सर्ग 25: शुक और सारण की गुप्तचरी

सबले सागरं तीर्णे रामे दशरथात्मजे ।
अमात्यौ रावणः श्रीमानब्रवीच्छुकसारणौ

sabale sāgaraṃ tīrṇe rāme daśarathātmaje |
amātyau rāvaṇaḥ śrīmānabravīcchukasāraṇau

समग्रं सागरं तीर्णं दुस्तरं वानरं बलम् ।
अभूतपूर्वं रामेण सागरे सेतुबन्धनम्

samagraṃ sāgaraṃ tīrṇaṃ dustaraṃ vānaraṃ balam |
abhūtapūrvaṃ rāmeṇa sāgare setubandhanam

सागरे सेतुबन्धं तं न श्रद्दध्यां कथंचन ।
अवश्यं चापि संख्येयं तन्मया वानरं बलम्

sāgare setubandhaṃ taṃ na śraddadhyāṃ kathaṃcana |
avaśyaṃ cāpi saṃkhyeyaṃ tanmayā vānaraṃ balam

भवन्तौ वानरं सैन्यं प्रविश्यानुपलक्षितौ ।
परिमाणं च वीर्यं च ये च मुख्याः प्लवंगमाः

bhavantau vānaraṃ sainyaṃ praviśyānupalakṣitau |
parimāṇaṃ ca vīryaṃ ca ye ca mukhyāḥ plavaṃgamāḥ

मन्त्रिणो ये च रामस्य सुग्रीवस्य च सम्मताः ।
ये पूर्वमभिवर्तन्ते ये च शूराः प्लवंगमाः

mantriṇo ye ca rāmasya sugrīvasya ca sammatāḥ |
ye pūrvamabhivartante ye ca śūrāḥ plavaṃgamāḥ

स च सेतुर्यथा बद्धः सागरे सलिलार्णवे ।
निवेशं च यथा तेषां वानराणां महात्मनाम्

sa ca seturyathā baddhaḥ sāgare salilārṇave |
niveśaṃ ca yathā teṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām

रामस्य व्यवसायं च वीर्यं प्रहरणानि च ।
लक्ष्मणस्य च वीरस्य तत्त्वतो ज्ञातुमर्हथः

rāmasya vyavasāyaṃ ca vīryaṃ praharaṇāni ca |
lakṣmaṇasya ca vīrasya tattvato jñātumarhathaḥ

कश्च सेनापतिस्तेषां वानराणां महात्मनाम् ।
तच्च ज्ञात्वा यथातत्त्वं शीघ्रमागन्तुमर्हथः

kaśca senāpatisteṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām |
tacca jñātvā yathātattvaṃ śīghramāgantumarhathaḥ

इति प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ ।
हरिरूपधरौ वीरौ प्रविष्टौ वानरं बलम्

iti pratisamādiṣṭau rākṣasau śukasāraṇau |
harirūpadharau vīrau praviṣṭau vānaraṃ balam

ततस्तद् वानरं सैन्यमचिन्त्यं लोमहर्षणम् ।
संख्यातुं नाध्यगच्छेतां तदा तौ शुकसारणौ

tatastad vānaraṃ sainyamacintyaṃ lomaharṣaṇam |
saṃkhyātuṃ nādhyagacchetāṃ tadā tau śukasāraṇau

तत् स्थितं पर्वताग्रेषु निर्झरेषु गुहासु च ।
समुद्रस्य च तीरेषु वनेषूपवनेषु च ।
तरमाणं च तीर्णं च तर्तुकामं च सर्वशः

tat sthitaṃ parvatāgreṣu nirjhareṣu guhāsu ca |
samudrasya ca tīreṣu vaneṣūpavaneṣu ca |
taramāṇaṃ ca tīrṇaṃ ca tartukāmaṃ ca sarvaśaḥ

निविष्टं निविशच्चैव भीमनादं महाबलम् ।
तद्बलार्णवमक्षोभ्यं ददृशाते निशाचरौ

niviṣṭaṃ niviśaccaiva bhīmanādaṃ mahābalam |
tadbalārṇavamakṣobhyaṃ dadṛśāte niśācarau

तौ ददर्श महातेजाः प्रतिच्छन्नौ विभीषणः ।
आचचक्षे स रामाय गृहीत्वा शुकसारणौ

tau dadarśa mahātejāḥ praticchannau vibhīṣaṇaḥ |
ācacakṣe sa rāmāya gṛhītvā śukasāraṇau

तस्यैतौ राक्षसेन्द्रस्य मन्त्रिणौ शुकसारणौ ।
लङ्कायाः समनुप्राप्तौ चारौ परपुरंजय

tasyaitau rākṣasendrasya mantriṇau śukasāraṇau |
laṅkāyāḥ samanuprāptau cārau parapuraṃjaya

तौ दृष्ट्वा व्यथितौ रामं निराशौ जीविते तथा ।
कृताञ्जलिपुटौ भीतौ वचनं चेदमूचतुः

tau dṛṣṭvā vyathitau rāmaṃ nirāśau jīvite tathā |
kṛtāñjalipuṭau bhītau vacanaṃ cedamūcatuḥ

आवामिहागतौ सौम्य रावणप्रहितावुभौ ।
परिज्ञातुं बलं सर्वं तदिदं रघुनन्दन

āvāmihāgatau saumya rāvaṇaprahitāvubhau |
parijñātuṃ balaṃ sarvaṃ tadidaṃ raghunandana

तयोस्तद् वचनं श्रुत्वा रामो दशरथात्मजः ।
अब्रवीत् प्रहसन् वाक्यं सर्वभूतहिते रतः

tayostad vacanaṃ śrutvā rāmo daśarathātmajaḥ |
abravīt prahasan vākyaṃ sarvabhūtahite rataḥ

यदि दृष्टं बलं सर्वं वयं वा सुसमाहिताः ।
यथोक्तं वा कृतं कार्यं छन्दतः प्रतिगम्यताम्

yadi dṛṣṭaṃ balaṃ sarvaṃ vayaṃ vā susamāhitāḥ |
yathoktaṃ vā kṛtaṃ kāryaṃ chandataḥ pratigamyatām

अथ किंचिददृष्टं वा भूयस्तद् द्रष्टुमर्हथः ।
विभीषणो वा कात्स्र्न्येन पुनः संदर्शयिष्यति

atha kiṃcidadṛṣṭaṃ vā bhūyastad draṣṭumarhathaḥ |
vibhīṣaṇo vā kātsrnyena punaḥ saṃdarśayiṣyati

न चेदं ग्रहणं प्राप्य भेतव्यं जीवितं प्रति ।
न्यस्तशस्त्रौ गृहीतौ च न दूतौ वधमर्हथः

na cedaṃ grahaṇaṃ prāpya bhetavyaṃ jīvitaṃ prati |
nyastaśastrau gṛhītau ca na dūtau vadhamarhathaḥ

प्रच्छन्नौ च विमुञ्चेमौ चारौ रात्रिंचरावुभौ ।
शत्रुपक्षस्य सततं विभीषण विकर्षिणौ

pracchannau ca vimuñcemau cārau rātriṃcarāvubhau |
śatrupakṣasya satataṃ vibhīṣaṇa vikarṣiṇau

प्रविश्य महतीं लङ्कां भवद्भ्यां धनदानुजः ।
वक्तव्यो रक्षसां राजा यथोक्तं वचनं मम

praviśya mahatīṃ laṅkāṃ bhavadbhyāṃ dhanadānujaḥ |
vaktavyo rakṣasāṃ rājā yathoktaṃ vacanaṃ mama

यद् बलं त्वं समाश्रित्य सीतां मे हृतवानसि ।
तद् दर्शय यथाकामं ससैन्यश्च सबान्धवः

yad balaṃ tvaṃ samāśritya sītāṃ me hṛtavānasi |
tad darśaya yathākāmaṃ sasainyaśca sabāndhavaḥ

श्वः काल्ये नगरीं लङ्कां सप्राकारां सतोरणाम् ।
रक्षसां च बलं पश्य शरैर्विध्वंसितं मया

śvaḥ kālye nagarīṃ laṅkāṃ saprākārāṃ satoraṇām |
rakṣasāṃ ca balaṃ paśya śarairvidhvaṃsitaṃ mayā

क्रोधं भीममहं मोक्ष्ये ससैन्ये त्वयि रावण ।
श्वः काल्ये वज्रवान् वज्रं दानवेष्विव वासवः

krodhaṃ bhīmamahaṃ mokṣye sasainye tvayi rāvaṇa |
śvaḥ kālye vajravān vajraṃ dānaveṣviva vāsavaḥ

इति प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ ।
जयेति प्रतिनन्द्यैनं राघवं धर्मवत्सलम्

iti pratisamādiṣṭau rākṣasau śukasāraṇau |
jayeti pratinandyainaṃ rāghavaṃ dharmavatsalam

आगम्य नगरीं लङ्कामब्रूतां राक्षसाधिपम् ।
विभीषणगृहीतौ तु वधार्थं राक्षसेश्वर

āgamya nagarīṃ laṅkāmabrūtāṃ rākṣasādhipam |
vibhīṣaṇagṛhītau tu vadhārthaṃ rākṣaseśvara

दृष्ट्वा धर्मात्मना मुक्तौ रामेणामिततेजसा ।
एकस्थानगता यत्र चत्वारः पुरुषर्षभाः

dṛṣṭvā dharmātmanā muktau rāmeṇāmitatejasā |
ekasthānagatā yatra catvāraḥ puruṣarṣabhāḥ

लोकपालसमाः शूराः कृतास्त्रा दृढविक्रमाः ।
रामो दाशरथिः श्रीमाल्ँलक्ष्मणश्च विभीषणः

lokapālasamāḥ śūrāḥ kṛtāstrā dṛḍhavikramāḥ |
rāmo dāśarathiḥ śrīmālm̐lakṣmaṇaśca vibhīṣaṇaḥ

सुग्रीवश्च महातेजा महेन्द्रसमविक्रमः ।
एते शक्ताः पुरीं लङ्कां सप्राकारां सतोरणाम्

sugrīvaśca mahātejā mahendrasamavikramaḥ |
ete śaktāḥ purīṃ laṅkāṃ saprākārāṃ satoraṇām

उत्पाट्य संक्रामयितुं सर्वे तिष्ठन्तु वानराः ।
यादृशं तद्धि रामस्य रूपं प्रहरणानि च

utpāṭya saṃkrāmayituṃ sarve tiṣṭhantu vānarāḥ |
yādṛśaṃ taddhi rāmasya rūpaṃ praharaṇāni ca

वधिष्यति पुरीं लङ्कामेकस्तिष्ठन्तु ते त्रयः ।
रामलक्ष्मणगुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी ।
बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः

vadhiṣyati purīṃ laṅkāmekastiṣṭhantu te trayaḥ |
rāmalakṣmaṇaguptā sā sugrīveṇa ca vāhinī |
babhūva durdharṣatarā sarvairapi surāsuraiḥ

प्रहृष्टयोधा ध्वजिनी महात्मनां
वनौकसां सम्प्रति योद्धुमिच्छताम् ।
अलं विरोधेन शमो विधीयतां
प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली

prahṛṣṭayodhā dhvajinī mahātmanāṃ
vanaukasāṃ samprati yoddhumicchatām |
alaṃ virodhena śamo vidhīyatāṃ
pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī