सर्ग 62: दशरथ हाथ जोड़कर कौसल्या से क्षमा माँगते हैं

एवम् तु क्रुद्धया राजा राम मात्रा सशोकया ।
श्रावितः परुषम् वाक्यम् चिन्तयाम् आस दुह्खितः

evam tu kruddhayā rājā rāma mātrā saśokayā |
śrāvitaḥ paruṣam vākyam cintayām āsa duhkhitaḥ

चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः ।
अथ दीर्घेण कालेन सम्ज्ञामाप परतपः

cintayitvā sa ca nṛpo mumoha vyākulendriyaḥ |
atha dīrgheṇa kālena samjñāmāpa paratapaḥ

स सम्ज्ञाअमुपलब्यैव दीर्घमुष्णम् च निःससन् ।
कौसल्याम् पार्श्वतो दृष्ट्वा ततश्चिन्तामुपागमत्

sa samjñāamupalabyaiva dīrghamuṣṇam ca niḥsasan |
kausalyām pārśvato dṛṣṭvā tataścintāmupāgamat

तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्यभात् कर्म दुष्कृतम् ।
यद् अनेन कृतम् पूर्वम् अज्ञानात् शब्द वेधिना

tasya cintayamānasya pratyabhāt karma duṣkṛtam |
yad anena kṛtam pūrvam ajñānāt śabda vedhinā

अमनाः तेन शोकेन राम शोकेन च प्रभुः ।
द्वाभ्यामपि महाराजः शोकाब्यामभितप्यतो

amanāḥ tena śokena rāma śokena ca prabhuḥ |
dvābhyāmapi mahārājaḥ śokābyāmabhitapyato

दह्यमानः तु शोकाभ्याम् कौसल्याम् आह भू पतिः ।
वेपमानोऽञ्जलिम् कृत्वा प्रसादर्तमवाङ्मुखः

dahyamānaḥ tu śokābhyām kausalyām āha bhū patiḥ |
vepamāno'ñjalim kṛtvā prasādartamavāṅmukhaḥ

प्रसादये त्वाम् कौसल्ये रचितः अयम् मया अन्जलिः ।
वत्सला च आनृशम्सा च त्वम् हि नित्यम् परेष्व् अपि

prasādaye tvām kausalye racitaḥ ayam mayā anjaliḥ |
vatsalā ca ānṛśamsā ca tvam hi nityam pareṣv api

भर्ता तु खलु नारीणाम् गुणवान् निर्गुणो अपि वा ।
धर्मम् विमृशमानानाम् प्रत्यक्षम् देवि दैवतम्

bhartā tu khalu nārīṇām guṇavān nirguṇo api vā |
dharmam vimṛśamānānām pratyakṣam devi daivatam

सा त्वम् धर्म परा नित्यम् दृष्ट लोक पर अवर ।
न अर्हसे विप्रियम् वक्तुम् दुह्खिता अपि सुदुह्खितम्

sā tvam dharma parā nityam dṛṣṭa loka para avara |
na arhase vipriyam vaktum duhkhitā api suduhkhitam

तत् वाक्यम् करुणम् राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् ।
कौसल्या व्यसृजद् बाष्पम् प्रणाली इव नव उदकम्

tat vākyam karuṇam rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam |
kausalyā vyasṛjad bāṣpam praṇālī iva nava udakam

स मूद्र्ह्नि बद्ध्वा रुदती राज्ञः पद्मम् इव अन्जलिम् ।
सम्भ्रमात् अब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाण अक्षरम् वचः

sa mūdrhni baddhvā rudatī rājñaḥ padmam iva anjalim |
sambhramāt abravīt trastā tvaramāṇa akṣaram vacaḥ

प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निततिता अस्मि ते ।
याचिता अस्मि हता देव हन्तव्या अहम् न हि त्वया

prasīda śirasā yāce bhūmau nitatitā asmi te |
yācitā asmi hatā deva hantavyā aham na hi tvayā

न एषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता ।
उभयोः लोकयोः वीर पत्या या सम्प्रसाद्यते

na eṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā |
ubhayoḥ lokayoḥ vīra patyā yā samprasādyate

जानामि धर्मम् धर्मज्ञ त्वाम् जाने सत्यवादिनम् ।
पुत्र शोक आर्तया तत् तु मया किम् अपि भाषितम्

jānāmi dharmam dharmajña tvām jāne satyavādinam |
putra śoka ārtayā tat tu mayā kim api bhāṣitam

शोको नाशयते धैर्यम् शोको नाशयते श्रुतम् ।
शोको नाशयते सर्वम् न अस्ति शोक समः रिपुः

śoko nāśayate dhairyam śoko nāśayate śrutam |
śoko nāśayate sarvam na asti śoka samaḥ ripuḥ

शक्यम् आपतितः सोढुम् प्रहरः रिपु हस्ततः ।
सोढुम् आपतितः शोकः सुसूक्ष्मः अपि न शक्यते

śakyam āpatitaḥ soḍhum praharaḥ ripu hastataḥ |
soḍhum āpatitaḥ śokaḥ susūkṣmaḥ api na śakyate

दर्मज्ञाः श्रुतिमन्तोऽपि चिन्नधर्मार्थसम्शयाः ।
यतयो वीर मुह्यन्ति शोकसम्मूढचेतसः

darmajñāḥ śrutimanto'pi cinnadharmārthasamśayāḥ |
yatayo vīra muhyanti śokasammūḍhacetasaḥ

वन वासाय रामस्य पन्च रात्रः अद्य गण्यते ।
यः शोक हत हर्षायाः पन्च वर्ष उपमः मम

vana vāsāya rāmasya panca rātraḥ adya gaṇyate |
yaḥ śoka hata harṣāyāḥ panca varṣa upamaḥ mama

तम् हि चिन्तयमानायाः शोको अयम् हृदि वर्धते ।
अदीनाम् इव वेगेन समुद्र सलिलम् महत्

tam hi cintayamānāyāḥ śoko ayam hṛdi vardhate |
adīnām iva vegena samudra salilam mahat

एवम् हि कथयन्त्याः तु कौसल्यायाः शुभम् वचः ।
मन्द रश्मिर् अभूत् सुर्यो रजनी च अभ्यवर्तत

evam hi kathayantyāḥ tu kausalyāyāḥ śubham vacaḥ |
manda raśmir abhūt suryo rajanī ca abhyavartata

तथ प्रह्लादितः वाक्यैः देव्या कौसल्यया नृपः ।
शोकेन च समाक्रान्तः निद्राया वशम् एयिवान्

tatha prahlāditaḥ vākyaiḥ devyā kausalyayā nṛpaḥ |
śokena ca samākrāntaḥ nidrāyā vaśam eyivān