सर्ग 51: भृगु का शाप और दुर्वासा की भविष्यवाणी

तथा सञ्चोदितः सूतो लक्ष्मणेन महात्मना ।
तद्वाक्यमृषिणा प्रोक्तं व्याहर्तुमुपचक्रमे

tathā sañcoditaḥ sūto lakṣmaṇena mahātmanā |
tadvākyamṛṣiṇā proktaṃ vyāhartumupacakrame

पुरा नाम्ना हि दुर्वासा अत्रेः पुत्रो महामुनिः ।
वसिष्ठस्याश्रमे पुण्ये वार्षिक्यं समुवास ह

purā nāmnā hi durvāsā atreḥ putro mahāmuniḥ |
vasiṣṭhasyāśrame puṇye vārṣikyaṃ samuvāsa ha

तमाश्रमं महातेजाः पिता ते सुमहायशाः ।
पुरोहितं महात्मानं दिदृक्षुरगमस्त्वयम्

tamāśramaṃ mahātejāḥ pitā te sumahāyaśāḥ |
purohitaṃ mahātmānaṃ didṛkṣuragamastvayam

स दृष्ट्वा सूर्यसङ्काशं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
उपविष्टं वसिष्ठस्य सव्यपार्श्वे महामुनिम्

sa dṛṣṭvā sūryasaṅkāśaṃ jvalantamiva tejasā |
upaviṣṭaṃ vasiṣṭhasya savyapārśve mahāmunim

तौ मुनी तापसश्रेष्ठौ विनीतो ह्यभिवादयत् ।
स ताभ्यां पूजितो राजा स्वागतेनासनेन च ॥
पाद्येन फलमूलैश्च उवास मुनिभिः सह

tau munī tāpasaśreṣṭhau vinīto hyabhivādayat |
sa tābhyāṃ pūjito rājā svāgatenāsanena ca ||
pādyena phalamūlaiśca uvāsa munibhiḥ saha

तेषां तत्रोपविष्टानां तास्ताः सुमधुराः कथाः ।
बभूवुः परमर्षीणां मध्यादित्यगते ऽहनि

teṣāṃ tatropaviṣṭānāṃ tāstāḥ sumadhurāḥ kathāḥ |
babhūvuḥ paramarṣīṇāṃ madhyādityagate 'hani

ततः कथायां कस्याञ्चित्प्राञ्जलिः प्रग्रहो नृपः ।
उवाच तं महात्मानमत्रेः पुत्रं तपोधनम्

tataḥ kathāyāṃ kasyāñcitprāñjaliḥ pragraho nṛpaḥ |
uvāca taṃ mahātmānamatreḥ putraṃ tapodhanam

भगवन्किं प्रमाणेन मम वंशो भविष्यति ।
किमायुश्च हि मे रामः पुत्राश्चान्ये किमायुषः

bhagavankiṃ pramāṇena mama vaṃśo bhaviṣyati |
kimāyuśca hi me rāmaḥ putrāścānye kimāyuṣaḥ

रामस्य च सुता ये स्युस्तेषामायुः कियद्भवेत् ।
काम्यया भगवन्बूहि वंशस्यास्य गतिं मम

rāmasya ca sutā ye syusteṣāmāyuḥ kiyadbhavet |
kāmyayā bhagavanbūhi vaṃśasyāsya gatiṃ mama

तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं राज्ञो दशरथस्य च ।
दुर्वासाः सुमहातेजा व्याहर्तुमुपचक्रमे

tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rājño daśarathasya ca |
durvāsāḥ sumahātejā vyāhartumupacakrame

शृणु राजन्पुरावृत्तं तदा देवासुरे युधि ।
दैत्याः सुरैर्भर्त्स्यमाना भृगुपत्नीं समाश्रिताः

śṛṇu rājanpurāvṛttaṃ tadā devāsure yudhi |
daityāḥ surairbhartsyamānā bhṛgupatnīṃ samāśritāḥ

तया दत्ताभयास्तत्र न्यवसन्नभयास्तदा

tayā dattābhayāstatra nyavasannabhayāstadā

तया परिगृहीतांस्तान्दृष्ट्वा क्रुद्धः सुरेश्वरः ।
चक्रेण शितधारेण भृगुपत्न्याः शिरो ऽहरत्

tayā parigṛhītāṃstāndṛṣṭvā kruddhaḥ sureśvaraḥ |
cakreṇa śitadhāreṇa bhṛgupatnyāḥ śiro 'harat

ततस्तां निहतां दृष्ट्वा पत्नीं भृगुकुलोद्वहः ।
शशाप सहसा क्रुद्धो विष्णुं रिपुकुलार्दनम्

tatastāṃ nihatāṃ dṛṣṭvā patnīṃ bhṛgukulodvahaḥ |
śaśāpa sahasā kruddho viṣṇuṃ ripukulārdanam

यस्मादवध्यां मे पत्नीमवधीः क्रोधमूर्च्छितः ।
तस्मात्त्वं मानुषे लोके जनिष्यसि जनार्दन

yasmādavadhyāṃ me patnīmavadhīḥ krodhamūrcchitaḥ |
tasmāttvaṃ mānuṣe loke janiṣyasi janārdana

तत्र पत्नीवियोगं त्वं प्राप्स्यसे बहुवार्षिकम्

tatra patnīviyogaṃ tvaṃ prāpsyase bahuvārṣikam

शापाभिहतचेतास्स स्वात्मना भावितो ऽभवत्

śāpābhihatacetāssa svātmanā bhāvito 'bhavat

अर्चयामास तं देवं भृगुः शापेन पीडितः ।
तपसाराधितो देवो ह्यब्रवीद्भक्तवत्सलः ।
लोकानां संहितार्थं तु तं शापं ग्राह्यमुक्तवान्

arcayāmāsa taṃ devaṃ bhṛguḥ śāpena pīḍitaḥ |
tapasārādhito devo hyabravīdbhaktavatsalaḥ |
lokānāṃ saṃhitārthaṃ tu taṃ śāpaṃ grāhyamuktavān

इति शप्तो महातेजा भृगुणा पूर्वजन्मनि ।
इहागतो हि पुत्रत्वं तव पार्थिवसत्तम

iti śapto mahātejā bhṛguṇā pūrvajanmani |
ihāgato hi putratvaṃ tava pārthivasattama

राम इत्यभिविख्यातस्त्रिषु लोकेषु मानद ।
तत्फलं प्राप्स्यते चापि भृगुशापकृतं महत्

rāma ityabhivikhyātastriṣu lokeṣu mānada |
tatphalaṃ prāpsyate cāpi bhṛguśāpakṛtaṃ mahat

अयोध्यायाः पती रामो दीर्घकालं भविष्यति ।
सुखिनश्च समृद्धाश्च भविष्यन्त्यस्य ये ऽनुगाः

ayodhyāyāḥ patī rāmo dīrghakālaṃ bhaviṣyati |
sukhinaśca samṛddhāśca bhaviṣyantyasya ye 'nugāḥ

दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च ।
रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति

daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca |
rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṃ gamiṣyati

समृद्धैश्चाश्वमेधैश्च इष्ट्वा परमदुर्जयः ।
राजवंशांश्च बहुशो बहून्संस्थापयिष्यति

samṛddhaiścāśvamedhaiśca iṣṭvā paramadurjayaḥ |
rājavaṃśāṃśca bahuśo bahūnsaṃsthāpayiṣyati

द्वौ पुत्रौ तु भविष्येते सीतायां राघवस्य तु ।
अन्यत्र न त्वयोध्यायां सत्यमेतन्नसंशयः

dvau putrau tu bhaviṣyete sītāyāṃ rāghavasya tu |
anyatra na tvayodhyāyāṃ satyametannasaṃśayaḥ

सीतायाश्च ततः पुत्रावभिषेक्ष्यति राघवः

sītāyāśca tataḥ putrāvabhiṣekṣyati rāghavaḥ

स सर्वमखिलं राज्ञो वंशस्याह गतागतम् ।
आख्याय सुमहातेजास्तूष्णीमासीन्महामुनिः

sa sarvamakhilaṃ rājño vaṃśasyāha gatāgatam |
ākhyāya sumahātejāstūṣṇīmāsīnmahāmuniḥ

तूष्णीम्भूते तदा तस्मिन्राजा दशरथो मुनौ ।
अभिवाद्य महात्मानौ पुनरायात्पुरोत्तमम्

tūṣṇīmbhūte tadā tasminrājā daśaratho munau |
abhivādya mahātmānau punarāyātpurottamam

एतद्वचो मया तत्र मुनिना व्याहृतं पुरा ।
श्रुतं हृदि च निक्षिप्तं नान्यथा तद्भविष्यति

etadvaco mayā tatra muninā vyāhṛtaṃ purā |
śrutaṃ hṛdi ca nikṣiptaṃ nānyathā tadbhaviṣyati

एवं गते न सन्तापं कर्तुमर्हसि राघव ।
सीतार्थे राघवार्थे वा दृढो भव नरोत्तम

evaṃ gate na santāpaṃ kartumarhasi rāghava |
sītārthe rāghavārthe vā dṛḍho bhava narottama

श्रुत्वा तु व्याहृतं वाक्यं सूतस्य परमाद्भुतम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत्

śrutvā tu vyāhṛtaṃ vākyaṃ sūtasya paramādbhutam |
praharṣamatulaṃ lebhe sādhu sādhviti cābravīt

ततः संवदतोरेवं सूतलक्ष्मणयोः पथि ।
अस्तमर्के गते वासं केशिन्यां तावथोषतुः

tataḥ saṃvadatorevaṃ sūtalakṣmaṇayoḥ pathi |
astamarke gate vāsaṃ keśinyāṃ tāvathoṣatuḥ