सर्ग 8: माल्यवान का सामना और पाताल को पलायन

हन्यमाने बले तस्मिन्पद्मनाभेन पृष्ठतः ।
माल्वान्सन्निवृत्तो ऽथ वेलामेत्य इवार्णवः

hanyamāne bale tasminpadmanābhena pṛṣṭhataḥ |
mālvānsannivṛtto 'tha velāmetya ivārṇavaḥ

संरक्तनयनः कोपाच्चलन्मौलिर्निशाचरः ।
पद्मनाभमिदं प्राह वचनं पुरुषोत्तमम्

saṃraktanayanaḥ kopāccalanmaulirniśācaraḥ |
padmanābhamidaṃ prāha vacanaṃ puruṣottamam

नारायण न जानीषे क्षात्रधर्मं पुरातनम् ।
अयुद्धमनसो भीतानस्मान्हंसि यथेतरः

nārāyaṇa na jānīṣe kṣātradharmaṃ purātanam |
ayuddhamanaso bhītānasmānhaṃsi yathetaraḥ

पराङ्मुखवधं पापं यः करोत्यसुरेतरः ।
स हन्ता न गतः स्वर्गं लभते पुण्यकर्मणाम्

parāṅmukhavadhaṃ pāpaṃ yaḥ karotyasuretaraḥ |
sa hantā na gataḥ svargaṃ labhate puṇyakarmaṇām

युद्धश्रद्धा ऽथवा ते ऽस्ति शङ्खचक्रगदाधर । ४
अहं स्थितो ऽस्मि पश्यामि बलं दर्शय यत्तव

yuddhaśraddhā 'thavā te 'sti śaṅkhacakragadādhara | 4
ahaṃ sthito 'smi paśyāmi balaṃ darśaya yattava

माल्यवन्तं स्थितं दृष्ट्वा माल्यवन्तमिवाचलम् ।
उवाच राक्षसेन्द्रं तं देवराजानुजो बली

mālyavantaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā mālyavantamivācalam |
uvāca rākṣasendraṃ taṃ devarājānujo balī

युष्मत्तो भयभीतानां देवानां वै मया ऽभयम् ।
राक्षसोत्सादनं दत्तं तदेतदनुपाल्यते

yuṣmatto bhayabhītānāṃ devānāṃ vai mayā 'bhayam |
rākṣasotsādanaṃ dattaṃ tadetadanupālyate

प्राणैरपि प्रियं कार्यं देवानां हि सदा मया ।
सो ऽहं वो निहनिष्यामि रसातलगतानपि

prāṇairapi priyaṃ kāryaṃ devānāṃ hi sadā mayā |
so 'haṃ vo nihaniṣyāmi rasātalagatānapi

देवदेवं ब्रुवाणं तं रक्ताम्बुरुहलोचनम् ।
शक्त्या बिभेद सङ्क्रुद्धो राक्षसेन्द्रो भुजान्तरे

devadevaṃ bruvāṇaṃ taṃ raktāmburuhalocanam |
śaktyā bibheda saṅkruddho rākṣasendro bhujāntare

माल्यवद्भुजनिर्मुक्ता शक्तिर्घण्टाकृतस्वना ।
हरेरुरसि बभ्राज मेघस्थेव शतह्रदा

mālyavadbhujanirmuktā śaktirghaṇṭākṛtasvanā |
harerurasi babhrāja meghastheva śatahradā

ततस्तामेव चोत्कृष्य शक्तिं शक्तिधरप्रियः ।
माल्यवन्तं समुद्दिश्य चिक्षेपाम्बुरुहेक्षणः

tatastāmeva cotkṛṣya śaktiṃ śaktidharapriyaḥ |
mālyavantaṃ samuddiśya cikṣepāmburuhekṣaṇaḥ

स्कन्दोत्सृष्टेव सा शक्तिर्गोविन्दकरनिस्सृता ।
काङ्क्षन्ती राक्षसं प्रायान्माहेन्द्रीवाञ्जनाचलम्

skandotsṛṣṭeva sā śaktirgovindakaranissṛtā |
kāṅkṣantī rākṣasaṃ prāyānmāhendrīvāñjanācalam

सा तस्योरसि विस्तीर्णे हारभारा ऽवभासिते ।
अपतद्राक्षसेन्द्रस्य गिरिकूट इवाशनिः

sā tasyorasi vistīrṇe hārabhārā 'vabhāsite |
apatadrākṣasendrasya girikūṭa ivāśaniḥ

तया भिन्नतनुत्राणः प्राविशद्विपुलं तमः ।
माल्यवान्पुनराश्वस्तस्तस्थौ गिरिरिवाचलः

tayā bhinnatanutrāṇaḥ prāviśadvipulaṃ tamaḥ |
mālyavānpunarāśvastastasthau giririvācalaḥ

ततः कार्ष्णायसं शूलं कण्टकैर्बहुभिर्वतम् ।
प्रगृह्याभ्यहनद्देवं स्तनयोरन्तरे दृढम्

tataḥ kārṣṇāyasaṃ śūlaṃ kaṇṭakairbahubhirvatam |
pragṛhyābhyahanaddevaṃ stanayorantare dṛḍham

तथैव रणरक्तस्तु मुष्टिना वासवानुजम् ।
ताडयित्वा धनुर्मात्रमपक्रान्तो निशाचरः

tathaiva raṇaraktastu muṣṭinā vāsavānujam |
tāḍayitvā dhanurmātramapakrānto niśācaraḥ

ततो ऽम्बरे महाञ्छब्दः साधुसाध्विति चोदितः ।
आहत्य राक्षसो विष्णुं गरुडं चाप्यताडयत्

tato 'mbare mahāñchabdaḥ sādhusādhviti coditaḥ |
āhatya rākṣaso viṣṇuṃ garuḍaṃ cāpyatāḍayat

वैनतेयस्ततः क्रुद्धः पक्षवातेन राक्षसम् ।
व्यपोहद्बलवान्वायुः शुष्कपर्णचयं यथा

vainateyastataḥ kruddhaḥ pakṣavātena rākṣasam |
vyapohadbalavānvāyuḥ śuṣkaparṇacayaṃ yathā

द्विजेन्द्रपक्षवातेन द्रावितं दृश्य पूर्वजम् ।
सुमाली स्वबलैः सार्धं लङ्कामभिमुखो ययौ

dvijendrapakṣavātena drāvitaṃ dṛśya pūrvajam |
sumālī svabalaiḥ sārdhaṃ laṅkāmabhimukho yayau

पक्षवातबलोद्धूतो माल्यवानपि राक्षसः ।
स्वबलेन समागम्य ययौ लङ्कां ह्रिया वृतः

pakṣavātabaloddhūto mālyavānapi rākṣasaḥ |
svabalena samāgamya yayau laṅkāṃ hriyā vṛtaḥ

एवं ते राक्षसा तेन हरिणा कमलेक्षण ।
बहुशः संयुगे भग्ना हतप्रवरनायकाः

evaṃ te rākṣasā tena hariṇā kamalekṣaṇa |
bahuśaḥ saṃyuge bhagnā hatapravaranāyakāḥ

अशक्नुवन्तस्ते विष्णुं प्रतियोद्धुं भयार्दिताः ।
त्यक्त्वा लङ्कां गता वस्तुं पातालं सहपत्नयः

aśaknuvantaste viṣṇuṃ pratiyoddhuṃ bhayārditāḥ |
tyaktvā laṅkāṃ gatā vastuṃ pātālaṃ sahapatnayaḥ

सुमालिनं समासाद्य राक्षसं रघुसत्तम ।
स्थिताः प्रख्यातवीर्यास्ते वंशे सालकटङ्कटे

sumālinaṃ samāsādya rākṣasaṃ raghusattama |
sthitāḥ prakhyātavīryāste vaṃśe sālakaṭaṅkaṭe

ये त्वया निहतास्ते तु पौलस्त्या नाम राक्षसाः ।
सुमाली माल्यवान्माली ये च तेषां पुरःसराः ॥
सर्वे तेभ्यो महाभागा रावणाद्बलवत्तराः

ye tvayā nihatāste tu paulastyā nāma rākṣasāḥ |
sumālī mālyavānmālī ye ca teṣāṃ puraḥsarāḥ ||
sarve tebhyo mahābhāgā rāvaṇādbalavattarāḥ

न चान्यो राक्षसान्हन्ता सुरारीन्देवकण्टकान् ।
ऋते नारायणं देवं शङ्खचक्रगदाधरम्

na cānyo rākṣasānhantā surārīndevakaṇṭakān |
ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam

भवान्नारायणो देवश्चतुर्बाहुः सनातनः ।
राक्षसान्हन्तुमुत्पन्नो ह्यजेयः प्रभुरव्ययः

bhavānnārāyaṇo devaścaturbāhuḥ sanātanaḥ |
rākṣasānhantumutpanno hyajeyaḥ prabhuravyayaḥ

नष्टधर्मव्यवस्थाता काले काले प्रजाकरः ।
उत्पद्यते दस्युवधे शरणागतवत्सलः

naṣṭadharmavyavasthātā kāle kāle prajākaraḥ |
utpadyate dasyuvadhe śaraṇāgatavatsalaḥ

एषा मया तव नराधिप राक्षसानामुत्पत्तिरद्य कथिता सकला यथावत् ।
भूयो निबोध रघुसत्तम रावणस्य जन्मप्रभावमतुलं ससुतस्य सर्वम्

eṣā mayā tava narādhipa rākṣasānāmutpattiradya kathitā sakalā yathāvat |
bhūyo nibodha raghusattama rāvaṇasya janmaprabhāvamatulaṃ sasutasya sarvam

चिरात्सुमाली व्यचरद्रसातलं स राक्षसो विष्णुभयार्दितस्तदा ।
पुत्रैश्च पौत्रैश्च समन्वितो बली ततस्तु लङ्कामवसद्धनेश्वरः

cirātsumālī vyacaradrasātalaṃ sa rākṣaso viṣṇubhayārditastadā |
putraiśca pautraiśca samanvito balī tatastu laṅkāmavasaddhaneśvaraḥ