सर्ग 31: नर्मदा तट पर रावण की शिव-पूजा

ततो रामो महातेजा विस्मयात्पुनरेव हि ।
उवाच प्रणतो वाक्यमगस्त्यमृषिसत्तमम्

tato rāmo mahātejā vismayātpunareva hi |
uvāca praṇato vākyamagastyamṛṣisattamam

भगवन्राक्षसः क्रूरो यदाप्रभृति मेदिनीम् ।
पर्यटत्किं तदा लोकाः शून्या आसन्द्विजोत्तम

bhagavanrākṣasaḥ krūro yadāprabhṛti medinīm |
paryaṭatkiṃ tadā lokāḥ śūnyā āsandvijottama

राजा वा राजमात्रो वा किं तदा नात्र कश्चन ।
धर्षणं यत्र न प्राप्तो रावणो राक्षसेश्वरः

rājā vā rājamātro vā kiṃ tadā nātra kaścana |
dharṣaṇaṃ yatra na prāpto rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ

उताहो हतवीर्यास्ते बभूवुः पृथिवीक्षितः ।
बहिष्कृता वरास्त्रैश्च बहवो निर्जिता नृपाः

utāho hatavīryāste babhūvuḥ pṛthivīkṣitaḥ |
bahiṣkṛtā varāstraiśca bahavo nirjitā nṛpāḥ

राघवस्य वचः श्रुत्वा ह्यगस्त्यो भगवानृषिः ।
उवाच रामं प्रहसन्पितामह इवेश्वरम्

rāghavasya vacaḥ śrutvā hyagastyo bhagavānṛṣiḥ |
uvāca rāmaṃ prahasanpitāmaha iveśvaram

इत्येवं बाधमानस्तु पार्थिवान्पार्थिवर्षभ ।
चचार रावणो राम पृथिवीं पृथिवीपते

ityevaṃ bādhamānastu pārthivānpārthivarṣabha |
cacāra rāvaṇo rāma pṛthivīṃ pṛthivīpate

ततो माहिष्मतीं नाम पुरीं स्वर्गपुरीप्रभाम् ।
सम्प्राप्तो यत्र सान्निध्यं सदासीद्वसुरेतसः

tato māhiṣmatīṃ nāma purīṃ svargapurīprabhām |
samprāpto yatra sānnidhyaṃ sadāsīdvasuretasaḥ

तुल्य आसीन्नृपस्तस्य प्रभावाद्वसुरेतसः ।
अर्जुनो नाम यत्राग्निः शरकुण्डेशयः सदा

tulya āsīnnṛpastasya prabhāvādvasuretasaḥ |
arjuno nāma yatrāgniḥ śarakuṇḍeśayaḥ sadā

तमेव दिवसं सो ऽथ हैहयाधिपतिर्बली ।
अर्जुनो नर्मदां रन्तुं गतः स्त्रीभिः सहेश्वरः

tameva divasaṃ so 'tha haihayādhipatirbalī |
arjuno narmadāṃ rantuṃ gataḥ strībhiḥ saheśvaraḥ

तमेव दिवसं सो ऽथ रावणस्तत्र आगतः ।
रावणो राक्षसेन्द्रस्तु तस्यामात्यानपृच्छत

tameva divasaṃ so 'tha rāvaṇastatra āgataḥ |
rāvaṇo rākṣasendrastu tasyāmātyānapṛcchata

क्वार्जुनो नृपतिः शीघ्रं सम्यगाख्यातुमर्हथ ।
रावणो ऽहमनुप्राप्तो युद्धेप्सुर्नृवरेण ह ।
ममागमनमप्यग्रे युष्माभिः सन्निवेद्यताम्

kvārjuno nṛpatiḥ śīghraṃ samyagākhyātumarhatha |
rāvaṇo 'hamanuprāpto yuddhepsurnṛvareṇa ha |
mamāgamanamapyagre yuṣmābhiḥ sannivedyatām

इत्येवं रावणेनोक्तास्ते ऽमात्याः सुविपश्चितः ।
अब्रुवन्राक्षसपतिमसान्निध्यं महीपतेः

ityevaṃ rāvaṇenoktāste 'mātyāḥ suvipaścitaḥ |
abruvanrākṣasapatimasānnidhyaṃ mahīpateḥ

श्रुत्वा विश्रवसः पुत्रः पौराणामर्जुनं गतम् ।
अपसृत्यागतो विन्ध्यं हिमवत्सन्निभं गिरिम्

śrutvā viśravasaḥ putraḥ paurāṇāmarjunaṃ gatam |
apasṛtyāgato vindhyaṃ himavatsannibhaṃ girim

स तमभ्रमिवाविष्टमुद्भ्रन्तमिव मेदिनीम् ।
अपश्यद्रावणो विन्ध्यमालिखन्तमिवाम्बरम्

sa tamabhramivāviṣṭamudbhrantamiva medinīm |
apaśyadrāvaṇo vindhyamālikhantamivāmbaram

सहस्रशिखरोपेतं सिंहाध्युषितकन्दरम् ।
प्रपातपतितैस्तोयैः साट्टहासमिवाम्बुधिम्

sahasraśikharopetaṃ siṃhādhyuṣitakandaram |
prapātapatitaistoyaiḥ sāṭṭahāsamivāmbudhim

देवदानवगन्धर्वैः साप्सरोगणकिन्नरैः ।
स्वस्त्रीभिः क्रीडमानैश्च स्वर्गभूतं महोच्छ्रयम्

devadānavagandharvaiḥ sāpsarogaṇakinnaraiḥ |
svastrībhiḥ krīḍamānaiśca svargabhūtaṃ mahocchrayam

नदीभिः स्यन्दमानाभिः स्फटिकप्रतिमं जलम् ।
फणाभिश्चलजिह्वाभिरनन्तमिव विष्ठितम्

nadībhiḥ syandamānābhiḥ sphaṭikapratimaṃ jalam |
phaṇābhiścalajihvābhiranantamiva viṣṭhitam

उत्क्रामन्तं दरीवन्तं हिमवत्सन्निभं गिरिम् ।
पश्यमानस्ततो विन्ध्यं रावणो नर्मदां ययौ

utkrāmantaṃ darīvantaṃ himavatsannibhaṃ girim |
paśyamānastato vindhyaṃ rāvaṇo narmadāṃ yayau

चलोपलजलां पुण्यां पश्चिमोदधिगामिनीम्

calopalajalāṃ puṇyāṃ paścimodadhigāminīm

महिषैः सृमरैः सिंहैः शार्दूलर्क्षगजोत्तमैः ।
उष्णाभितप्तैस्तृषितैः सङ्क्षोभितजलाशयाम्

mahiṣaiḥ sṛmaraiḥ siṃhaiḥ śārdūlarkṣagajottamaiḥ |
uṣṇābhitaptaistṛṣitaiḥ saṅkṣobhitajalāśayām

चक्रवाकैः सकारण्डैः सहंसजलकुक्कुटैः ।
सारसैश्च सदा मत्तैः सुकूजद्भिः समावृताम्

cakravākaiḥ sakāraṇḍaiḥ sahaṃsajalakukkuṭaiḥ |
sārasaiśca sadā mattaiḥ sukūjadbhiḥ samāvṛtām

फुल्लद्रुमकृतोत्तंसां चक्रवाकयुगस्तनीम् ।
विस्तीर्णपुलिनश्रोणीं हंसावलिसुमेखलाम्

phulladrumakṛtottaṃsāṃ cakravākayugastanīm |
vistīrṇapulinaśroṇīṃ haṃsāvalisumekhalām

पुष्परेण्वनुलिप्ताङ्गीं जलफेनामलांशुकाम् ।
जलावगाहसंस्पर्शां फुल्लोत्पलशुभेक्षणाम् ।
पुष्पकादवरुह्याशु नर्मदां सरितां वराम्

puṣpareṇvanuliptāṅgīṃ jalaphenāmalāṃśukām |
jalāvagāhasaṃsparśāṃ phullotpalaśubhekṣaṇām |
puṣpakādavaruhyāśu narmadāṃ saritāṃ varām

इष्टामिव वरां नारीमवगाह्य दशाननः ।
स तस्याः पुलिने रम्ये नानामुनिनिषेविते

iṣṭāmiva varāṃ nārīmavagāhya daśānanaḥ |
sa tasyāḥ puline ramye nānāmuniniṣevite

उपोपविष्टैः सचिवैः सार्धं राक्षसपुङ्गवः ।
प्रख्याय नर्मदां सो ऽथ गङ्गेयमिति रावणः

upopaviṣṭaiḥ sacivaiḥ sārdhaṃ rākṣasapuṅgavaḥ |
prakhyāya narmadāṃ so 'tha gaṅgeyamiti rāvaṇaḥ

नर्मदादर्शजं हर्षमाप्तवान् राक्षसाधिपः ।
उवाच सचिवांस्तत्र सलीलं शुकसारणौ

narmadādarśajaṃ harṣamāptavān rākṣasādhipaḥ |
uvāca sacivāṃstatra salīlaṃ śukasāraṇau

एष रश्मिसहस्रेण जगत्कृत्वैव काञ्चनम् ।
तीक्ष्णतापकरः सूर्यो नभसो ऽर्धं समाश्रितः

eṣa raśmisahasreṇa jagatkṛtvaiva kāñcanam |
tīkṣṇatāpakaraḥ sūryo nabhaso 'rdhaṃ samāśritaḥ

मामासीनं विदित्वैव चन्द्रायति दिवाकरः

māmāsīnaṃ viditvaiva candrāyati divākaraḥ

नर्मदाजलशीतश्च सुगन्धिः श्रमनाशनः ।
मद्भयादनिलो ऽप्यत्र वात्येष सुसमाहितः

narmadājalaśītaśca sugandhiḥ śramanāśanaḥ |
madbhayādanilo 'pyatra vātyeṣa susamāhitaḥ

इयं वापि सरिच्छ्रेष्ठा नर्मदा नर्मवर्धिनी ।
नक्रमीनविहङ्गोर्मिः सभयेवाङ्गना स्थिता

iyaṃ vāpi saricchreṣṭhā narmadā narmavardhinī |
nakramīnavihaṅgormiḥ sabhayevāṅganā sthitā

तद्भवन्तः क्षताः शस्त्रैर्नृपैरिन्द्रसमैर्युधि ।
चन्दनस्य रसेनेव रुधिरेण समुक्षिताः

tadbhavantaḥ kṣatāḥ śastrairnṛpairindrasamairyudhi |
candanasya raseneva rudhireṇa samukṣitāḥ

ते यूयमवगाहध्वं नर्मदां शर्मदां शुभाम् ।
महापद्ममुखा मत्ता गङ्गामिव गहागजाः ।
अस्यां स्नात्वा महानद्यां पाप्मानं विप्रमोक्ष्यथ

te yūyamavagāhadhvaṃ narmadāṃ śarmadāṃ śubhām |
mahāpadmamukhā mattā gaṅgāmiva gahāgajāḥ |
asyāṃ snātvā mahānadyāṃ pāpmānaṃ vipramokṣyatha

अहमप्यद्य पुलिने शरदिन्दुसमप्रभे ।
पुष्पोपहारं शनकैः करिष्यामि कपर्दिनः

ahamapyadya puline śaradindusamaprabhe |
puṣpopahāraṃ śanakaiḥ kariṣyāmi kapardinaḥ

रावणेनैवमुक्तास्तु प्रहस्तशुकसारणाः ।
समहोदरधूम्राक्षा नर्मदां विजगाहिरे

rāvaṇenaivamuktāstu prahastaśukasāraṇāḥ |
samahodaradhūmrākṣā narmadāṃ vijagāhire

राक्षसेन्द्रगजैस्तैस्तु क्षोभिता नर्मदा नदी ।
वामनाञ्जनपद्माद्यैर्गङ्गा इव महागजैः

rākṣasendragajaistaistu kṣobhitā narmadā nadī |
vāmanāñjanapadmādyairgaṅgā iva mahāgajaiḥ

ततस्ते राक्षसाः स्नात्वा नर्मदायां महाबलाः ।
उत्तीर्य पुष्पाण्याजह्रुर्बल्यर्थं रावणस्य तु

tataste rākṣasāḥ snātvā narmadāyāṃ mahābalāḥ |
uttīrya puṣpāṇyājahrurbalyarthaṃ rāvaṇasya tu

नर्मदापुलिने हृद्ये शुभ्राभ्रसदृशप्रभे ।
राक्षसैस्तु मुहूर्तेन कृतः पुष्पमयो गिरिः

narmadāpuline hṛdye śubhrābhrasadṛśaprabhe |
rākṣasaistu muhūrtena kṛtaḥ puṣpamayo giriḥ

पुष्पेषूपहृतेष्वेवं रावणो राक्षसेश्वरः ।
अवतीर्णो नदीं स्नातुं गङ्गामिव महागजः

puṣpeṣūpahṛteṣvevaṃ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
avatīrṇo nadīṃ snātuṃ gaṅgāmiva mahāgajaḥ

तत्र स्नात्वा च विधिवज्जप्त्वा जप्यमनुत्तमम् ।
नर्मदासलिलात्तस्मादुत्ततार स रावणः

tatra snātvā ca vidhivajjaptvā japyamanuttamam |
narmadāsalilāttasmāduttatāra sa rāvaṇaḥ

ततः क्लिन्नाम्बरं त्यक्त्वा शुक्लवस्त्रसमावृतम् ।
रावणं प्राञ्जलिं यान्तमन्वयुः सर्वराक्षसाः

tataḥ klinnāmbaraṃ tyaktvā śuklavastrasamāvṛtam |
rāvaṇaṃ prāñjaliṃ yāntamanvayuḥ sarvarākṣasāḥ

तद्गतीवशमापन्ना मूर्तिमन्त इवाचलाः ।
यत्र यत्र च याति स्म रावणो राक्षसेश्वरः ।
जाम्बूनदमयं लिङ्गं तत्र तत्र स्म नीयते

tadgatīvaśamāpannā mūrtimanta ivācalāḥ |
yatra yatra ca yāti sma rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
jāmbūnadamayaṃ liṅgaṃ tatra tatra sma nīyate

वालुकावेदिमध्ये तु तल्लिङ्गं स्थाप्य रावणः ।
अर्चयामास गन्धैश्च पुष्पैश्चामृतगन्धिभिः

vālukāvedimadhye tu talliṅgaṃ sthāpya rāvaṇaḥ |
arcayāmāsa gandhaiśca puṣpaiścāmṛtagandhibhiḥ

ततः सतामार्तिहरं परं वरं वरप्रदं चन्द्रमयूखभूषणम् ।
समर्चयित्वा स निशाचरो जगौ प्रसार्य हस्तान्प्रणनर्त चाग्रतः

tataḥ satāmārtiharaṃ paraṃ varaṃ varapradaṃ candramayūkhabhūṣaṇam |
samarcayitvā sa niśācaro jagau prasārya hastānpraṇanarta cāgrataḥ