सर्ग 5: शरभंग मुनि का ब्रह्मलोक गमन

हत्वा तु तं भीमबलं विराधं राक्षसं वने ।
ततः सीतां परिष्वज्य समाश्वास्य च वीर्यवान्

hatvā tu taṃ bhīmabalaṃ virādhaṃ rākṣasaṃ vane |
tataḥ sītāṃ pariṣvajya samāśvāsya ca vīryavān

अब्रवीद् भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसम् ।
कष्टं वनमिदं दुर्गं न च स्मो वनगोचराः

abravīd bhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ dīptatejasam |
kaṣṭaṃ vanamidaṃ durgaṃ na ca smo vanagocarāḥ

अभिगच्छामहे शीघ्रं शरभङ्गं तपोधनम् ।
आश्रमं शरभङ्गस्य राघवोऽभिजगाम ह

abhigacchāmahe śīghraṃ śarabhaṅgaṃ tapodhanam |
āśramaṃ śarabhaṅgasya rāghavo'bhijagāma ha

तस्य देवप्रभावस्य तपसा भावितात्मनः ।
समीपे शरभङ्गस्य ददर्श महदद्भुतम्

tasya devaprabhāvasya tapasā bhāvitātmanaḥ |
samīpe śarabhaṅgasya dadarśa mahadadbhutam

विभ्राजमानं वपुषा सूर्यवैश्वानरप्रभम् ।
रथप्रवरमारूढमाकाशे विबुधानुगम्

vibhrājamānaṃ vapuṣā sūryavaiśvānaraprabham |
rathapravaramārūḍhamākāśe vibudhānugam

असंस्पृशन्तं वसुधां ददर्श विबुधेश्वरम् ।
सम्प्रभाभरणं देवं विरजोऽम्बरधारिणम्

asaṃspṛśantaṃ vasudhāṃ dadarśa vibudheśvaram |
samprabhābharaṇaṃ devaṃ virajo'mbaradhāriṇam

तद्विधैरेव बहुभिः पूज्यमानं महात्मभिः ।
हरितैर्वाजिभिर्युक्तमन्तरिक्षगतं रथम्

tadvidhaireva bahubhiḥ pūjyamānaṃ mahātmabhiḥ |
haritairvājibhiryuktamantarikṣagataṃ ratham

ददर्शादूरतस्तस्य तरुणादित्यसंनिभम् ।
पाण्डुराभ्रघनप्रख्यं चन्द्रमण्डलसंनिभम्

dadarśādūratastasya taruṇādityasaṃnibham |
pāṇḍurābhraghanaprakhyaṃ candramaṇḍalasaṃnibham

अपश्यद् विमलं छत्रं चित्रमाल्योपशोभितम् ।
चामरव्यजने चाग्र्ये रुक्मदण्डे महाधने

apaśyad vimalaṃ chatraṃ citramālyopaśobhitam |
cāmaravyajane cāgrye rukmadaṇḍe mahādhane

गृहीते वरनारीभ्यां धूयमाने च मूर्धनि ।
गन्धर्वामरसिद्धाश्च बहवः परमर्षयः

gṛhīte varanārībhyāṃ dhūyamāne ca mūrdhani |
gandharvāmarasiddhāśca bahavaḥ paramarṣayaḥ

अन्तरिक्षगतं देवं गीर्भिरग्र्या भिरैडयन् ।
सह सम्भाषमाणे तु शरभङ्गेन वासवे

antarikṣagataṃ devaṃ gīrbhiragryā bhiraiḍayan |
saha sambhāṣamāṇe tu śarabhaṅgena vāsave

दृष्ट्वा शतक्रतुं तत्र रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
रामोऽथ रथमुद्दिश्य भ्रातुर्दर्शयताद्भुतम्

dṛṣṭvā śatakratuṃ tatra rāmo lakṣmaṇamabravīt |
rāmo'tha rathamuddiśya bhrāturdarśayatādbhutam

अर्चिष्मन्तं श्रिया जुष्टमद्भुतं पश्य लक्ष्मण ।
प्रतपन्तमिवादित्यमन्तरिक्षगतं रथम्

arciṣmantaṃ śriyā juṣṭamadbhutaṃ paśya lakṣmaṇa |
pratapantamivādityamantarikṣagataṃ ratham

ये हयाः पुरुहूतस्य पुरा शक्रस्य नः श्रुताः ।
अन्तरिक्षगता दिव्यास्त इमे हरयो ध्रुवम्

ye hayāḥ puruhūtasya purā śakrasya naḥ śrutāḥ |
antarikṣagatā divyāsta ime harayo dhruvam

इमे च पुरुषव्याघ्र ये तिष्ठन्त्यभितो दिशम् ।
शतं शतं कुण्डलिनो युवानः खड्गपाणयः

ime ca puruṣavyāghra ye tiṣṭhantyabhito diśam |
śataṃ śataṃ kuṇḍalino yuvānaḥ khaḍgapāṇayaḥ

विस्तीर्णविपुलोरस्काः परिघायतबाहवः ।
शोणांशुवसनाः सर्वे व्याघ्रा इव दुरासदाः

vistīrṇavipuloraskāḥ parighāyatabāhavaḥ |
śoṇāṃśuvasanāḥ sarve vyāghrā iva durāsadāḥ

उरोदेशेषु सर्वेषां हारा ज्वलनसंनिभाः ।
रूपं बिभ्रति सौमित्रे पञ्चविंशतिवार्षिकम्

urodeśeṣu sarveṣāṃ hārā jvalanasaṃnibhāḥ |
rūpaṃ bibhrati saumitre pañcaviṃśativārṣikam

एतद्धि किल देवानां वयो भवति नित्यदा ।
यथेमे पुरुषव्याघ्रा दृश्यन्ते प्रियदर्शनाः

etaddhi kila devānāṃ vayo bhavati nityadā |
yatheme puruṣavyāghrā dṛśyante priyadarśanāḥ

इहैव सह वैदेह्या मुहूर्तं तिष्ठ लक्ष्मण ।
यावज्जानाम्यहं व्यक्तं क एष द्युतिमान् रथे

ihaiva saha vaidehyā muhūrtaṃ tiṣṭha lakṣmaṇa |
yāvajjānāmyahaṃ vyaktaṃ ka eṣa dyutimān rathe

तमेवमुक्त्वा सौमित्रिमिहैव स्थीयतामिति ।
अभिचक्राम काकुत्स्थः शरभङ्गाश्रमं प्रति

tamevamuktvā saumitrimihaiva sthīyatāmiti |
abhicakrāma kākutsthaḥ śarabhaṅgāśramaṃ prati

ततः समभिगच्छन्तं प्रेक्ष्य रामं शचीपतिः ।
शरभङ्गमनुज्ञाप्य विबुधानिदमब्रवीत्

tataḥ samabhigacchantaṃ prekṣya rāmaṃ śacīpatiḥ |
śarabhaṅgamanujñāpya vibudhānidamabravīt

इहोपयात्यसौ रामो यावन्मां नाभिभाषते ।
निष्ठां नयत तावत् तु ततो माद्रष्टुमर्हति

ihopayātyasau rāmo yāvanmāṃ nābhibhāṣate |
niṣṭhāṃ nayata tāvat tu tato mādraṣṭumarhati

जितवन्तं कृतार्थं हि तदाहमचिरादिमम् ।
कर्म ह्यनेन कर्तव्यं महदन्यैः सुदुष्करम्

jitavantaṃ kṛtārthaṃ hi tadāhamacirādimam |
karma hyanena kartavyaṃ mahadanyaiḥ suduṣkaram

अथ वज्री तमामन्त्र्य मानयित्वा च तापसम् ।
रथेन हययुक्तेन ययौ दिवमरिंदमः

atha vajrī tamāmantrya mānayitvā ca tāpasam |
rathena hayayuktena yayau divamariṃdamaḥ

प्रयाते तु सहस्राक्षे राघवः सपरिच्छदः ।
अग्निहोत्रमुपासीनं शरभङ्गमुपागमत्

prayāte tu sahasrākṣe rāghavaḥ saparicchadaḥ |
agnihotramupāsīnaṃ śarabhaṅgamupāgamat

तस्य पादौ च संगृह्य रामः सीता च लक्ष्मणः ।
निषेदुस्तदनुज्ञाता लब्धवासा निमन्त्रिताः

tasya pādau ca saṃgṛhya rāmaḥ sītā ca lakṣmaṇaḥ |
niṣedustadanujñātā labdhavāsā nimantritāḥ

ततः शक्रोपयानं तु पर्यपृच्छत राघवः ।
शरभङ्गश्च तत् सर्वं राघवाय न्यवेदयत्

tataḥ śakropayānaṃ tu paryapṛcchata rāghavaḥ |
śarabhaṅgaśca tat sarvaṃ rāghavāya nyavedayat

मामेष वरदो राम ब्रह्मलोकं निनीषति ।
जितमुग्रेण तपसा दुष्प्रापमकृतात्मभिः

māmeṣa varado rāma brahmalokaṃ ninīṣati |
jitamugreṇa tapasā duṣprāpamakṛtātmabhiḥ

अहं ज्ञात्वा नरव्याघ्र वर्तमानमदूरतः ।
ब्रह्मलोकं न गच्छामि त्वामदृष्ट्वा प्रियातिथिम्

ahaṃ jñātvā naravyāghra vartamānamadūrataḥ |
brahmalokaṃ na gacchāmi tvāmadṛṣṭvā priyātithim

त्वयाहं पुरुषव्याघ्र धार्मिकेण महात्मना ।
समागम्य गमिष्यामि त्रिदिवं चावरं परम्

tvayāhaṃ puruṣavyāghra dhārmikeṇa mahātmanā |
samāgamya gamiṣyāmi tridivaṃ cāvaraṃ param

अक्षया नरशार्दूल जिता लोका मया शुभाः ।
ब्राह्म्याश्च नाकपृष्ठ्याश्च प्रतिगृह्णीष्व मामकान्

akṣayā naraśārdūla jitā lokā mayā śubhāḥ |
brāhmyāśca nākapṛṣṭhyāśca pratigṛhṇīṣva māmakān

एवमुक्तो नरव्याघ्रः सर्वशास्त्रविशारदः ।
ऋषिणा शरभङ्गेन राघवो वाक्यमब्रवीत्

evamukto naravyāghraḥ sarvaśāstraviśāradaḥ |
ṛṣiṇā śarabhaṅgena rāghavo vākyamabravīt

अहमेवाहरिष्यामि सर्वाल्ँ लोकान् महामुने ।
आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने

ahamevāhariṣyāmi sarvālm̐ lokān mahāmune |
āvāsaṃ tvahamicchāmi pradiṣṭamiha kānane

राघवेणैवमुक्तस्तु शक्रतुल्यबलेन वै ।
शरभङ्गो महाप्राज्ञः पुनरेवाब्रवीद् वचः

rāghaveṇaivamuktastu śakratulyabalena vai |
śarabhaṅgo mahāprājñaḥ punarevābravīd vacaḥ

इह राम महातेजाः सुतीक्ष्णो नाम धार्मिकः ।
वसत्यरण्ये नियतः स ते श्रेयो विधास्यति

iha rāma mahātejāḥ sutīkṣṇo nāma dhārmikaḥ |
vasatyaraṇye niyataḥ sa te śreyo vidhāsyati

सुतीक्ष्णमभिगच्छ त्वं शुचौ देशे तपस्विनम् ।
रमणीये वनोद्देशे स ते वासं विधास्यति

sutīkṣṇamabhigaccha tvaṃ śucau deśe tapasvinam |
ramaṇīye vanoddeśe sa te vāsaṃ vidhāsyati

इमां मन्दाकिनीं राम प्रतिस्रोतामनुव्रज ।
नदीं पुष्पोडुपवहां ततस्तत्र गमिष्यसि

imāṃ mandākinīṃ rāma pratisrotāmanuvraja |
nadīṃ puṣpoḍupavahāṃ tatastatra gamiṣyasi

एष पन्था नरव्याघ्र मुहूर्तं पश्य तात माम् ।
यावज्जहामि गात्राणि जीर्णां त्वचमिवोरगः

eṣa panthā naravyāghra muhūrtaṃ paśya tāta mām |
yāvajjahāmi gātrāṇi jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ

ततोऽग्निं स समाधाय हुत्वा चाज्येन मन्त्रवत् ।
शरभङ्गो महातेजाः प्रविवेश हुताशनम्

tato'gniṃ sa samādhāya hutvā cājyena mantravat |
śarabhaṅgo mahātejāḥ praviveśa hutāśanam

तस्य रोमाणि केशांश्च तदा वह्निर्महात्मनः ।
जीर्णां त्वचं तदस्थीनि यच्च मांसं च शोणितम्

tasya romāṇi keśāṃśca tadā vahnirmahātmanaḥ |
jīrṇāṃ tvacaṃ tadasthīni yacca māṃsaṃ ca śoṇitam

स च पावकसंकाशः कुमारः समपद्यत ।
उत्थायाग्निचयात् तस्माच्छरभङ्गो व्यरोचत

sa ca pāvakasaṃkāśaḥ kumāraḥ samapadyata |
utthāyāgnicayāt tasmāccharabhaṅgo vyarocata

स लोकानाहिताग्नीनामृषीणां च महात्मनाम् ।
देवानां च व्यतिक्रम्य ब्रह्मलोकं व्यरोहत

sa lokānāhitāgnīnāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
devānāṃ ca vyatikramya brahmalokaṃ vyarohata

स पुण्यकर्मा भुवने द्विजर्षभः
पितामहं सानुचरं ददर्श ह ।
पितामहश्चापि समीक्ष्य तं द्विजं
ननन्द सुस्वागतमित्युवाच ह

sa puṇyakarmā bhuvane dvijarṣabhaḥ
pitāmahaṃ sānucaraṃ dadarśa ha |
pitāmahaścāpi samīkṣya taṃ dvijaṃ
nananda susvāgatamityuvāca ha