सर्ग 89: इंद्रजित के सारथि और घोड़ों का वध

युध्यमानौ ततो दृष्ट्वा प्रसक्तौ नरराक्षसौ ।
प्रभिन्नाविव मातङ्गौ परस्परजयैषिणौ

yudhyamānau tato dṛṣṭvā prasaktau nararākṣasau |
prabhinnāviva mātaṅgau parasparajayaiṣiṇau

तयोर्युद्धं द्रष्टुकामो वरचापधरो बली ।
शूरः स रावणभ्राता तस्थौ संग्राममूर्धनि

tayoryuddhaṃ draṣṭukāmo varacāpadharo balī |
śūraḥ sa rāvaṇabhrātā tasthau saṃgrāmamūrdhani

ततो विस्फारयामास महद् धनुरवस्थितः ।
उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषु महाशरान्

tato visphārayāmāsa mahad dhanuravasthitaḥ |
utsasarja ca tīkṣṇāgrān rākṣaseṣu mahāśarān

ते शराः शिखिसंस्पर्शा निपतन्तः समाहिताः ।
राक्षसान् द्रावयामासुर्वज्राणीव महागिरीन्

te śarāḥ śikhisaṃsparśā nipatantaḥ samāhitāḥ |
rākṣasān drāvayāmāsurvajrāṇīva mahāgirīn

विभीषणस्यानुचरास्तेऽपि शूलासिपट्टिशैः ।
चिच्छिदुः समरे वीरान् राक्षसान् राक्षसोत्तमाः

vibhīṣaṇasyānucarāste'pi śūlāsipaṭṭiśaiḥ |
cicchiduḥ samare vīrān rākṣasān rākṣasottamāḥ

राक्षसैस्तैः परिवृतः स तदा तु विभीषणः ।
बभौ मध्ये प्रधृष्टानां कलभानामिव द्विपः

rākṣasaistaiḥ parivṛtaḥ sa tadā tu vibhīṣaṇaḥ |
babhau madhye pradhṛṣṭānāṃ kalabhānāmiva dvipaḥ

ततः संचोदमानो वै हरीन् रक्षोवधप्रियान् ।
उवाच वचनं काले कालज्ञो रक्षसां वरः

tataḥ saṃcodamāno vai harīn rakṣovadhapriyān |
uvāca vacanaṃ kāle kālajño rakṣasāṃ varaḥ

एकोऽयं राक्षसेन्द्रस्य परायणमवस्थितः ।
एतच्छेषं बलं तस्य किं तिष्ठत हरीश्वराः

eko'yaṃ rākṣasendrasya parāyaṇamavasthitaḥ |
etaccheṣaṃ balaṃ tasya kiṃ tiṣṭhata harīśvarāḥ

अस्मिंश्च निहते पापे राक्षसे रणमूर्धनि ।
रावणं वर्जयित्वा तु शेषमस्य बलं हतम्

asmiṃśca nihate pāpe rākṣase raṇamūrdhani |
rāvaṇaṃ varjayitvā tu śeṣamasya balaṃ hatam

प्रहस्तो निहतो वीरो निकुम्भश्च महाबलः ।
कुम्भकर्णश्च कुम्भश्च धूम्राक्षश्च निशाचरः

prahasto nihato vīro nikumbhaśca mahābalaḥ |
kumbhakarṇaśca kumbhaśca dhūmrākṣaśca niśācaraḥ

जम्बुमाली महामाली तीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च वज्रदंष्ट्रश्च राक्षसः

jambumālī mahāmālī tīkṣṇavego'śaniprabhaḥ |
suptaghno yajñakopaśca vajradaṃṣṭraśca rākṣasaḥ

संह्रादी विकटोऽरिघ्नस्तपनो मन्द एव च ।
प्रघासः प्रघसश्चैव प्रजङ्घो जङ्घ एव च

saṃhrādī vikaṭo'righnastapano manda eva ca |
praghāsaḥ praghasaścaiva prajaṅgho jaṅgha eva ca

अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च वीर्यवान् ।
विद्युज्जिह्वो द्विजिह्वश्च सूर्यशत्रुश्च राक्षसः

agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca vīryavān |
vidyujjihvo dvijihvaśca sūryaśatruśca rākṣasaḥ

अकम्पनः सुपार्श्वश्च चक्रमाली च राक्षसः ।
कम्पनः सत्त्ववन्तौ तौ देवान्तकनरान्तकौ

akampanaḥ supārśvaśca cakramālī ca rākṣasaḥ |
kampanaḥ sattvavantau tau devāntakanarāntakau

एतान् निहत्यातिबलान् बहून् राक्षससत्तमान् ।
बाहुभ्यां सागरं तीर्त्वा लङ्घ्यतां गोष्पदं लघु

etān nihatyātibalān bahūn rākṣasasattamān |
bāhubhyāṃ sāgaraṃ tīrtvā laṅghyatāṃ goṣpadaṃ laghu

एतावदेव शेषं वो जेतव्यमिति वानराः ।
हताः सर्वे समागम्य राक्षसा बलदर्पिताः

etāvadeva śeṣaṃ vo jetavyamiti vānarāḥ |
hatāḥ sarve samāgamya rākṣasā baladarpitāḥ

अयुक्तं निधनं कर्तुं पुत्रस्य जनितुर्मम ।
घृणामपास्य रामार्थे निहन्यां भ्रातुरात्मजम्

ayuktaṃ nidhanaṃ kartuṃ putrasya janiturmama |
ghṛṇāmapāsya rāmārthe nihanyāṃ bhrāturātmajam

हन्तुकामस्य मे बाष्पं चक्षुश्चैव निरुध्यति ।
तमेवैष महाबाहुर्लक्ष्मणः शमयिष्यति

hantukāmasya me bāṣpaṃ cakṣuścaiva nirudhyati |
tamevaiṣa mahābāhurlakṣmaṇaḥ śamayiṣyati

वानरा घ्नत सम्भूय भृत्यानस्य समीपगान् ।
इति तेनातियशसा राक्षसेनाभिचोदिताः

vānarā ghnata sambhūya bhṛtyānasya samīpagān |
iti tenātiyaśasā rākṣasenābhicoditāḥ

वानरेन्द्रा जहृषिरे लाङ्गूलानि च विव्यधुः ।
ततस्तु कपिशार्दूलाः क्ष्वेडन्तश्च पुनः पुनः ।
मुमुचुर्विविधान् नादान् मेघान् दृष्ट्वेव बर्हिणः

vānarendrā jahṛṣire lāṅgūlāni ca vivyadhuḥ |
tatastu kapiśārdūlāḥ kṣveḍantaśca punaḥ punaḥ |
mumucurvividhān nādān meghān dṛṣṭveva barhiṇaḥ

जाम्बवानपि तैः सर्वैः स्वयूथ्यैरभिसंवृतः ।
तेऽश्मभिस्ताडयामासुर्नखैर्दन्तैश्च राक्षसान्

jāmbavānapi taiḥ sarvaiḥ svayūthyairabhisaṃvṛtaḥ |
te'śmabhistāḍayāmāsurnakhairdantaiśca rākṣasān

निघ्नन्तमृक्षाधिपतिं राक्षसास्ते महाबलाः ।
परिवव्रुर्भयं त्यक्त्वा तमनेकविधायुधाः

nighnantamṛkṣādhipatiṃ rākṣasāste mahābalāḥ |
parivavrurbhayaṃ tyaktvā tamanekavidhāyudhāḥ

शरैः परशुभिस्तीक्ष्णैः पट्टिशैर्यष्टितोमरैः ।
जाम्बवन्तं मृधे जघ्नुर्निघ्नन्तं राक्षसीं चमूम्

śaraiḥ paraśubhistīkṣṇaiḥ paṭṭiśairyaṣṭitomaraiḥ |
jāmbavantaṃ mṛdhe jaghnurnighnantaṃ rākṣasīṃ camūm

स सम्प्रहारस्तुमुलः संजज्ञे कपिरक्षसाम् ।
देवासुराणां क्रुद्धानां यथा भीमो महास्वनः

sa samprahārastumulaḥ saṃjajñe kapirakṣasām |
devāsurāṇāṃ kruddhānāṃ yathā bhīmo mahāsvanaḥ

हनूमानपि संक्रुद्धः सालमुत्पाट्य पर्वतात् ।
स लक्ष्मणं स्वयं पृष्ठादवरोप्य महामनाः

hanūmānapi saṃkruddhaḥ sālamutpāṭya parvatāt |
sa lakṣmaṇaṃ svayaṃ pṛṣṭhādavaropya mahāmanāḥ

रक्षसां कदनं चक्रे दुरासादः सहस्रशः ।
स दत्त्वा तुमुलं युद्धं पितृव्यस्येन्द्रजिद् बली

rakṣasāṃ kadanaṃ cakre durāsādaḥ sahasraśaḥ |
sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ pitṛvyasyendrajid balī

लक्ष्मणं परवीरघ्नः पुनरेवाभ्यधावत ।
तौ प्रयुद्धौ तदा वीरौ मृधे लक्ष्मणराक्षसौ

lakṣmaṇaṃ paravīraghnaḥ punarevābhyadhāvata |
tau prayuddhau tadā vīrau mṛdhe lakṣmaṇarākṣasau

शरौघानभिवर्षन्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम् ।
अभीक्ष्णमन्तर्दधतुः शरजालैर्महाबलौ

śaraughānabhivarṣantau jaghnatustau parasparam |
abhīkṣṇamantardadhatuḥ śarajālairmahābalau

चन्द्रादित्याविवोष्णान्ते यथा मेघैस्तरस्विनौ ।
नह्यादानं न संधानं धनुषो वा परिग्रहः

candrādityāvivoṣṇānte yathā meghaistarasvinau |
nahyādānaṃ na saṃdhānaṃ dhanuṣo vā parigrahaḥ

न विप्रमोक्षो बाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।
न मुष्टिप्रतिसंधानं न लक्ष्यप्रतिपादनम्

na vipramokṣo bāṇānāṃ na vikarṣo na vigrahaḥ |
na muṣṭipratisaṃdhānaṃ na lakṣyapratipādanam

अदृश्यत तयोस्तत्र युध्यतोः पाणिलाघवात् ।
चापवेगप्रयुक्तैश्च बाणजालैः समन्ततः

adṛśyata tayostatra yudhyatoḥ pāṇilāghavāt |
cāpavegaprayuktaiśca bāṇajālaiḥ samantataḥ

अन्तरिक्षेऽभिसम्पन्ने न रूपाणि चकाशिरे ।
लक्ष्मणो रावणिं प्राप्य रावणिश्चापि लक्ष्मणम्

antarikṣe'bhisampanne na rūpāṇi cakāśire |
lakṣmaṇo rāvaṇiṃ prāpya rāvaṇiścāpi lakṣmaṇam

अव्यवस्था भवत्युग्रा ताभ्यामन्योन्यविग्रहे ।
ताभ्यामुभाभ्यां तरसा प्रसृष्टैर्विशिखैः शितैः

avyavasthā bhavatyugrā tābhyāmanyonyavigrahe |
tābhyāmubhābhyāṃ tarasā prasṛṣṭairviśikhaiḥ śitaiḥ

निरन्तरमिवाकाशं बभूव तमसा वृतम् ।
तैः पतद्भिश्च बहुभिस्तयोः शरशतैः शितैः

nirantaramivākāśaṃ babhūva tamasā vṛtam |
taiḥ patadbhiśca bahubhistayoḥ śaraśataiḥ śitaiḥ

दिशश्च प्रदिशश्चैव बभूवुः शरसंकुलाः ।
तमसा पिहितं सर्वमासीत् प्रतिभयं महत्

diśaśca pradiśaścaiva babhūvuḥ śarasaṃkulāḥ |
tamasā pihitaṃ sarvamāsīt pratibhayaṃ mahat

अस्तं गते सहस्रांशौ संवृते तमसा च वै ।
रुधिरौघा महानद्यः प्रावर्तन्त सहस्रशः

astaṃ gate sahasrāṃśau saṃvṛte tamasā ca vai |
rudhiraughā mahānadyaḥ prāvartanta sahasraśaḥ

क्रव्यादा दारुणा वाग्भिश्चिक्षिपुर्भीमनिःस्वनान् ।
न तदानीं ववौ वायुर्न च जज्वाल पावकः

kravyādā dāruṇā vāgbhiścikṣipurbhīmaniḥsvanān |
na tadānīṃ vavau vāyurna ca jajvāla pāvakaḥ

स्वस्त्यस्तु लोकेभ्य इति जजल्पुस्ते महर्षयः ।
सम्पेतुश्चात्र संतप्ता गन्धर्वाः सह चारणैः

svastyastu lokebhya iti jajalpuste maharṣayaḥ |
sampetuścātra saṃtaptā gandharvāḥ saha cāraṇaiḥ

अथ राक्षससिंहस्य कृष्णान् कनकभूषणान् ।
शरैश्चतुर्भिः सौमित्रिर्विव्याध चतुरो हयान्

atha rākṣasasiṃhasya kṛṣṇān kanakabhūṣaṇān |
śaraiścaturbhiḥ saumitrirvivyādha caturo hayān

ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च ।
सम्पूर्णायतमुक्तेन सुपत्रेण सुवर्चसा

tato'pareṇa bhallena pītena niśitena ca |
sampūrṇāyatamuktena supatreṇa suvarcasā

महेन्द्राशनिकल्पेन सूतस्य विचरिष्यतः ।
स तेन बाणाशनिना तलशब्दानुनादिना

mahendrāśanikalpena sūtasya vicariṣyataḥ |
sa tena bāṇāśaninā talaśabdānunādinā

लाघवाद् राघवः श्रीमान् शिरः कायादपाहरत् ।
स यन्तरि महातेजा हते मन्दोदरीसुतः

lāghavād rāghavaḥ śrīmān śiraḥ kāyādapāharat |
sa yantari mahātejā hate mandodarīsutaḥ

स्वयं सारथ्यमकरोत् पुनश्च धनुरस्पृशत् ।
तदद्भुतमभूत् तत्र सारथ्यं पश्यतां युधि

svayaṃ sārathyamakarot punaśca dhanuraspṛśat |
tadadbhutamabhūt tatra sārathyaṃ paśyatāṃ yudhi

हयेषु व्यग्रहस्तं तं विव्याध निशितैः शरैः ।
धनुष्यथ पुनर्व्यग्रं हयेषु मुमुचे शरान्

hayeṣu vyagrahastaṃ taṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ |
dhanuṣyatha punarvyagraṃ hayeṣu mumuce śarān

छिद्रेषु तेषु बाणौघैर्विचरन्तमभीतवत् ।
अर्दयामास समरे सौमित्रिः शीघ्रकृत्तमः

chidreṣu teṣu bāṇaughairvicarantamabhītavat |
ardayāmāsa samare saumitriḥ śīghrakṛttamaḥ

निहतं सारथिं दृष्ट्वा समरे रावणात्मजः ।
प्रजहौ समरोद्धर्षं विषण्णः स बभूव ह

nihataṃ sārathiṃ dṛṣṭvā samare rāvaṇātmajaḥ |
prajahau samaroddharṣaṃ viṣaṇṇaḥ sa babhūva ha

विषण्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं हरियूथपाः ।
ततः परमसंहृष्टा लक्ष्मणं चाभ्यपूजयन्

viṣaṇṇavadanaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ hariyūthapāḥ |
tataḥ paramasaṃhṛṣṭā lakṣmaṇaṃ cābhyapūjayan

ततः प्रमाथी रभसः शरभो गन्धमादनः ।
अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगं हरीश्वराः

tataḥ pramāthī rabhasaḥ śarabho gandhamādanaḥ |
amṛṣyamāṇāścatvāraścakrurvegaṃ harīśvarāḥ

ते चास्य हयमुख्येषु तूर्णमुत्पत्य वानराः ।
चतुर्षु सुमहावीर्या निपेतुर्भीमविक्रमाः

te cāsya hayamukhyeṣu tūrṇamutpatya vānarāḥ |
caturṣu sumahāvīryā nipeturbhīmavikramāḥ

तेषामधिष्ठितानां तैर्वानरैः पर्वतोपमैः ।
मुखेभ्यो रुधिरं व्यक्तं हयानां समवर्तत

teṣāmadhiṣṭhitānāṃ tairvānaraiḥ parvatopamaiḥ |
mukhebhyo rudhiraṃ vyaktaṃ hayānāṃ samavartata

ते हया मथिता भग्ना व्यसवो धरणीं गताः ।
ते निहत्य हयांस्तस्य प्रमथ्य च महारथम् ।
पुनरुत्पत्य वेगेन तस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः

te hayā mathitā bhagnā vyasavo dharaṇīṃ gatāḥ |
te nihatya hayāṃstasya pramathya ca mahāratham |
punarutpatya vegena tasthurlakṣmaṇapārśvataḥ

स हताश्वादवप्लुत्य रथान्मथितसारथिः ।
शरवर्षेण सौमित्रिमभ्यधावत रावणिः

sa hatāśvādavaplutya rathānmathitasārathiḥ |
śaravarṣeṇa saumitrimabhyadhāvata rāvaṇiḥ

ततो महेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणः
पदातिनं तं निहतैर्हयोत्तमैः ।
सृजन्तमाजौ निशितान् शरोत्तमान्
भृशं तदा बाणगणैर्व्यदारयत्

tato mahendrapratimaḥ sa lakṣmaṇaḥ
padātinaṃ taṃ nihatairhayottamaiḥ |
sṛjantamājau niśitān śarottamān
bhṛśaṃ tadā bāṇagaṇairvyadārayat