सर्ग 31: लक्ष्मण साथ चलने का प्रण करते हैं

एवं श्रुत्वा स संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः ।
बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन्

evaṃ śrutvā sa saṃvādaṃ lakṣmaṇaḥ pūrvamāgataḥ |
bāṣpaparyākulamukhaḥ śokaṃ soḍhumaśaknuvan

स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः ।
सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम्

sa bhrātuścaraṇau gāḍhaṃ nipīḍya raghunandanaḥ |
sītāmuvācātiyaśāṃ rāghavaṃ ca mahāvratam

यदि गन्तुं कृता बुद्धिर्वनं मृगगजायुतम् ।
अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः

yadi gantuṃ kṛtā buddhirvanaṃ mṛgagajāyutam |
ahaṃ tvānugamiṣyāmi vanamagre dhanurdharaḥ

मया समेतोऽरण्यानि रम्याणि विचरिष्यसि ।
पक्षिभिर्मृगयूथैश्च संघुष्टानि समन्ततः

mayā sameto'raṇyāni ramyāṇi vicariṣyasi |
pakṣibhirmṛgayūthaiśca saṃghuṣṭāni samantataḥ

न देवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे ।
ऐश्वर्यं चापि लोकानां कामये न त्वया विना

na devalokākramaṇaṃ nāmaratvamahaṃ vṛṇe |
aiśvaryaṃ cāpi lokānāṃ kāmaye na tvayā vinā

एवं ब्रुवाणः सौमित्रिर्वनवासाय निश्चितः ।
रामेण बहुभिः सान्त्वैर्निषिद्धः पुनरब्रवीत्

evaṃ bruvāṇaḥ saumitrirvanavāsāya niścitaḥ |
rāmeṇa bahubhiḥ sāntvairniṣiddhaḥ punarabravīt

अनुज्ञातस्तु भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम् ।
किमिदानीं पुनरपि क्रियते मे निवारणम्

anujñātastu bhavatā pūrvameva yadasmyaham |
kimidānīṃ punarapi kriyate me nivāraṇam

यदर्थं प्रतिषेधो मे क्रियते गन्तुमिच्छतः ।
एतदिच्छामि विज्ञातुं संशयो हि ममानघ

yadarthaṃ pratiṣedho me kriyate gantumicchataḥ |
etadicchāmi vijñātuṃ saṃśayo hi mamānagha

ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः ।
स्थितं प्राग्गामिनं धीरं याचमानं कृताञ्जलिम्

tato'bravīnmahātejā rāmo lakṣmaṇamagrataḥ |
sthitaṃ prāggāminaṃ dhīraṃ yācamānaṃ kṛtāñjalim

स्निग्धो धर्मरतो धीरः सततं सत्पथे स्थितः ।
प्रियः प्राणसमो वश्यो विजेयश्च सखा च मे

snigdho dharmarato dhīraḥ satataṃ satpathe sthitaḥ |
priyaḥ prāṇasamo vaśyo vijeyaśca sakhā ca me

मयाद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम् ।
को भजिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम्

mayādya saha saumitre tvayi gacchati tadvanam |
ko bhajiṣyati kausalyāṃ sumitrāṃ vā yaśasvinīm

अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव ।
स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः

abhivarṣati kāmairyaḥ parjanyaḥ pṛthivīmiva |
sa kāmapāśaparyasto mahātejā mahīpatiḥ

सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपतेः सुता ।
दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम्

sā hi rājyamidaṃ prāpya nṛpasyāśvapateḥ sutā |
duḥkhitānāṃ sapatnīnāṃ na kariṣyati śobhanam

न भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां च सुदुःखिताम् ।
भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्यां पर्यवस्थितः

na bhariṣyati kausalyāṃ sumitrāṃ ca suduḥkhitām |
bharato rājyamāsādya kaikeyyāṃ paryavasthitaḥ

तामार्यां स्वयमेवेह राजानुग्रहणेन वा ।
सौमित्रे भर कौसल्यामुक्तमर्थममुं चर

tāmāryāṃ svayameveha rājānugrahaṇena vā |
saumitre bhara kausalyāmuktamarthamamuṃ cara

एवं मयि च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता ।
धर्मज्ञगुरुपूजायां धर्मश्चाप्यतुलो महान्

evaṃ mayi ca te bhaktirbhaviṣyati sudarśitā |
dharmajñagurupūjāyāṃ dharmaścāpyatulo mahān

एवं कुरुष्व सौमित्रे मत्कृते रघुनन्दन ।
अस्माभिर्विप्रहीणाया मातुर्नो न भवेत् सुखम्

evaṃ kuruṣva saumitre matkṛte raghunandana |
asmābhirviprahīṇāyā māturno na bhavet sukham

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः श्लक्ष्णया गिरा ।
प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्

evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ ślakṣṇayā girā |
pratyuvāca tadā rāmaṃ vākyajño vākyakovidam

तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति ।
कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नास्ति संशयः

tavaiva tejasā vīra bharataḥ pūjayiṣyati |
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca prayato nāsti saṃśayaḥ

यदि दुःस्थो न रक्षेत भरतो राज्यमुत्तमम् ।
प्राप्य दुर्मनसा वीर गर्वेण च विशेषतः

yadi duḥstho na rakṣeta bharato rājyamuttamam |
prāpya durmanasā vīra garveṇa ca viśeṣataḥ

तमहं दुर्मतिं क्रूरं वधिष्यामि न संशयः ।
तत्पक्षानपि तान् सर्वांस्त्रैलोक्यमपि किं तु सा

tamahaṃ durmatiṃ krūraṃ vadhiṣyāmi na saṃśayaḥ |
tatpakṣānapi tān sarvāṃstrailokyamapi kiṃ tu sā

कौसल्या बिभृयादार्या सहस्रं मद्विधानपि ।
यस्याः सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्तमुपजीविनाम्

kausalyā bibhṛyādāryā sahasraṃ madvidhānapi |
yasyāḥ sahasraṃ grāmāṇāṃ samprāptamupajīvinām

तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च ।
पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय मनस्विनी

tadātmabharaṇe caiva mama mātustathaiva ca |
paryāptā madvidhānāṃ ca bharaṇāya manasvinī

कुरुष्व मामनुचरं वैधर्म्यं नेह विद्यते ।
कृतार्थोऽहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्प्यते

kuruṣva māmanucaraṃ vaidharmyaṃ neha vidyate |
kṛtārtho'haṃ bhaviṣyāmi tava cārthaḥ prakalpyate

धनुरादाय सगुणं खनित्रपिटकाधरः ।
अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानं तव दर्शयन्

dhanurādāya saguṇaṃ khanitrapiṭakādharaḥ |
agrataste gamiṣyāmi panthānaṃ tava darśayan

आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च ।
वन्यानि च तथान्यानि स्वाहार्हाणि तपस्विनाम्

āhariṣyāmi te nityaṃ mūlāni ca phalāni ca |
vanyāni ca tathānyāni svāhārhāṇi tapasvinām

भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यसे ।
अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रतः स्वपतश्च ते

bhavāṃstu saha vaidehyā girisānuṣu raṃsyase |
ahaṃ sarvaṃ kariṣyāmi jāgrataḥ svapataśca te

रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम् ।
व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम्

rāmastvanena vākyena suprītaḥ pratyuvāca tam |
vrajāpṛcchasva saumitre sarvameva suhṛjjanam

ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुणः स्वयम् ।
जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने

ye ca rājño dadau divye mahātmā varuṇaḥ svayam |
janakasya mahāyajñe dhanuṣī raudradarśane

अभेद्ये कवचे दिव्ये तूणी चाक्षय्यसायकौ ।
आदित्यविमलाभौ द्वौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ

abhedye kavace divye tūṇī cākṣayyasāyakau |
ādityavimalābhau dvau khaḍgau hemapariṣkṛtau

सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि ।
सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण

satkṛtya nihitaṃ sarvametadācāryasadmani |
sarvamāyudhamādāya kṣipramāvraja lakṣmaṇa

स सुहृज्जनमामन्त्र्य वनवासाय निश्चितः ।
इक्ष्वाकुगुरुमागम्य जग्राहायुधमुत्तमम्

sa suhṛjjanamāmantrya vanavāsāya niścitaḥ |
ikṣvākugurumāgamya jagrāhāyudhamuttamam

तद् दिव्यं राजशार्दूलः सत्कृतं माल्यभूषितम् ।
रामाय दर्शयामास सौमित्रिः सर्वमायुधम्

tad divyaṃ rājaśārdūlaḥ satkṛtaṃ mālyabhūṣitam |
rāmāya darśayāmāsa saumitriḥ sarvamāyudham

तमुवाचात्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम् ।
काले त्वमागतः सौम्य कांक्षिते मम लक्ष्मण

tamuvācātmavān rāmaḥ prītyā lakṣmaṇamāgatam |
kāle tvamāgataḥ saumya kāṃkṣite mama lakṣmaṇa

अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम् ।
ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परंतप

ahaṃ pradātumicchāmi yadidaṃ māmakaṃ dhanam |
brāhmaṇebhyastapasvibhyastvayā saha paraṃtapa

वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः ।
तेषामपि च मे भूयः सर्वेषां चोपजीविनाम्

vasantīha dṛḍhaṃ bhaktyā guruṣu dvijasattamāḥ |
teṣāmapi ca me bhūyaḥ sarveṣāṃ copajīvinām

वसिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यं
त्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम् ।
अपि प्रयास्यामि वनं समस्ता-
नभ्यर्च्य शिष्टानपरान् द्विजातीन्

vasiṣṭhaputraṃ tu suyajñamāryaṃ
tvamānayāśu pravaraṃ dvijānām |
api prayāsyāmi vanaṃ samastā-
nabhyarcya śiṣṭānaparān dvijātīn