सर्ग 99: भरत कुटिया में श्रीराम को पाते हैं

निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा ।
जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुध्नमनुदर्शयन्

niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā |
jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrudhnamanudarśayan

ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातऽर्मे शीघ्रमानय ।
इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सल:

ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ sandiśya māta'rme śīghramānaya |
iti tvaritamagre sa jagāma guruvatsala:

सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत ।
रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च

sumantrastvapi śatrughnamadūrādanvapadyata |
rāmadarśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca

गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालयसंस्थिताम् ।
भ्रातु: पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह

gacchannevātha bharatastāpasālayasaṃsthitām |
bhrātu: parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha

शालायास्त्वग्रतस्तस्या ददर्श भरतस्तदा ।
काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च

śālāyāstvagratastasyā dadarśa bharatastadā |
kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇyupacitāni ca

सलक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाश्रममीयुष: ।
कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरै: क्वचित् क्वचित्

salakṣmaṇasya rāmasya dadarśāśramamīyuṣa: |
kṛtaṃ vṛkṣeṣvabhijñānaṃ kuśacīrai: kvacit kvacit

ददर्श च वने तस्मिन् महत: सञ्चयान् कृतान् ।
मृगाणां महिषाणां च करीषै: शीतकारणात्

dadarśa ca vane tasmin mahata: sañcayān kṛtān |
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣai: śītakāraṇāt

गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान् भरतस्तदा ।
शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वश:

gacchanneva mahābāhurdyutimān bharatastadā |
śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśa:

मन्ये प्राप्ता: स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ।
नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमित:

manye prāptā: sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt |
nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmita:

उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम् ।
अभिज्ञानकृत: पन्था विकाले गन्तुमिच्छता

uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam |
abhijñānakṛta: panthā vikāle gantumicchatā

इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम्

idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām

यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा: सततं वने ।
तस्यासौ दृश्यते धूम: सङ्कुल: कृष्णवर्त्मन:

yamevādhātumicchanti tāpasā: satataṃ vane |
tasyāsau dṛśyate dhūma: saṅkula: kṛṣṇavartmana:

अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसंस्कारकारिणम् ।
आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम्

atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusaṃskārakāriṇam |
āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam

अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघव: ।
मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत्

atha gatvā muhūrtaṃ tu citrakūṭaṃ sa rāghava: |
mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt

जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रत: ।
जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम्

jagatyāṃ puruṣavyāghra āste vīrāsane rata: |
janendro nirjanaṃ prāpya dhiṅme janma sajīvitam

मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युति: ।
सर्वान् कामान् परित्यज्य वने वसति राघव:

matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyuti: |
sarvān kāmān parityajya vane vasati rāghava:

इति लोकसमाक्रुष्ट: पादेष्वद्य प्रसादयन् ।
रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च

iti lokasamākruṣṭa: pādeṣvadya prasādayan |
rāmasya nipatiṣyāmi sītāyā lakṣmaṇasya ca

एवं स विलपंस्तस्मिन् वने दशरथात्मज: ।
ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्

evaṃ sa vilapaṃstasmin vane daśarathātmaja: |
dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām

सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् ।
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे

sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare

शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनै: ।
रुक्मपृष्टष्ठैर्महासारै: शोभितां शत्रुबाधकै:

śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanai: |
rukmapṛṣṭaṣṭhairmahāsārai: śobhitāṃ śatrubādhakai:

अर्करश्मिप्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतै: शरै: ।
शोभितां दीप्तवदनै: सर्प्पैर्भोगवतीमिव

arkaraśmipratīkāśairghoraistūṇīgatai: śarai: |
śobhitāṃ dīptavadanai: sarppairbhogavatīmiva

महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् ।
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्

mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām

गोधाङ्गुलित्रैरासक्तैश्चित्रै: काञ्चनभूषितै: ।
अरिसङ्घैरनाधृष्यां मृगै: सिंहगुहामिव

godhāṅgulitrairāsaktaiścitrai: kāñcanabhūṣitai: |
arisaṅghairanādhṛṣyāṃ mṛgai: siṃhaguhāmiva

प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम् ।
ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने

prāgudakpravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām |
dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane

निरीक्ष्य स मुहूर्त्तं तु ददर्श भरतो गुरम् ।
उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम्

nirīkṣya sa muhūrttaṃ tu dadarśa bharato guram |
uṭaje rāmamāsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam

तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम् ।
ददर्श राममासीनमभित: पावकोपमम्

taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam |
dadarśa rāmamāsīnamabhita: pāvakopamam

सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् ।
पृथिव्या: सागरान्ताया भर्त्तारं धर्मचारिणम्

siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |
pṛthivyā: sāgarāntāyā bharttāraṃ dharmacāriṇam

उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ।
स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च

upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam |
sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca

तं दृष्ट्वा भरत: श्रीमान् दु:खशोकपरिप्लुत: ।
अभ्यधावत धर्मात्मा भरत: कैकयीसुत:

taṃ dṛṣṭvā bharata: śrīmān du:khaśokaparipluta: |
abhyadhāvata dharmātmā bharata: kaikayīsuta:

दृष्ट्वैव विललापार्त्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा ।
अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत्

dṛṣṭvaiva vilalāpārtto bāṣpasandigdhayā girā |
aśaknuvan dhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt

य: संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम् ।
वन्यैर्मृगैरुपासीन: सोऽयमास्ते ममाग्रज:

ya: saṃsadi prakṛtibhirbhavedyukta upāsitum |
vanyairmṛgairupāsīna: so'yamāste mamāgraja:

वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचित: ।
मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन्

vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocita: |
mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran

अधारयद्यो विविधाश्चित्रा: सुमनसस्तदा
सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघव: कथम्

adhārayadyo vividhāścitrā: sumanasastadā
so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ vahate rāghava: katham

यस्य यज्ञैर्यथोद्दिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चय: ।
शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते

yasya yajñairyathoddiṣṭairyukto dharmasya sañcaya: |
śarīrakleśasambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate

चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम् ।
मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते

candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam |
malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate

मन्निमित्तमिदं दु:खं प्राप्तो राम: सुखोचित: ।
धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम्

mannimittamidaṃ du:khaṃ prāpto rāma: sukhocita: |
dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam

इत्येवं विलपन् दीन: प्रस्विन्नमुखपङ्कज: ।
पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन्

ityevaṃ vilapan dīna: prasvinnamukhapaṅkaja: |
pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan

दु:खाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबल: ।
उक्त्वार्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन

du:khābhitapto bharato rājaputro mahābala: |
uktvāryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiñcana

बाष्पापिहितकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् ।
आर्येत्येवाथ संक्रुश्य व्याहर्त्तुं नाशकत्तदा

bāṣpāpihitakaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam |
āryetyevātha saṃkruśya vyāharttuṃ nāśakattadā

शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् ।
तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्त्तयत्

śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan |
tāvubhau sa samāliṅgya rāmaścāśrūṇyavarttayat

तत: सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुतावरण्ये ।
दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम्

tata: sumantreṇa guhena caiva samīyatū rājasutāvaraṇye |
divākaraścaiva niśākaraśca yathāmbare śukrabṛhaspatibhyām

तान् पार्थिवान् वारणयूथपाभान् समागतांस्तत्र महत्यरण्ये ।
वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेप्यश्रूण्यमुञ्चन् प्रविहाय हर्षम्

tān pārthivān vāraṇayūthapābhān samāgatāṃstatra mahatyaraṇye |
vanaukasaste'pi samīkṣya sarvepyaśrūṇyamuñcan pravihāya harṣam