सर्ग 29: मेघनाद इन्द्र को बाँध लेता है

ततस्तमसि सञ्जाते सर्वे ते देवराक्षसाः ।
अयुद्ध्यन्त बलोन्मत्ताः सूदयन्तः परस्परम्

tatastamasi sañjāte sarve te devarākṣasāḥ |
ayuddhyanta balonmattāḥ sūdayantaḥ parasparam

ततस्तु देवसैन्येन राक्षसानां बृहद्बलम् ।
दशांशं स्थापितं युद्धे शेषं नीतं यमक्षयम्

tatastu devasainyena rākṣasānāṃ bṛhadbalam |
daśāṃśaṃ sthāpitaṃ yuddhe śeṣaṃ nītaṃ yamakṣayam

तस्मिंस्तु तामसे युद्धे सर्वे ते देवराक्षसाः ।
अन्योन्यं नाभ्यजानन्त युध्यमानाः परस्परम्

tasmiṃstu tāmase yuddhe sarve te devarākṣasāḥ |
anyonyaṃ nābhyajānanta yudhyamānāḥ parasparam

इन्द्रश्च रावणश्चैव रावणिश्च महाबलः ।
तस्मिंस्तमोजालवृते मोहमीयुर्न ते त्रयः

indraśca rāvaṇaścaiva rāvaṇiśca mahābalaḥ |
tasmiṃstamojālavṛte mohamīyurna te trayaḥ

स तु दृष्ट्वा बलं सर्वं रावणो निहतं क्षणात् ।
क्रोधमभ्यगमत्तीव्रं महानादं च मुक्तवान्

sa tu dṛṣṭvā balaṃ sarvaṃ rāvaṇo nihataṃ kṣaṇāt |
krodhamabhyagamattīvraṃ mahānādaṃ ca muktavān

क्रोधात्सूतं च दुर्धर्षः स्यन्दनस्थमुवाच ह ।
परसैन्यस्य मध्येन यावदन्तो नयस्व माम्

krodhātsūtaṃ ca durdharṣaḥ syandanasthamuvāca ha |
parasainyasya madhyena yāvadanto nayasva mām

अद्यैतान् त्रिदशान्सर्वान्विक्रमैः समरे स्वयम् ।
नानाशस्त्रैर्महाघोरैर्नयामि यमसादनम्

adyaitān tridaśānsarvānvikramaiḥ samare svayam |
nānāśastrairmahāghorairnayāmi yamasādanam

अहमिन्द्रं वधिष्यामि धनदं वरुणं यमम् ।
त्रिदशान्विनिहत्याथ स्वयं स्थास्याम्यथोपरि ।
विषादो न च कर्तव्यः शीघ्रं वाहय मे रथम्

ahamindraṃ vadhiṣyāmi dhanadaṃ varuṇaṃ yamam |
tridaśānvinihatyātha svayaṃ sthāsyāmyathopari |
viṣādo na ca kartavyaḥ śīghraṃ vāhaya me ratham

द्विः खलु त्वां ब्रवीम्यद्य यावदन्तो नयस्व माम्

dviḥ khalu tvāṃ bravīmyadya yāvadanto nayasva mām

अयं स नन्दनोद्देशो यत्र वर्तामहे वयम् ।
नय मामद्य तत्र त्वमुदयो यत्र पर्वतः

ayaṃ sa nandanoddeśo yatra vartāmahe vayam |
naya māmadya tatra tvamudayo yatra parvataḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुरगान्स मनोजवान् ।
आदिदेशाथ शत्रणां मध्येनैव च सारथिः

tasya tadvacanaṃ śrutvā turagānsa manojavān |
ādideśātha śatraṇāṃ madhyenaiva ca sārathiḥ

तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शक्रो देवेश्वरस्तदा ।
रथस्थः समरस्थस्तान्देवान्वाक्यमथाब्रवीत्

tasya taṃ niścayaṃ jñātvā śakro deveśvarastadā |
rathasthaḥ samarasthastāndevānvākyamathābravīt

सुराः शृणुत मद्वाक्यं यत्तावन्मम रोचते ।
जीवन्नेव दशग्रीवः साधु रक्षो निगृह्यताम्

surāḥ śṛṇuta madvākyaṃ yattāvanmama rocate |
jīvanneva daśagrīvaḥ sādhu rakṣo nigṛhyatām

एष ह्यतिबलः सैन्यै रथेन पवनौजसा ।
गमिष्यति प्रवृद्धोर्मिः समुद्र इव पर्वणि

eṣa hyatibalaḥ sainyai rathena pavanaujasā |
gamiṣyati pravṛddhormiḥ samudra iva parvaṇi

नह्येष हन्तुं शक्यो ऽद्य वरदानात्सुनिर्भयः ।
तद्ग्रहीष्यामहे रक्षो यत्ता भवत संयुगे

nahyeṣa hantuṃ śakyo 'dya varadānātsunirbhayaḥ |
tadgrahīṣyāmahe rakṣo yattā bhavata saṃyuge

यथा बलौ निरुद्धे च त्रैलोक्यं भुज्यते मया ।
एवमेतस्य पापस्य निरोधो मम रोचते

yathā balau niruddhe ca trailokyaṃ bhujyate mayā |
evametasya pāpasya nirodho mama rocate

ततो ऽन्यं देशमास्थाय शक्रः सन्त्यज्य रावणम् ।
अयुध्यत महाराज राक्षसांस्त्रासयन्रणे

tato 'nyaṃ deśamāsthāya śakraḥ santyajya rāvaṇam |
ayudhyata mahārāja rākṣasāṃstrāsayanraṇe

उत्तरेण दशग्रीवः प्रविवेशानिवर्तकः ।
दक्षिणेन तु पार्श्वेन प्रविवेश शतक्रतुः

uttareṇa daśagrīvaḥ praviveśānivartakaḥ |
dakṣiṇena tu pārśvena praviveśa śatakratuḥ

ततः स योजनशतं प्रविष्टो राक्षसाधिपः ।
देवतानां बलं सर्वं शरवर्षैरवाकिरत्

tataḥ sa yojanaśataṃ praviṣṭo rākṣasādhipaḥ |
devatānāṃ balaṃ sarvaṃ śaravarṣairavākirat

ततः शक्रो निरीक्ष्याथ प्रनष्टं तु स्वकं बलम् ।
न्यवर्तयदसम्भ्रान्तः समावृत्य दशाननम्

tataḥ śakro nirīkṣyātha pranaṣṭaṃ tu svakaṃ balam |
nyavartayadasambhrāntaḥ samāvṛtya daśānanam

एतस्मिन्नन्तरे नादो मुक्तो दानवराक्षसैः ।
हा हताः स्म इति ग्रस्तं दृष्ट्वा शक्रेण रावणम्

etasminnantare nādo mukto dānavarākṣasaiḥ |
hā hatāḥ sma iti grastaṃ dṛṣṭvā śakreṇa rāvaṇam

ततो रथं समास्थाय रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ।
तत्सैन्यमतिसङ्क्रुद्धः प्रविवेश सुदारुणम्

tato rathaṃ samāsthāya rāvaṇiḥ krodhamūrcchitaḥ |
tatsainyamatisaṅkruddhaḥ praviveśa sudāruṇam

तां प्रविश्य महामायां प्राप्तां गोपतिना पुरा ।
प्रविवेश सुसंरब्धस्तत्सैन्यं समभिद्रवत्

tāṃ praviśya mahāmāyāṃ prāptāṃ gopatinā purā |
praviveśa susaṃrabdhastatsainyaṃ samabhidravat

स सर्वा देवतास्त्यक्त्वा शक्रमेवाभ्यधावत ।
महेन्द्रश्च महातेजा नापश्यच्च सुतं रिपोः

sa sarvā devatāstyaktvā śakramevābhyadhāvata |
mahendraśca mahātejā nāpaśyacca sutaṃ ripoḥ

विमुक्तकवचस्तत्र वध्यमानो ऽपि रावणिः ।
त्रिदशैः सुमहावीर्यैर्न चकार च किञ्चन

vimuktakavacastatra vadhyamāno 'pi rāvaṇiḥ |
tridaśaiḥ sumahāvīryairna cakāra ca kiñcana

स मातलिं समायान्तं ताडयित्वा शरोत्तमैः ।
महेन्द्रं बाणवर्षेण भूय एवाभ्यवाकिरत्

sa mātaliṃ samāyāntaṃ tāḍayitvā śarottamaiḥ |
mahendraṃ bāṇavarṣeṇa bhūya evābhyavākirat

ततस्त्यक्त्वा रथं शक्रो विससर्ज च सारथिम् ।
ऐरावतं समारुह्य मृगयामास रावणिम्

tatastyaktvā rathaṃ śakro visasarja ca sārathim |
airāvataṃ samāruhya mṛgayāmāsa rāvaṇim

स तत्र मायाबलवानदृश्यो ऽथान्तरिक्षगः ।
इन्द्रं मायापरिक्षिप्तं कृत्वा स प्राद्रवच्छरैः

sa tatra māyābalavānadṛśyo 'thāntarikṣagaḥ |
indraṃ māyāparikṣiptaṃ kṛtvā sa prādravaccharaiḥ

स तं यदा परिश्रान्तमिन्द्रं जज्ञे ऽथ रावणिः ।
तदैनं मायया बद्ध्वा स्वसैन्यमभितो ऽनयत्

sa taṃ yadā pariśrāntamindraṃ jajñe 'tha rāvaṇiḥ |
tadainaṃ māyayā baddhvā svasainyamabhito 'nayat

तं तु दृष्ट्वा बलात्तेन नीयमानं महारणात् ।
महेन्द्रममराः सर्वे किं नु स्यादित्यचिन्तयन्

taṃ tu dṛṣṭvā balāttena nīyamānaṃ mahāraṇāt |
mahendramamarāḥ sarve kiṃ nu syādityacintayan

दृश्यते न स मायावी शक्रजित्समितिञ्जयः ।
विद्यावानपि येनेन्द्रो मायया नीयते बलात्

dṛśyate na sa māyāvī śakrajitsamitiñjayaḥ |
vidyāvānapi yenendro māyayā nīyate balāt

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धाः सर्वे सुरगणास्तदा ।
रावणं विमुखीकृत्य शरवर्षैरवाकिरन्

etasminnantare kruddhāḥ sarve suragaṇāstadā |
rāvaṇaṃ vimukhīkṛtya śaravarṣairavākiran

रावणस्तु समासाद्य आदित्यांश्च वसूंस्तदा ।
न शशाक स सङ्ग्रामे योद्धुं शत्रुभिरर्दितः

rāvaṇastu samāsādya ādityāṃśca vasūṃstadā |
na śaśāka sa saṅgrāme yoddhuṃ śatrubhirarditaḥ

स तं दृष्ट्वा परिम्लानं प्रहारैर्जर्जरीकृतम् ।
रावणिः पितरं युद्धे दर्शनस्थो ऽब्रवीदिदम्

sa taṃ dṛṣṭvā parimlānaṃ prahārairjarjarīkṛtam |
rāvaṇiḥ pitaraṃ yuddhe darśanastho 'bravīdidam

आगच्छ तात गच्छामो रणकर्म निवर्तताम् ।
जितं नो विदितं ते ऽस्तु स्वस्थो भव गतज्वरः

āgaccha tāta gacchāmo raṇakarma nivartatām |
jitaṃ no viditaṃ te 'stu svastho bhava gatajvaraḥ

अयं हि सुरसैन्यस्य त्रैलोक्यस्य च यः प्रभुः ।
स गृहीतो दैवबलाद्भग्नदर्पाः सुराः कृताः

ayaṃ hi surasainyasya trailokyasya ca yaḥ prabhuḥ |
sa gṛhīto daivabalādbhagnadarpāḥ surāḥ kṛtāḥ

यथेष्टं भुङ्क्ष्व लोकांस्त्रीन्निगृह्यारातिमोजसा ।
वृथा किं ते श्रमेणेह युद्धमद्य तु निष्फलम्

yatheṣṭaṃ bhuṅkṣva lokāṃstrīnnigṛhyārātimojasā |
vṛthā kiṃ te śrameṇeha yuddhamadya tu niṣphalam

ततस्ते दैवतगणा निवृत्ता रणकर्मणः ।
तच्छ्रुत्वा रावणेर्वाक्यं स्वस्थचेताः बभूव ह

tataste daivatagaṇā nivṛttā raṇakarmaṇaḥ |
tacchrutvā rāvaṇervākyaṃ svasthacetāḥ babhūva ha

अथ स रणविगतज्वरः प्रभुर्विजयमवाप्य निशाचराधिपः ।
स्वभवनमभितो जगाम हृष्टः स्वसुतमवाप्य च वाक्यमब्रवीत्

atha sa raṇavigatajvaraḥ prabhurvijayamavāpya niśācarādhipaḥ |
svabhavanamabhito jagāma hṛṣṭaḥ svasutamavāpya ca vākyamabravīt

अतिबलसदृशैः पराक्रमैस्तैर्मम कुलमानविवर्धनं कृतम् ।
यदयमतुल्यबलस्त्वयाद्य वै त्रिदशपतिस्त्रिदशाश्च निर्जिताः

atibalasadṛśaiḥ parākramaistairmama kulamānavivardhanaṃ kṛtam |
yadayamatulyabalastvayādya vai tridaśapatistridaśāśca nirjitāḥ

नय रथमधिरोप्य वासवं नगरमितो व्रज सेनया वृतस्त्वम् ।
अहमपि तव गच्छतो द्रुतं सह सचिवैरनुयामि पृष्ठतः

naya rathamadhiropya vāsavaṃ nagaramito vraja senayā vṛtastvam |
ahamapi tava gacchato drutaṃ saha sacivairanuyāmi pṛṣṭhataḥ

अथ स बलवृतः सवाहनस्त्रिदशपतिं परिगृह्य रावणिः ।
स्वभवनमभिगम्य वीर्यवान्कृतसमरान्विससर्ज राक्षसान्

atha sa balavṛtaḥ savāhanastridaśapatiṃ parigṛhya rāvaṇiḥ |
svabhavanamabhigamya vīryavānkṛtasamarānvisasarja rākṣasān