सर्ग 16: रावण कैलास उठाता है और नाम पाता है

स जित्वा धनदं राम भ्रातरं राक्षसाधिपः ।
महासेनप्रसूतिं तद्ययौ शरवणं महत्

sa jitvā dhanadaṃ rāma bhrātaraṃ rākṣasādhipaḥ |
mahāsenaprasūtiṃ tadyayau śaravaṇaṃ mahat

अथापश्यदृशग्रीवो रौक्मं शरवणं महत् ।
गभस्तिजालसंवीतं द्वितीयमिव भास्करम्

athāpaśyadṛśagrīvo raukmaṃ śaravaṇaṃ mahat |
gabhastijālasaṃvītaṃ dvitīyamiva bhāskaram

स पर्वतं समारुह्य कञ्चिद्रम्यवनान्तरम् ।
अपश्यत् पुष्पकं तत्र रामविष्टम्भितं तदा

sa parvataṃ samāruhya kañcidramyavanāntaram |
apaśyat puṣpakaṃ tatra rāmaviṣṭambhitaṃ tadā

विष्टब्धं पुष्पकं दृष्ट्वा ह्यगमं कामागं कृतम् ।
अचिन्तयद्राक्षसेन्द्रः सचिवैस्तैः समावृतः

viṣṭabdhaṃ puṣpakaṃ dṛṣṭvā hyagamaṃ kāmāgaṃ kṛtam |
acintayadrākṣasendraḥ sacivaistaiḥ samāvṛtaḥ

किन्निमित्तं चेच्छया मे नेदं गच्छति पुष्पकम् ।
पर्वतस्योपरिष्ठस्य कर्मेदं कस्यचिद्भवेत्

kinnimittaṃ cecchayā me nedaṃ gacchati puṣpakam |
parvatasyopariṣṭhasya karmedaṃ kasyacidbhavet

ततो ऽब्रवीत्तदा राम मारीचो बुद्धिकोविदः ।
नेदं निष्कारणं राजन्पुष्पकं यन्न गच्छति

tato 'bravīttadā rāma mārīco buddhikovidaḥ |
nedaṃ niṣkāraṇaṃ rājanpuṣpakaṃ yanna gacchati

अथवा पुष्पकमिदं धनदान्नान्यवाहनम् ।
अतो निष्पन्दमभवद्धनाध्यक्षविनाकृतम्

athavā puṣpakamidaṃ dhanadānnānyavāhanam |
ato niṣpandamabhavaddhanādhyakṣavinākṛtam

इति वाक्यान्तरे तस्य करालः कृष्णपिङ्गलः ।
वामनो विकटो मुण्डी नन्दी प्रह्वभुजो बली

iti vākyāntare tasya karālaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ |
vāmano vikaṭo muṇḍī nandī prahvabhujo balī

ततः पार्श्वमुपागम्य भवस्यानुचरो ऽब्रवीत् ।
नन्दीश्वरो वचश्चेदं राक्षसेन्द्रमशङ्कितः

tataḥ pārśvamupāgamya bhavasyānucaro 'bravīt |
nandīśvaro vacaścedaṃ rākṣasendramaśaṅkitaḥ

निवर्तस्व दशग्रीव शैले क्रीडति शङ्करः ।
सुपर्णनागयक्षाणां देवगन्धर्वरक्षसाम्

nivartasva daśagrīva śaile krīḍati śaṅkaraḥ |
suparṇanāgayakṣāṇāṃ devagandharvarakṣasām

सर्वेषामेव भूतानामगम्यः पर्वतः कृतः ।
इति नन्दिवचः श्रुत्वा क्रोधात्कम्पितकुण्डलः

sarveṣāmeva bhūtānāmagamyaḥ parvataḥ kṛtaḥ |
iti nandivacaḥ śrutvā krodhātkampitakuṇḍalaḥ

रोषात्तु ताम्रनयनः पुष्पकादवरुह्य सः ।
को ऽयं शङ्कर इत्युक्त्वा शैलमूलमुपागतः

roṣāttu tāmranayanaḥ puṣpakādavaruhya saḥ |
ko 'yaṃ śaṅkara ityuktvā śailamūlamupāgataḥ

सो ऽपश्यन्नन्दिनं तत्र देवस्यादूरतः स्थितम् ।
दीप्तं शूलमवष्टभ्य द्वितीयमिव शङ्करम्

so 'paśyannandinaṃ tatra devasyādūrataḥ sthitam |
dīptaṃ śūlamavaṣṭabhya dvitīyamiva śaṅkaram

तं दृष्ट्वा वानरमुखमवज्ञाय स राक्षसः ।
प्रहासं मुमुचे तत्र सतोय इव तोयदः

taṃ dṛṣṭvā vānaramukhamavajñāya sa rākṣasaḥ |
prahāsaṃ mumuce tatra satoya iva toyadaḥ

तं क्रुद्धो भगवान्नन्दी शङ्करस्यापरा तनुः ।
अब्रवीत्तत्र तद्रक्षो दशाननमुपस्थितम्

taṃ kruddho bhagavānnandī śaṅkarasyāparā tanuḥ |
abravīttatra tadrakṣo daśānanamupasthitam

यस्माद्वानररूपं मामवज्ञाय दशानन ।
अशनीपातसङ्काशमपहासं प्रमुक्तवान्

yasmādvānararūpaṃ māmavajñāya daśānana |
aśanīpātasaṅkāśamapahāsaṃ pramuktavān

तस्मान्मद्रूपसम्पन्ना मद्वीर्यसमतेजसः ।
उत्पत्स्यन्ति वधार्थं हि कुलस्य तव वानराः

tasmānmadrūpasampannā madvīryasamatejasaḥ |
utpatsyanti vadhārthaṃ hi kulasya tava vānarāḥ

नखदंष्ट्रायुधाः क्रूरा मनःसम्पातरंहसः ।
युद्धोन्मत्ता बलोद्रिक्ताः शैला इव विसर्पिणः

nakhadaṃṣṭrāyudhāḥ krūrā manaḥsampātaraṃhasaḥ |
yuddhonmattā balodriktāḥ śailā iva visarpiṇaḥ

ते तव प्रबलं दर्पमुत्सेधं च पृथग्विधम् ।
व्यपनेष्यन्ति सम्भूय सहामात्यसुतस्य च

te tava prabalaṃ darpamutsedhaṃ ca pṛthagvidham |
vyapaneṣyanti sambhūya sahāmātyasutasya ca

किं त्विदानीं मया शक्यं हन्तुं त्वां हे निशाचर ।
न हन्तव्यो हतस्त्वं हि पूर्वमेव स्वकर्मभिः

kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ hantuṃ tvāṃ he niśācara |
na hantavyo hatastvaṃ hi pūrvameva svakarmabhiḥ

इत्युदीरितवाक्ये तु देवे तस्मिन्महात्मनि ।
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता

ityudīritavākye tu deve tasminmahātmani |
devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiśca khāccyutā

अचिन्तयित्वा स तदा नन्दिवाक्यं महाबलः ।
पर्वतं तु समासाद्य वाक्यमाह दशाननः

acintayitvā sa tadā nandivākyaṃ mahābalaḥ |
parvataṃ tu samāsādya vākyamāha daśānanaḥ

पुष्पकस्य गतिश्छिन्ना यत्कृते मम गच्छतः ।
तमिमं शैलमुन्मूलं करोमि तव गोपते

puṣpakasya gatiśchinnā yatkṛte mama gacchataḥ |
tamimaṃ śailamunmūlaṃ karomi tava gopate

केन प्रभावेण भवो नित्यं क्रीडति राजवत् ।
विज्ञातव्यं न जानीते भयस्थानमुपस्थितम्

kena prabhāveṇa bhavo nityaṃ krīḍati rājavat |
vijñātavyaṃ na jānīte bhayasthānamupasthitam

एवमुक्त्वा ततो राम भुजान्विक्षिप्य पर्वते ।
तोलयामास तं शीघ्रं स शैलं समकम्पत

evamuktvā tato rāma bhujānvikṣipya parvate |
tolayāmāsa taṃ śīghraṃ sa śailaṃ samakampata

चालनात्पर्वतस्यैव गणा देवस्य कम्पिताः ।
चचाल पार्वती चापि तदा ऽ ऽश्लिष्टा महेश्वरम्

cālanātparvatasyaiva gaṇā devasya kampitāḥ |
cacāla pārvatī cāpi tadā ' 'śliṣṭā maheśvaram

ततो राम महादवो देवानां प्रवरो हरः ।
पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास लीलया

tato rāma mahādavo devānāṃ pravaro haraḥ |
pādāṅguṣṭhena taṃ śailaṃ pīḍayāmāsa līlayā

पीडितास्तु ततस्तस्य शैलस्याधोगता भुजाः ।
विस्मिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः

pīḍitāstu tatastasya śailasyādhogatā bhujāḥ |
vismitāścābhavaṃstatra sacivāstasya rakṣasaḥ

रक्षसा तेन रोषाच्च भुजानां पीडनात्तदा ।
मुक्तो विरावः सहसा त्रैलोक्यं येन कम्पितम्

rakṣasā tena roṣācca bhujānāṃ pīḍanāttadā |
mukto virāvaḥ sahasā trailokyaṃ yena kampitam

मेनिरे वज्रनिष्पेषं तस्यामात्या युगक्षये ।
तदा वर्त्मस्थचलिता देवा इन्द्रपुरोगमाः

menire vajraniṣpeṣaṃ tasyāmātyā yugakṣaye |
tadā vartmasthacalitā devā indrapurogamāḥ

समुद्राश्चापि सङ्क्षुब्धाश्चलिताश्चापि पर्वताः ।
यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किमेतदिति चाब्रुवन्

samudrāścāpi saṅkṣubdhāścalitāścāpi parvatāḥ |
yakṣā vidyādharāḥ siddhāḥ kimetaditi cābruvan

अथ ते मन्त्रिणस्तस्य विक्रोशन्तमथाब्रुवन् ।
तोषयस्व महादेवं नीलकण्ठमुमापतिम्

atha te mantriṇastasya vikrośantamathābruvan |
toṣayasva mahādevaṃ nīlakaṇṭhamumāpatim

तमृते शरणं नान्यं पश्यामो ऽत्र दशानन ।
स्तुतिभिः प्रणतो भूत्वा तमेव शरणं व्रज

tamṛte śaraṇaṃ nānyaṃ paśyāmo 'tra daśānana |
stutibhiḥ praṇato bhūtvā tameva śaraṇaṃ vraja

कृपालुः शङ्करस्तुष्टः प्रसादं ते विधास्यति ।
एवमुक्तस्तदामात्यैस्तुष्टाव वृषभध्वजम्

kṛpāluḥ śaṅkarastuṣṭaḥ prasādaṃ te vidhāsyati |
evamuktastadāmātyaistuṣṭāva vṛṣabhadhvajam

सामभिर्विविधैः स्तोत्रैः प्रणम्य स दशाननः ।
संवत्सरसहस्रं तु रुदतो रक्षसो गतम्

sāmabhirvividhaiḥ stotraiḥ praṇamya sa daśānanaḥ |
saṃvatsarasahasraṃ tu rudato rakṣaso gatam

ततः प्रीतो महादेवः शैलाग्रे विष्ठितः प्रभुः ।
मुक्त्वा चास्य भुजान्राम प्राह वाक्यं दशाननम्

tataḥ prīto mahādevaḥ śailāgre viṣṭhitaḥ prabhuḥ |
muktvā cāsya bhujānrāma prāha vākyaṃ daśānanam

प्रीतो ऽस्मि तव वीर्यस्य शौण्डार्याच्च दशानन ।
शैलाक्रान्तेन यो मुक्तस्त्वया रावः सुदारुणः

prīto 'smi tava vīryasya śauṇḍāryācca daśānana |
śailākrāntena yo muktastvayā rāvaḥ sudāruṇaḥ

यस्माल्लोकत्रयं चैतद्रावितं भयमागतम् ।
तस्मात्त्वं रावणो नाम नाम्ना राजन्भविष्यसि

yasmāllokatrayaṃ caitadrāvitaṃ bhayamāgatam |
tasmāttvaṃ rāvaṇo nāma nāmnā rājanbhaviṣyasi

देवता मानुषा यक्षा ये चान्ये जगतीतले ।
एवं त्वामभिधास्यन्ति रावणं लोकरावणम्

devatā mānuṣā yakṣā ye cānye jagatītale |
evaṃ tvāmabhidhāsyanti rāvaṇaṃ lokarāvaṇam

गच्छ पौलस्त्य विस्रब्धं पथा येन त्वमिच्छसि ।
मया चैवाभ्यनुज्ञातो राक्षसाधिप गम्यताम्

gaccha paulastya visrabdhaṃ pathā yena tvamicchasi |
mayā caivābhyanujñāto rākṣasādhipa gamyatām

एवमुक्तस्तु लङ्केशः शम्भुना स्वयमब्रवीत् ।
प्रीतो यदि महादेव वरं मे देहि याचतः

evamuktastu laṅkeśaḥ śambhunā svayamabravīt |
prīto yadi mahādeva varaṃ me dehi yācataḥ

अवध्यत्वं मया प्राप्तं देवगन्धर्वदानवैः ।
राक्षसैर्गुह्यकैर्नागैर्ये चान्ये बलवत्तराः

avadhyatvaṃ mayā prāptaṃ devagandharvadānavaiḥ |
rākṣasairguhyakairnāgairye cānye balavattarāḥ

मानुषान्न गणे देव स्वल्पास्ते मम सम्मताः ।
दीर्घमायुश्च मे प्राप्तं ब्रह्मणस्त्रिपुरान्तक

mānuṣānna gaṇe deva svalpāste mama sammatāḥ |
dīrghamāyuśca me prāptaṃ brahmaṇastripurāntaka

वाञ्छितं चायुषः शेषं शस्त्रं त्वं च प्रयच्छ मे ।
एवमुक्तस्ततस्तेन रावणेन स शङ्करः

vāñchitaṃ cāyuṣaḥ śeṣaṃ śastraṃ tvaṃ ca prayaccha me |
evamuktastatastena rāvaṇena sa śaṅkaraḥ

ददौ खड्गं महादीप्तं चन्द्रहासमिति श्रुतम् ।
आयुषश्चावशेषं च स्थित्वा भूतपतिस्तदा

dadau khaḍgaṃ mahādīptaṃ candrahāsamiti śrutam |
āyuṣaścāvaśeṣaṃ ca sthitvā bhūtapatistadā

दत्त्वोवाच ततः शम्भुर्नावज्ञेयमिदं त्वया ।
अवज्ञातं यदि हि ते मामेवैष्यत्यसंशयः

dattvovāca tataḥ śambhurnāvajñeyamidaṃ tvayā |
avajñātaṃ yadi hi te māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ

एवं महेश्वरेणैव कृतनामा स रावणः ।
अभिवाद्य महादेवमारुरोहाथ पुष्पकम्

evaṃ maheśvareṇaiva kṛtanāmā sa rāvaṇaḥ |
abhivādya mahādevamārurohātha puṣpakam

ततो महीतले राम पर्यक्रामत रावणः ।
क्षत्ित्रयान्सुमहावीर्यान्बाधमान इतस्ततः

tato mahītale rāma paryakrāmata rāvaṇaḥ |
kṣatitrayānsumahāvīryānbādhamāna itastataḥ

केचित्तेजस्विनः शूराः क्षत्ित्रया युद्धदुर्मदाः ।
तच्छासनमकुर्वन्तो विनेशुः सपरिच्छदाः

kecittejasvinaḥ śūrāḥ kṣatitrayā yuddhadurmadāḥ |
tacchāsanamakurvanto vineśuḥ saparicchadāḥ

अपरे दुर्जयं रक्षो जानन्तः प्राज्ञसम्मताः ।
जिताः स्म इत्यभाषन्त राक्षसं बलदर्पितम्

apare durjayaṃ rakṣo jānantaḥ prājñasammatāḥ |
jitāḥ sma ityabhāṣanta rākṣasaṃ baladarpitam