सर्ग 54: अंगद द्वारा वज्रदंष्ट्र का वध

स्वबलस्य च घातेन अङ्गदस्य बलेन च ।
राक्षसः क्रोधमाविष्टो वज्रदंष्ट्रो महाबलः

svabalasya ca ghātena aṅgadasya balena ca |
rākṣasaḥ krodhamāviṣṭo vajradaṃṣṭro mahābalaḥ

विस्फार्य च धनुर्घोरं शक्राशनिसमप्रभम् ।
वानराणामनीकानि प्राकिरच्छरवृष्टिभिः

visphārya ca dhanurghoraṃ śakrāśanisamaprabham |
vānarāṇāmanīkāni prākiraccharavṛṣṭibhiḥ

राक्षसाश्चापि मुख्यास्ते रथेषु समवस्थिताः ।
नानाप्रहरणाः शूराः प्रायुध्यन्त तदा रणे

rākṣasāścāpi mukhyāste ratheṣu samavasthitāḥ |
nānāpraharaṇāḥ śūrāḥ prāyudhyanta tadā raṇe

वानराणां च शूरास्तु ते सर्वे प्लवगर्षभाः ।
अयुध्यन्त शिलाहस्ताः समवेताः समन्ततः

vānarāṇāṃ ca śūrāstu te sarve plavagarṣabhāḥ |
ayudhyanta śilāhastāḥ samavetāḥ samantataḥ

तत्रायुधसहस्राणि तस्मिन्नायोधने भृशम् ।
राक्षसाः कपिमुख्येषु पातयांचक्रिरे तदा

tatrāyudhasahasrāṇi tasminnāyodhane bhṛśam |
rākṣasāḥ kapimukhyeṣu pātayāṃcakrire tadā

वानराश्चैव रक्षःसु गिरिवृक्षान् महाशिलाः ।
प्रवीराः पातयामासुर्मत्तवारणसंनिभाः

vānarāścaiva rakṣaḥsu girivṛkṣān mahāśilāḥ |
pravīrāḥ pātayāmāsurmattavāraṇasaṃnibhāḥ

शूराणां युध्यमानानां समरेष्वनिवर्तिनाम् ।
तद् राक्षसगणानां च सुयुद्धं समवर्तत

śūrāṇāṃ yudhyamānānāṃ samareṣvanivartinām |
tad rākṣasagaṇānāṃ ca suyuddhaṃ samavartata

प्रभिन्नशिरसः केचिच्छिन्नैः पादैश्च बाहुभिः ।
शस्त्रैरर्दितदेहास्तु रुधिरेण समुक्षिताः

prabhinnaśirasaḥ kecicchinnaiḥ pādaiśca bāhubhiḥ |
śastrairarditadehāstu rudhireṇa samukṣitāḥ

हरयो राक्षसाश्चैव शेरते गां समाश्रिताः ।
कङ्कगृध्रबलाढ्याश्च गोमायुकुलसंकुलाः

harayo rākṣasāścaiva śerate gāṃ samāśritāḥ |
kaṅkagṛdhrabalāḍhyāśca gomāyukulasaṃkulāḥ

कबन्धानि समुत्पेतुर्भीरूणां भीषणानि वै ।
भुजपाणिशिरश्छिन्नाश्छिन्नकायाश्च भूतले

kabandhāni samutpeturbhīrūṇāṃ bhīṣaṇāni vai |
bhujapāṇiśiraśchinnāśchinnakāyāśca bhūtale

वानरा राक्षसाश्चापि निपेतुस्तत्र भूतले ।
ततो वानरसैन्येन हन्यमानं निशाचरम्

vānarā rākṣasāścāpi nipetustatra bhūtale |
tato vānarasainyena hanyamānaṃ niśācaram

प्राभज्यत बलं सर्वं वज्रदंष्ट्रस्य पश्यतः ।
राक्षसान् भयवित्रस्तान् हन्यमानान् प्लवंगमैः

prābhajyata balaṃ sarvaṃ vajradaṃṣṭrasya paśyataḥ |
rākṣasān bhayavitrastān hanyamānān plavaṃgamaiḥ

दृष्ट्वा स रोषताम्राक्षो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान् ।
प्रविवेश धनुष्पाणिस्त्रासयन् हरिवाहिनीम्

dṛṣṭvā sa roṣatāmrākṣo vajradaṃṣṭraḥ pratāpavān |
praviveśa dhanuṣpāṇistrāsayan harivāhinīm

शरैर्विदारयामास कङ्कपत्रैरजिह्मगैः ।
बिभेद वानरांस्तत्र सप्ताष्टौ नव पञ्च च

śarairvidārayāmāsa kaṅkapatrairajihmagaiḥ |
bibheda vānarāṃstatra saptāṣṭau nava pañca ca

विव्याध परमक्रुद्धो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान् ।
त्रस्ताः सर्वे हरिगणाः शरैः संकृत्तदेहिनः ।
अङ्गदं सम्प्रधावन्ति प्रजापतिमिव प्रजाः

vivyādha paramakruddho vajradaṃṣṭraḥ pratāpavān |
trastāḥ sarve harigaṇāḥ śaraiḥ saṃkṛttadehinaḥ |
aṅgadaṃ sampradhāvanti prajāpatimiva prajāḥ

ततो हरिगणान् भग्नान् दृष्ट्वा वालिसुतस्तदा ।
क्रोधेन वज्रदंष्ट्रं तमुदीक्षन्तमुदैक्षत

tato harigaṇān bhagnān dṛṣṭvā vālisutastadā |
krodhena vajradaṃṣṭraṃ tamudīkṣantamudaikṣata

वज्रदंष्ट्रोऽङ्गदश्चोभौ योयुध्येते परस्परम् ।
चेरतुः परमक्रुद्धौ हरिमत्तगजाविव

vajradaṃṣṭro'ṅgadaścobhau yoyudhyete parasparam |
ceratuḥ paramakruddhau harimattagajāviva

ततः शतसहस्रेण हरिपुत्रं महाबलम् ।
जघान मर्मदेशेषु शरैरग्निशिखोपमैः

tataḥ śatasahasreṇa hariputraṃ mahābalam |
jaghāna marmadeśeṣu śarairagniśikhopamaiḥ

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गो वालिसूनुर्महाबलः ।
चिक्षेप वज्रदंष्ट्राय वृक्षं भीमपराक्रमः

rudhirokṣitasarvāṅgo vālisūnurmahābalaḥ |
cikṣepa vajradaṃṣṭrāya vṛkṣaṃ bhīmaparākramaḥ

दृष्ट्वा पतन्तं तं वृक्षमसम्भ्रान्तश्च राक्षसः ।
चिच्छेद बहुधा सोऽपि मथितः प्रापतद् भुवि

dṛṣṭvā patantaṃ taṃ vṛkṣamasambhrāntaśca rākṣasaḥ |
ciccheda bahudhā so'pi mathitaḥ prāpatad bhuvi

तं दृष्ट्वा वज्रदंष्ट्रस्य विक्रमं प्लवगर्षभः ।
प्रगृह्य विपुलं शैलं चिक्षेप च ननाद च

taṃ dṛṣṭvā vajradaṃṣṭrasya vikramaṃ plavagarṣabhaḥ |
pragṛhya vipulaṃ śailaṃ cikṣepa ca nanāda ca

तमापतन्तं दृष्ट्वा स रथादाप्लुत्य वीर्यवान् ।
गदापाणिरसम्भ्रान्तः पृथिव्यां समतिष्ठत

tamāpatantaṃ dṛṣṭvā sa rathādāplutya vīryavān |
gadāpāṇirasambhrāntaḥ pṛthivyāṃ samatiṣṭhata

अङ्गदेन शिला क्षिप्ता गत्वा तु रणमूर्धनि ।
सचक्रकूबरं साश्वं प्रममाथ रथं तदा

aṅgadena śilā kṣiptā gatvā tu raṇamūrdhani |
sacakrakūbaraṃ sāśvaṃ pramamātha rathaṃ tadā

ततोऽन्यच्छिखरं गृह्य विपुलं द्रुमभूषितम् ।
वज्रदंष्ट्रस्य शिरसि पातयामास वानरः

tato'nyacchikharaṃ gṛhya vipulaṃ drumabhūṣitam |
vajradaṃṣṭrasya śirasi pātayāmāsa vānaraḥ

अभवच्छोणितोद्गारी वज्रदंष्ट्रः सुमूर्च्छितः ।
मुहूर्तमभवन्मूढो गदामालिङ्ग्य निःश्वसन्

abhavacchoṇitodgārī vajradaṃṣṭraḥ sumūrcchitaḥ |
muhūrtamabhavanmūḍho gadāmāliṅgya niḥśvasan

स लब्धसंज्ञो गदया वालिपुत्रमवस्थितम् ।
जघान परमक्रुद्धो वक्षोदेशे निशाचरः

sa labdhasaṃjño gadayā vāliputramavasthitam |
jaghāna paramakruddho vakṣodeśe niśācaraḥ

गदां त्यक्त्वा ततस्तत्र मुष्टियुद्धमकुर्वत ।
अन्योन्यं जघ्नतुस्तत्र तावुभौ हरिराक्षसौ

gadāṃ tyaktvā tatastatra muṣṭiyuddhamakurvata |
anyonyaṃ jaghnatustatra tāvubhau harirākṣasau

रुधिरोद्गारिणौ तौ तु प्रहारैर्जनितश्रमौ ।
बभूवतुः सुविक्रान्तावङ्गारकबुधाविव

rudhirodgāriṇau tau tu prahārairjanitaśramau |
babhūvatuḥ suvikrāntāvaṅgārakabudhāviva

ततः परमतेजस्वी अङ्गदः प्लवगर्षभः ।
उत्पाट्य वृक्षं स्थितवानासीत् पुष्पफलैर्युतः

tataḥ paramatejasvī aṅgadaḥ plavagarṣabhaḥ |
utpāṭya vṛkṣaṃ sthitavānāsīt puṣpaphalairyutaḥ

जग्राह चार्षभं चर्म खड्गं च विपुलं शुभम् ।
किङ्किणीजालसंछन्नं चर्मणा च परिष्कृतम्

jagrāha cārṣabhaṃ carma khaḍgaṃ ca vipulaṃ śubham |
kiṅkiṇījālasaṃchannaṃ carmaṇā ca pariṣkṛtam

चित्रांश्च रुचिरान् मार्गांश्चेरतुः कपिराक्षसौ ।
जघ्नतुश्च तदान्योन्यं नर्दन्तौ जयकांक्षिणौ

citrāṃśca rucirān mārgāṃśceratuḥ kapirākṣasau |
jaghnatuśca tadānyonyaṃ nardantau jayakāṃkṣiṇau

व्रणैः सास्रैरशोभेतां पुष्पिताविव किंशुकौ ।
युध्यमानौ परिश्रान्तौ जानुभ्यामवनीं गतौ

vraṇaiḥ sāsrairaśobhetāṃ puṣpitāviva kiṃśukau |
yudhyamānau pariśrāntau jānubhyāmavanīṃ gatau

निमेषान्तरमात्रेण अङ्गदः कपिकुञ्जरः ।
उदतिष्ठत दीप्ताक्षो दण्डाहत इवोरगः

nimeṣāntaramātreṇa aṅgadaḥ kapikuñjaraḥ |
udatiṣṭhata dīptākṣo daṇḍāhata ivoragaḥ

निर्मलेन सुधौतेन खड्गेनास्य महच्छिरः ।
जघान वज्रदंष्ट्रस्य वालिसूनुर्महाबलः

nirmalena sudhautena khaḍgenāsya mahacchiraḥ |
jaghāna vajradaṃṣṭrasya vālisūnurmahābalaḥ

रुधिरोक्षितगात्रस्य बभूव पतितं द्विधा ।
तच्च तस्य परीताक्षं शुभं खड्गहतं शिरः

rudhirokṣitagātrasya babhūva patitaṃ dvidhā |
tacca tasya parītākṣaṃ śubhaṃ khaḍgahataṃ śiraḥ

वज्रदंष्ट्रं हतं दृष्ट्वा राक्षसा भयमोहिताः ।
त्रस्ता ह्यभ्यद्रवँल्लङ्कां वध्यमानाः प्लवङ्गमैः ।
विषण्णवदना दीना ह्रिया किंचिदवाङ्मुखाः

vajradaṃṣṭraṃ hataṃ dṛṣṭvā rākṣasā bhayamohitāḥ |
trastā hyabhyadravam̐llaṅkāṃ vadhyamānāḥ plavaṅgamaiḥ |
viṣaṇṇavadanā dīnā hriyā kiṃcidavāṅmukhāḥ

निहत्य तं वज्रधरः प्रतापवान्
स वालिसूनुः कपिसैन्यमध्ये ।
जगाम हर्षं महितो महाबलः
सहस्रनेत्रस्त्रिदशैरिवावृतः

nihatya taṃ vajradharaḥ pratāpavān
sa vālisūnuḥ kapisainyamadhye |
jagāma harṣaṃ mahito mahābalaḥ
sahasranetrastridaśairivāvṛtaḥ