam

30.7

किमादु॒तासि॑ वृत्रह॒न्मघ॑वन्मन्यु॒मत्त॑मः ।
अत्राह॒ दानु॒माति॑रः

kimādutāsi vṛtrahanmaghavanmanyumattamaḥ |
atrāha dānumātiraḥ

30.8

ए॒तद्घेदु॒त वी॒र्य१॒॑मिन्द्र॑ च॒कर्थ॒ पौंस्य॑म् ।
स्त्रियं॒ यद्दु॑र्हणा॒युवं॒ वधी॑र्दुहि॒तरं॑ दि॒वः

etadgheduta vīryamindra cakartha pauṃsyam |
striyaṃ yaddurhaṇāyuvaṃ vadhīrduhitaraṃ divaḥ

30.9

दि॒वश्चि॑द्घा दुहि॒तरं॑ म॒हान्म॑ही॒यमा॑नाम् ।
उ॒षास॑मिन्द्र॒ सं पि॑णक्

divaścidghā duhitaraṃ mahānmahīyamānām |
uṣāsamindra saṃ piṇak

30.10

अपो॒षा अन॑सः सर॒त्सम्पि॑ष्टा॒दह॑ बि॒भ्युषी॑ ।
नि यत्सीं॑ शि॒श्नथ॒द्वृषा॑

apoṣā anasaḥ saratsampiṣṭādaha bibhyuṣī |
ni yatsīṃ śiśnathadvṛṣā

30.11

ए॒तद॑स्या॒ अन॑ः शये॒ सुस॑म्पिष्टं॒ विपा॒श्या ।
स॒सार॑ सीं परा॒वत॑ः

etadasyā anaḥ śaye susampiṣṭaṃ vipāśyā |
sasāra sīṃ parāvataḥ

30.12

उ॒त सिन्धुं॑ विबा॒ल्यं॑ वितस्था॒नामधि॒ क्षमि॑ ।
परि॑ ष्ठा इन्द्र मा॒यया॑

uta sindhuṃ vibālyaṃ vitasthānāmadhi kṣami |
pari ṣṭhā indra māyayā

30.13

उ॒त शुष्ण॑स्य धृष्णु॒या प्र मृ॑क्षो अ॒भि वेद॑नम् ।
पुरो॒ यद॑स्य सम्पि॒णक्

uta śuṣṇasya dhṛṣṇuyā pra mṛkṣo abhi vedanam |
puro yadasya sampiṇak

30.14

उ॒त दा॒सं कौ॑लित॒रं बृ॑ह॒तः पर्व॑ता॒दधि॑ ।
अवा॑हन्निन्द्र॒ शम्ब॑रम्

uta dāsaṃ kaulitaraṃ bṛhataḥ parvatādadhi |
avāhannindra śambaram

30.15

उ॒त दा॒सस्य॑ व॒र्चिन॑ः स॒हस्रा॑णि श॒ताव॑धीः ।
अधि॒ पञ्च॑ प्र॒धीँरि॑व

uta dāsasya varcinaḥ sahasrāṇi śatāvadhīḥ |
adhi pañca pradhīm̐riva

30.16

उ॒त त्यं पु॒त्रम॒ग्रुव॒ः परा॑वृक्तं श॒तक्र॑तुः ।
उ॒क्थेष्विन्द्र॒ आभ॑जत्

uta tyaṃ putramagruvaḥ parāvṛktaṃ śatakratuḥ |
uktheṣvindra ābhajat

30.17

उ॒त त्या तु॒र्वशा॒यदू॑ अस्ना॒तारा॒ शची॒पति॑ः ।
इन्द्रो॑ वि॒द्वाँ अ॑पारयत्

uta tyā turvaśāyadū asnātārā śacīpatiḥ |
indro vidvām̐ apārayat

30.18

उ॒त त्या स॒द्य आर्या॑ स॒रयो॑रिन्द्र पा॒रत॑ः ।
अर्णा॑चि॒त्रर॑थावधीः

uta tyā sadya āryā sarayorindra pārataḥ |
arṇācitrarathāvadhīḥ

30.19

अनु॒ द्वा ज॑हि॒ता न॑यो॒ऽन्धं श्रो॒णं च॑ वृत्रहन् ।
न तत्ते॑ सु॒म्नमष्ट॑वे

anu dvā jahitā nayo'ndhaṃ śroṇaṃ ca vṛtrahan |
na tatte sumnamaṣṭave

30.20

श॒तम॑श्म॒न्मयी॑नां पु॒रामिन्द्रो॒ व्या॑स्यत् ।
दिवो॑दासाय दा॒शुषे॑

śatamaśmanmayīnāṃ purāmindro vyāsyat |
divodāsāya dāśuṣe

30.21

अस्वा॑पयद्द॒भीत॑ये स॒हस्रा॑ त्रिं॒शतं॒ हथै॑ः ।
दा॒साना॒मिन्द्रो॑ मा॒यया॑

asvāpayaddabhītaye sahasrā triṃśataṃ hathaiḥ |
dāsānāmindro māyayā

30.22

स घेदु॒तासि॑ वृत्रहन्समा॒न इ॑न्द्र॒ गोप॑तिः ।
यस्ता विश्वा॑नि चिच्यु॒षे

sa ghedutāsi vṛtrahansamāna indra gopatiḥ |
yastā viśvāni cicyuṣe

30.23

उ॒त नू॒नं यदि॑न्द्रि॒यं क॑रि॒ष्या इ॑न्द्र॒ पौंस्य॑म् ।
अ॒द्या नकि॒ष्टदा मि॑नत्

uta nūnaṃ yadindriyaṃ kariṣyā indra pauṃsyam |
adyā nakiṣṭadā minat

30.24

वा॒मंवा॑मं त आदुरे दे॒वो द॑दात्वर्य॒मा ।
वा॒मं पू॒षा वा॒मं भगो॑ वा॒मं दे॒वः करू॑ळती

vāmaṃvāmaṃ ta ādure devo dadātvaryamā |
vāmaṃ pūṣā vāmaṃ bhago vāmaṃ devaḥ karūḻatī

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)